opinions, analysis and interviews

Maria Sinatra - Kreuztanne

"KREUZTANNE - ndërmjet dëshirës dhe ëndrrave thellësisht frojdiane"

nga Prof. Dr. Maria Sinatra
Universiteti i Barit
21.4. 2017

Fate Velaj, artisti shqiptaro/austriak me famë ndërkombëtare, prodhues i shumë disiplinave, pikturë, fotografi dhe shkrim, fitues çmimesh të panumërta, nga më të njohurat, na jep me anën e këtij romani, një rrjedhë të ndërgjegjes së tij, por që mund të përfshijë sejcilin prej nesh dhe që e përdor shkrimin si një mjet për t’a detyruar mendjen drejt një letërsie më të kujdesshme.

Në fakt, është një letërsi e tillë, e cila lejon ndjeshmërinë e udhëtimit të një autori, që nuk harron kurrë të jetë piktor, prandaj është dhe një udhëtim përmes pamjesh e ngjyrash, që nisin nga një moment i caktuar, për të shkuar më pas në destinacionet - Shqipëri, Itali, Austri etj. - por që përmbajnë në vetvehte trajta pamjesh fotografike, përkthime imazhesh, që rezultojnë të transformuara nga përjetësimet e tij.
Duke lëvizur nëpër shtigje letrare, që qartas i përkasin botës gjermane, që shkojnë nga udhëtimet Gëte-iane nëpër Itali, e deri tek “Reisebilder” (Mbresa e pamje udhëtimesh) të Heinrich Heine’s, ky moment kulmor – Kreutzanne, tek hoteli austriak, ende ekzistent, ku në vitet 1990 banonin emigrantë të ardhur nga vende të Europës Lindore vjen dhe rilindja e "Ich - Erzählung” (zëri im, ndjenja ime, ndrërgjegja ime), e një romani formues, që e lejom autorin, të braktisë kuptimin e brengave karakteristike, të cilat e kanë detyruar të lërë vendin e tij dhe të udhëtojë përtej vetvetes dhe tjetrit, së brendshmes dhe të jashtmes, midis asaj që ka patur dhe asaj që dëshiron të ketë, ndërmjet dëshirës dhe pasazhesh ëndrrash, dhe këto të fundit, thellësisht frojdiane (Sigmund Freud).

