GJYSMA E LIMONIT Kur për herë të parë shkova tek lokali i 'Vila 60', aty pranë 'Ura e Tabakëve' ku kisha marrë dhe shtëpinë me qera, isha tejet i fokusuar tek mendimet e mia dhe nuk ju hodha vështrim atyre që gjeta brenda. Ditët në vazhdim, fillova të ambientohesha me orenditë si dhe me njerëzit që gati çdo mëngjes, i gjeja ulur nëpër karrige apo dhe tek kolltuket pranë dritareve. Fakti që lokali gjendet pranë Gjykatës, bënte mos të interesohesha shumë për ta në një kohë që disa prej tyre, më dukeshin rastësor në lokal, si hallexhinj që në pritje të seancës gjyqësore, pinin kafe pas kafesh aty. Por, gati përditë, sa hyja brenda, shihja tre burra të moshuar që në bisedën e tyre të qetë e të shtruar, gjerbnin kafenë. Nuk di sa kohë kaluan deri tek buzëqeshja e parë me njeri-tjetrin, por një ditë, tek u bëra gati të paguaj, kamarieri më tha se ata, e kishin paguar dhe kafen time. Të nesërmen, shkova dhe i falenderova por, me buzëqeshjen e përditshme, më ftuan të ulem pranë tyre. I pyeta nëse ishin shok lagje e diku, pranë lokalit, i kishin banesat por i çuditur sa s'ka më, dëgjova se puna e përpara 30 viteve, i kishte sjellë pranë njëri-tjetrit dhe, për të pirë kafen si kohë më parë së bashku, prej gati 10 vitesh, niseshin sejcili nga lagja e tij dhe takoheshin këtu, si në një kompromis për në "Terra incognita" të cilin, asnjëri prej tyre, mos ta kishte afër shtëpisë lokalin. Kështu, herët e tjera, tek i shihja ulur, nuk mjaftohesha me një buzëqeshje por dhe me përshëndetjen e zakonshme tashmë mbasi që të treve, jo vetëm që ja u mësova emrin, por edhe historinë, madje dhe hallet. Ndodhte të isha unë i pari që hyja në lokal dhe i shihja të vinin një e nga një dhe sa hynin brenda, po me të njejtën buzëqeshje të përditshme, më përshëndesnin ata mua. Aliu, që në krahasim me dy të tjerët ishte më rinori, nëse mund ta them për dikë që po i afrohet të 70ve, sa ulej, nxirrte nga xhepi një limon dhe nuk zgjaste shumë kur Monda, banakierja, i çonte një pjatë të vogël, një thikë dhe dy gota. E priste limonin në mes, një gjysmë e mbante për vete ndërsa tjetrën, ja jepte Fair-it, shokut, dhe sejcili, pasi e shtrydhte në gotë gjysmën e tij, e pinte pas kafes. Ky proçes ishte i përditshëm dhe unë u mësova me të. Të hënën e datës 9 Nëntor, shkova vonë tek lokali dhe nuk i gjeta por, tek tavolina e tyre, vetëm një gjysmë limoni ishte shtrydhur. Të nesërmen, gjeta vetëm Aliun me Fiqon ulur. Sa hyra brenda, vura re se një heshtje e mermertë, ju ishte pllakosur fytyrës. Nuk shkova tek vendi im por ju bashkova atyre. I pyeta për Fair-in që prej disa ditësh mungonte por, me buzët që i mblodhën, më thanë se nuk ishte kthyer akoma nga fusha e betejës ku prej dy javësh, po luftonte dhëmbë për dhëmbë me COVID-in. Sytë më shkuan tek gysma e limonit që priste në pjatë. Në datë 12, ata u ngritën më shpejt se herët e tjera dhe, përpara se të largoheshin, erdhën tek unë. Me zërin e shtrydhur si gjysmën e limonit, Aliu më tha se sapo u informuan se COVID-i, e kishte fituar luftën me ish drejtorin e shkollës 'Skënderbej', Fair Demiraj. U larguan syulur ndërsa unë, tek shihja gjysmën e limonit që priste Fair-in ta shtrydhte, shtrydhja kujtimet e mia kur ai, më flsite për romanin tim 'NILKON' të cilin e kishte shtrydhur më shumë se vetë limonin e trazuar në gotë me kujtimet e tregimeve të babait që aty nga vitet '30, kishte studiuar në Kairo. Fate Velaj Tiranë, 13 Nëntor 2020

