poetry, essays and narrativas (copyright ©)

srebrenica

11 korrik 2009

atë mëngjes të 10 korrikut 2009 isha nisur qysh herët nga vjena dhe kisha marrë rrugën e gjatë për vlorë. me vete kisha dhe djalin 11-vjeçar i cili sapo kishte mbaruar shkollën. mbasi kishim lënë pas qytetin e gracit dhe kishim hyrë në slloveni, bëra dhe pushimin e parë sa për të pirë një kafe dhe vazhdova rrugën për kroaci ku në autoradio, në ato njohuri që kam nga gjuha e tyre, dëgjoja që flitej për srebrenicën dhe për vitin e 14 të masakrës që do përkujtohej të nesërmen. ndalesën e dytë e bëra diku në një autogrill përpara se të veja në zagreb dhe në tv pashë sekuanca nga ngjarja e asaj kohe, e trishtë dhe e dhimbshme sa s’ka më.

hapa hartën dhe fillova të shikoja se nga i binte rruga për srebrenicë dhe pashë që ishte komplet në anën tjetër të asaj që kisha ndërmend të kaloja për të ardhur në shqipëri, për të cilën do më duhej të ndryshoja kursin e udhëtimit si dhe të bëja gati 500km më shumë…vazhdova rrugës duke dëgjuar radion që fliste akoma për të dhe, në hyrje të zagrebit, aty ku ndaheshin dhe rrugët, u paraqitën tabelat me drejtimet e ndryshme: rijeka-split-dubrovnik, slavonski brod…

shikoja akoma tabelat dhe nuk di pse dora ma kthehu timonin për nga kjo e dyta dhe instiktivisht, vazhdova rrugën duke sqaruar djalin për këtë devijim të kursit dhe treguar për atë që kishte ndodhur, 14 vjet më parë…mbasi lamë pas slavonski brod po i afroheshim zupanja-s dhe aty mora kthesën duke dalë nga autostrada ku mbas disa kilometrash, hymë në bosnjë. rruga filloi të ndryshonte dhe udhëtimi kaloi mes për mes qytetit të tuzla-s e rrugëve të ngushta mes qytezash e fshatrash për të mbërritur mbasdite vonë, në srebrenica.

rrugët deri në qendër të qytetit ishin plotë me njerëz dhe makina të ndaluara majtas e djathtas sa na u desh disa herë të ktheheshim pas për të gjetur ndonjë tjetër. nga dritarja e makinës, në krah të djathtë, shihja varrezat dhe njerëz që hapnin gropa të reja dhe nga ku kuptova se të nesërmen do të varroseshin të tjerë, të gjetur në ndonjë varrë masiv, ditët e fundit…më tutje, në ngjyrë blu të shpëlarë e ndryshku, dukej ish fabrika e famshme baterive që ato ditë të korrikut 1995 mbajti të ngujuar mbi 8000 burra, në pritje të së nesërmes e pasnesërmes për t’u vrarë buzë kanaleve e gropave të mëdha…

vazhdova rrugën për në qendër të qytetit, gjendja e të cilit ishte akoma më e mjerë dhe, mbasi piva një kafe, fillova të fotografoja godinat që nëpër fasada kishin akoma vrima plumbash e predhash dhe kërkoja me sy portrete burrash që pinin kafe me shikimin e humbur thellë nëpër errësirën e kujtesës…e pashë që po fillonte të errësohej dhe pyeta për ndonjë hotel, ku nga sa kuptova mu bë e qartë që në srebrenica kishte vetëm dy të vegjël që dhe ata s’besoj se kishin dhoma të lira. më treguan me dorë se nga i binte rruga për te hoteli dhe mbas pak u gjenda të porta e një ndërtesë të vogël tre katëshe e ku nga tarraca vinin zëra në gjuhë të ndryshme.

u ngjita sipër dhe pyeta se mos kishte ndonjë dhomë të lirë dhe, duke dëgjuar vajzën e recepsionit që më sqaronte se për datën 11 korrik, të gjitha dhomat në srebrenica rezervohen qysh një vit më parë, po shihja njerëzit në tarracë me aparatet e tyre fotografikë e kamerat dhe m’u bë e qartë se ishin media nga gjithë bota…fillova të bëhesha merak se ku do e kalonim natën, mbasi rruga deri aty kishte qenë e mundimshme, si dhe nga fakti që me vete kisha dhe djalin tek i cili lodhja, ishte stampuar në ngjyrën e fytyrës.

u ula në një tavolinë dhe porosita diçka për të ngrënë dhe duke i hedhur sytë fotografive në mure, dallova shume personalitete botërore që duhet të kishin qenë aty ku mes tyre, diku më tutje, njoha dhe mikun tim wolfgang petritsch, ish përfaqësuesi i lartë i okb në bosnjë i vendosur aty direkt mbas marrëveshjes së daytonit. vazhdoja të qëndroja duke parë fotografitë dhe pritur kamarierin kur te tavolina m’u afrua një burrë i cili filloj të më shfajësohej që s’mund të më ndihmonte për ndonjë dhomë hoteli duke me pyetur nëse vija nga rruge e gjatë…në bisedë e sipër po më tregonte për eshtrat e mbi 80 personave që sapo ishin gjetur e ku varrimi i tyre do te zhvillohej në një ceremoni të nesërmen…

dëgjoja akoma burrin dhe duke parë që ishte errësuar, vendosa të ngrihesha e të shkoja në ndonjë qytezë pranë kur ai, papritur, më tha se nëse dëshironim, mund të akomodoheshim te shtëpia e motrës së tij, e cila jetonte vetëm me mbesën 15-vjeçare mbasi, si të shoqin dhe të birin, ja kishin vranë atë ditë të 11 korrikut 1995. ashtu i trazuar i thashë faleminderit mbasi nuk do doja t’i shqetësoja dhe do kërkoja ndonjë sobë (dhomë) tjetër, por ai këmbënguli duke më thënë se tashmë është vonë, dhe se në të gjithë srebrenicën, sot, nuk ka dhoma të lira.

u nisëm për te shtëpia e të motrës së tij ku qysh në hyrje dalluam një grua të moshuar nga buzët e së cilës doli një “dobrodošli” (mirësevini) nën shikimin e dy syve plotë igrasi nga lagështia e lotëve të pathara prej 14 vjetësh…

hymë brenda dhe ai, mbasi i tha të motrës se jemi të huaj e do flemë aty atë natë, iku dhe na la vetëm…të nesërmen do më zgjonte përplasja e shiut nëpër dritare dhe mbasi u përpoqa t’a bindja plakën të paguaja fjetjen, m’u desh të veja në një market aty afër për të blerë diçka për vajzën e vogël dhe u nisëm për te varrezat ku sapo kishte filluar ceremonia përkujtimore e ku çuditërisht, si në një video instalacion, shikoja ca kunja të bardha varresh e pak më tutje ca arkivol jeshilë e plisa të lagur që prisnin të mbushnin gropat e thella…

ndenjëm deri sa mbaroi ceremonia dhe shkuam te makina për t’u nisur për rrugën e gjatë të kthimit duke kaluar kufirin mbi lumin drina për në serbi, gjatë së cilës shiu i pafund dhe mjegulla e dendur do na shoqëronte pa ndalim duke lënë pas qytetin e uzhices, për të vazhduar për në çaçak deri sa dolëm në autostradën beograd-nish ku morëm drejtimin për shkup për të mbërritur e fjetur në hotel “ballkan”, në gostivar…