Si përfundim, kemi një udhëtim metaforik i një jete në të cilën vijojnë vazhdimisht përvoja emocionesh, që e largojnë romanin si nga kriza solipsistike (e unit) të përcjella në fjalë, ashtu edhe nga sjelljet estetike të "art pour art" (arti për art), në të cilën "Ti" shërben për të ekuilibruar unin lirik; ku më tepër objekti është një domethënie holistike, e cila është përmbushja e "gjithçkaje", që materializohet, dhe gjen realitetin e vet. Njërëzit që janë përreth autorit, çifti rumun, bashkëatdhetarët, e tij, vendasit etj, janë qytetarët e botës, të portretizuar si në pikturë dhe të fotografuar me gjestet e përditshme, të cilët veprojnë ashtu siç ne mund të veprojmë dhe thonë ato që dhe ne mund të themi.
Duke qëndruar në terrenin gjerman, të vijnë në kujtesë vizionet onirike (të ëndërrta), të pashkëputura kurrë nga ndjeshmëria e patriotizmit, të trajtuara aq bukur nga piktori romantik Caspar David Friedrich, i cili do të kishte thënë:
"Mbylli sytë e trupit, derisa veprën tënde të mund ta shohësh me syrin e shpirtit. Më pas, zbuloje atë që pe në errësirë, për t’ja u përcjellë të tjerëve, nga jashtë-brenda tyre."
Ndoshta do të ishte e mjaftueshme ta mendosh atë "duke u endur në detin e mjegullt" të tij, për ta kuptuar besnikërinë si ndjesi të njeriut apo më mirë, në formën e saj përballë maleve dhe detit të mbuluara nga mjegulla, si një metaforë e udhëtimit në brendësi me objektivin, për të arritur thelbin e vërtetë të botës, ngjitjen e fshehtësise së vërtetë të pamjes.
Peisazhi i vendeve ku Velaj nuk është vetëm transfiguruesi i gjendjeve emotive, por më tepër mishëruesi i pritjeve dhe pyetjeve ekzistenciale të tyre, përfaqëson kërkesën e mundësisë për t’i komunikuar përvojat më të thella të këtyre fakteve njerëzore të mbledhura aty.
Duke mënjanuar aspektin soditës të Friedrich, historia e Velaj, në fakt, dëshiron të përcjellë tjetër gjë.
Ndërsa reflekton privimet e jetës, luftërat njerëzore për t’i përmbushur ato, të pasuruara nga dashuria dhe dëshira, nga nostalgjia dhe nga trishtimi, e vënë individin në një raport kaq intensiv me ambientin, ku tregimi hapet vetëm nga syte e autorit, jo magjikisht e ireal, për sugjestion të ndjenjave, por për të bërë një rezyme të vendeve dhe gjërave ku ai ka jetuar.
Prandaj, ndodh që gërmimi në kujtimet e fëmijërisë dhe të adoleshencës të jetë kryer përmes një takimi të ri topografik, që sjell pika dhe sugjerime thelbësore, për ndërtimin e një jete ndryshe.
Pra, roman autobiografik, roman kujtimesh, por edhe shpërthyes, rrëfyes, pothuajse i kërkimit të një të vërtete jo shkencore, por e nënkuptuar, që favorizon identifikimin e lexuesit, i cili nuk bën gjë tjetër, veçse përjeton botëvështrimin dhe gjendjen shpirtërore të Autorit: përkap realitetin e tij, sheh atë që ai sheh, provon atë që ai provon.
Dhe realisht kështu funksionon.
E ndarë në të shfaqur dhe e bashkuar në ide e në vizione ajo që përcillet në rastet e tejdukshme të së vërtetës, e cila, pikërisht për karakterin e tyre simbolik, na paraqiten si shenja e si sinjale të një jete të pa padepëtueshme deri në fund nëse nuk i humbet shpresat, për ta ikonizuar atë me ngjyra.
Ngjyrat, si vijëzime, - thoshte Picasso, - ndjekin ndryshimet e emocioneve.
Ngjyra të errëta, si ato në kopertinën e romanit, që portretizon "Kreuztanne’n", nisjen e udhëtimit, ngjyra midis dritës dhe hijes, "emblemë" e valëve, që shndërrohen të bardha, gri, duke u përplasur kundrejt shkëmbjnjve, ashtu siç dhe vetë jeta do të mund të përplasej përpara rreziqeve.
Por, në brendësi të ngjyrave të ndezura, të peisazheve, gjendet e verdha dhe e kuqja, ngjyra drite diellore, ekstroverte, të pasionit, të gjakut, të impulseve jetësore, të veprimit, të besimit në vetvete, ngjyra të shpresës, të rilindjes.
Duke dashur të nënvizoj apo t'u atribuoj një kuptim zanoreve, poeti Arthur Rimbaud shkruan:
“I, purpur, fjollë gjaku,
buzë të bukura, qeshje plot afsh,
në mllefe pendesash a në hove dalldie.”
Romani “Kreuztanne”, si përfundim, është tejet i pasur nga mundësitë interpretuese, si nga ato të traditës ashtu dhe nga ato të modernes, të teknikës shprehëse dhe të kapacitetit të tregimit, duke u nisur nga një sfond madhështor i kulturës së hulumtimit, megjithëse, pikë së pari, është rezultat i dukshëm në karrierën e një autori, tek i cili, zhdërvjelltësia, premton vazhdimin e bashkëbisedimit të tij me lexuesin.
Në pritje të botimit italian dhe romanit të dytë.

u përkthye nga Erla Velaj

 

 

"KREUZTANNE - tra il desiderio e il sogno freudianamente inteso"

di Prof.ssa MARIA SINATRA

UNIVERSITÀ DI BARI

21.4.2017

 

Fate Velaj, artista albanese/austriaco di fama internazionale, la cui produzione dalle multi sfaccettature, pittura, fotografia e scrittura, è stata non a caso oggetto di numerosi premi e riconoscimenti ottenuti in contesti internazionali, dà vita con questo romanzo ad un flusso di coscienza che può appartenere ad ognuno di noi e che utilizza la scrittura come mezzo per costringere la mente ad una lettura più attenta. È infatti una tale lettura che permette una immedesimazione nel viaggio di un autore che non dimentica mai di essere pittore e, dunque, nel viaggio attraverso quadri che partono da un preciso momento per poi andare verso mete reali – Albania, Italia, Austria, ecc. – ma che, appunto, trattandosi di quadri, ossia di immagini, risultano trasformate dai propri vissuti.