...kur ullinjtë u dogjën, unë isha në Tiranë dhe pamjet i pashë në TV. Të nesërmen, gjumi më doli në orën 5 dhe, pasi piva kafen tek klubi poshtë shtëpisë që nuk mbyllet kurrë, u nisa për atje. Hyra fillimisht kujdesshëm se mos bëhesha pis në mes të fushës sterrë nga hiri por, kur pashë se pantallonat ishin bërë njolla-njolla, vazhdova i shkujdesur dhe me aparatin në ON, shihja sesi rrezet e para të diellit, godisnin trungjet e frakturuara që prisnin të hidheshin në allçi... Fate Velaj Panaja, 9.9.2021

 

H.K.

...kur sot në mëngjes telefoni më lajmëroi se H.K. ka ditëlindjen, fillimisht u shqetësova sepse pikturës realizuar për të, nuk i kisha bërë akoma kornizën.

Por, ashtu siç isha, fillova të rikujtoj takimet e herëpashershme. Bisedat e gjata në telefon. Atje, në Parisin e largët. Shëtitjet apo drekat në Tiranë, në Mal të Robit apo dhe në parkun e Schönbrunn’it në Vjenë. 

Sado që nga natyra jam "egoist" dhe i dashuruar me krijimtarinë time, gjë që është normale për një krijues, përsëri, unë nuk di nëse sot, vetëdija ime letrare do të ishte kaq e fortë nëse ata, burrë e grua, nuk do t'më kishin thënë e shkruar fjalë nxitëse.

Mua më kujtohet fillimi i vitit 2018, kur Helena më tha se gjatë udhëtimit nga Parisi për Udine, Ismaili, duke e parë që ajo lexonte një grumbull fletësh të shkulura nga romani NILKON, i çuditur, e pyeti përse e kishte copëtuar librin. Fillimisht i dhashë një faqe për ta lexuar, më tha ajo.  Ndiqja mimikën e tij dhe vija re që sytë po i qeshnin, hera-herës tundte kokën si aprovim dhe pasi e mbaroi, më kërkoi faqen tjetër e tjetër...

-I kujt është ky libër, - më pyeti.

-E gjenë dot?

-I Fates, - tha ai pasi u mendua shkurt

-Po.

-Ua. Po ç’e paska këtë stil ai. Sa bukur. 

Mua më kujtohet kur i lexoja Ismailit ndojnë pjesë nga romani im ‘Kreuztanne’ dhe ai, pasi buzëqeshte, që është si drita e vetëtimëm në qiellin blu të korrikut, më thoshte "...oh sa bukur". 

Mua më kujtohet kur i lexova poezinë për babain dhe ai u mblodh nga dhimbja.

Mua më kujtohet…

Por, unë nuk kam për t’i harruar kurrë ato mesazhet “mbylle trilogjinë Fate. Mbylle. Perëndia ta ka dhënë talentin të na i përcjellësh neve. Lexuesve të tu. Shkruaj sepse e ke të thellë burimin. Njësoj si puset e Melos, babait tënd që dhe sot e kësaj dite nxjerrin akoma naftë. Ulu e shkruaj, shkruaj…”

Mua më kujtohet çdo mëngjes i marsit 2018, kur ajo zgjohej në një apartament pranë "Jardin du Luxenbourg" në Paris, dhe në whapp, kishte një kapitull të romanit tim ITAKA, shkruar pa u gdhirë akoma mirë këtu në Tiranë. Dhe, pasi e lexonte fillimisht vetë, priste sa të zgjohej ai dhe, ndonje pjesë, ja lexonte Patriarch'ut të letrave shqipe dhe akoma më tutje. Nuk do të zgjaste shumë dhe do dëgjoja pipëtimën e telefonit e do lexoja përgjigjen: "I pëlqeu shumë". 