Ripercorrendo, si potrebbe dire, percorsi letterari appartenenti al mondo tedesco, che vanno dal viaggio goethiano in Italia ai Reisebilder di Heinrich Heine, quel preciso momento – il Kreuztanne, un hotel austriaco tuttora esistente, dove negli anni ’90 soggiornavano gli immigrati provenienti dai paesi dell’Est Europa – diviene la ri-nascita di un Ich Erzählung, di un romanzo di formazione che permette all’autore di abbandonare il senso di spaesamento caratteristico di quanti sono costretti a lasciare il proprio paese e di viaggiare attraverso il Sé e l’altro, il dentro e il fuori, tra ciò che si è avuto e ciò che si vorrebbe, tra il desiderio e il sogno, passaggio, quest’ultimo, freudianamente inteso. Si tratta, insomma, di un viaggio metafora di una vita nella quale confluiscono incessantemente esperienze ed emozioni, esperienze ed emozioni che allontanano il romanzo sia da crisi solipsistiche trasferite in parole, sia da atteggiamenti estetici da art pour l’art, in cui il tu serve a bilanciare l’io lirico; piuttosto oggetto è qui una scrittura dal significato olistico che proprio nel “tutto” si invera, trova la sua realtà. Il pubblico che sta intorno all’Autore, la coppia rumena, i suoi connazionali, ecc., sono cittadini del mondo ritratti pittoricamente e fotograficamente in gesti quotidiani, si muovono come noi potremmo muoverci e dicono quello che noi potremmo dire.

Restando sul terreno tedesco, vien da pensare alle visioni oniriche e, sebbene tali, mai disgiunte da un forte senso di terrestrità, del pittore romantico Caspar David Friedrich, e a quanto egli ebbe a dire: “Chiudi l’occhio del corpo, affinché tu possa prima vedere la tua opera con l’occhio dell’anima. Poi rivela quello che hai visto nel buio in modo che possa riverberarsi sugli altri dall’esterno verso l’interno”. È sufficiente pensare al suo “Viandante sul mare di nebbia” per comprendere la fedeltà al proprio sentire, all’uomo o, meglio, alla sua sagoma di fronte a montagne e mare velati dalla nebbia come metafora del viaggio verso l’interiorità con l’obiettivo di raggiungere la vera essenza del mondo, l’ascensione alla realtà celata dall’apparenza. Il paesaggio, al pari dei luoghi di Velaj, non è solo la trasfigurazione di stati emotivi, bensì incarna attese e domande esistenziali, rappresenta la ricerca di possibilità di comunicare le esperienze più profonde dei fatti umani. 

Abbandonato l’aspetto contemplativo di Friedrich, il racconto di Velaj vuole però trasmettere altro. Pur riflettendo le privazioni, le lotte umane arricchite dall’amore e dal desiderio, dalla nostalgia e dalla tristezza, esso ricompone l’individuo in un rapporto così intenso con l’ambiente che la rappresentazione si apre agli occhi dell’Autore non magicamente irreale, per suggestione del sentimento, ma riprendendo luoghi e cose. Avviene, dunque, che il controllo sulla memoria della fanciullezza e dell’adolescenza sia effettuato attraverso il nuovo incontro topografico, che diviene punto e spunto essenziale per la costruzione di una vita diversa. 

Romanzo autobiografico, allora, romanzo di memoria, ma anche di sfogo, di confessione, quasi, della ricerca di una verità non scientifica, ma allusiva, che favorisce l’identificazione del lettore, al quale non resta altro che condividere il punto di vista e lo stato d’animo dell’Autore: percepisce la sua stessa realtà, vede ciò che egli vede, prova ciò che egli prova.

È così che la funzione del reale, sdoppiato in apparenza e idea unite nella visione, è quella di trasmettere i luoghi come occasioni trasparenti della verità, la quale, proprio per il suo carattere simbolico, si presenta come segno e segnale di una vita in fondo imperscrutabile, pur se non priva di speranze, iconizzata dai colori. I colori, come i lineamenti – diceva Picasso – seguono i cambiamenti delle emozioni. Colori scuri, perciò, della copertina del volume che ritrae il Kreuztanne, l’inizio del viaggio, colori tra luce e ombra, “emblema” delle onde che diventavano bianche, grigie, infrangendosi contro gli scogli, così come la stessa vita avrebbe potuto schiantarsi davanti ai pericoli. Ma all’interno i colori accesi dei paesaggi, giallo e rosso, colori della luce solare, dell’estroversione, della passione, del sangue, degli slanci vitali e dell’azione, della fiducia in se stessi, colori della speranza, della ri-nascita. Volendo sinestesizzare, ossia attribuire un significato colorato alle vocali il poeta Rimbaud scriveva: “I, porpore, rigurgito di sangue, labbra belle /che ridono di collera, di ebbrezze penitenti”.

Il volume, in conclusione, tanto ricco di possibilità interpretative, di tradizione e di modernità, di tecnica espressiva e di capacità di raccontare partendo da un ampio retroterra di cultura e di ricerca, sebbene sia il primo risulta l’evidente punto di arrivo nella carriera di un Autore, la cui versatilità promette la continuità del suo colloquio con i lettori. 

Aspettiamo la versione italiana e il secondo romanzo!