 

Gëzuar ditëlindjen Helena Kadare. 

GRANDE DAME e shoqërisë Europiane. 

U tregove me nuhatje të hollë Ismail që atje në Moskën e ftohtë, ju përgjigje asaj letre ardhur nga Tirana e ngrohtë.

 

Fate Velaj

Mali i Robit, 21 Shtator 2020

 

Të premten e datës 16 janar 2009, pasi hëngra mëngjesin, dola nga hoteli dhe këmbët më çuan tek lokali i Cosimo’s. Ishte e disata ditë që ndryshe nga mëngjeset në Vienna, kafenë e pija sipas një ritualit italian. U thashë “Buongiorno” të pranishmëve, u ula tek tavolina pranë dritares dhe prita banakierin e cili më solli kafenë dhe gazetën. Gjerba kafenë duke shfletuar gazetën, thashë “Arrivederci” dhe dola jashtë.

Ndeza makinën dhe ju drejtova daljes së qytetit.

Si gjithmonë, me vete, aparatin fotografik.

Sapo u dukën fshatrat dhe plantacionet me ullinj pranë tyre, ula shpejtësinë dhe duke ndjekur pejsazhin përreth, një godinë si e braktisur, më tërhoqi vëmendjen.

Ndalova makinën buzë rrugës dhe zbrita. Fillimisht, kapërceva një mur guri dhe, duke hedhur sytë sa majtas-djathtas, ju rotullova godinës për të parë se nga cila anë do ishte më interesante për ta fotografuar.

Tek një oborr i vogël, mu shfaq porta e godinës mbi të cilën, ishte shkruar “Mi manchi”.

Më mungon.

Duke mos ja ndarë sytë atyre gërmave, kuptimi të cilave më goditi thëllë në tru e oshëtiu mureve të tij, me buzëqeshjen ngelur si kafeja cepave të buzëve, lëviza kokën për të parë se mos vallë, aty pranë, gjeja gjurmë të vetmisë por, përveç një guri, asgjë nuk dukej.

Ngrita sytë nga fasada ballore e godinës por më ngelën tek një dritarë e vogël sipër derës, xhami i së cilës, ishte i thyer.

Vetiu, shikimi më shkoi përsëri tek guri dhe shkova e mora.

Me të në dorë, u ula tek bordura e derës. M’u krijua idea se guri ishte akoma i ngrohtë. Ndoshta kishte qenë ky gurë që kishte thyer xhamin. Ndoshta xhami sapo ishte thyer dhe ai, ose ajo, sapo ishte larguar.

Mendja më shkoi se duhet të kishte qenë “Ai”.

Ai djali.

Duke dalë nga qyteti, në një nga rrugicat e ngushta të tij, në faqen e një muri, sytë më zunë një shkrim dhe disa shishe birre aty pranë.

“Greta – T.A.” (Ti amo. Të dua) shkruhej mbi të.

Mos vallë kishte qenë i njejti person që i kishte shkruar të dyja. Fillimisht, këtë këtu dhe më vonë, ndoshta natën, duke u gdhirë, atë në qytet.

Apo e kundërta?

Mbasi kishte kaluar natën duke pirë birra pas birrash ka ardhur këtu, tek vendi i takimit të përhershëm me shpresën se ajo do ja ketë falur marrëzitë dhe, mbasi do ketë pritur e pritur me orë të tëra, ka kërkuar gurë nëpër oborr. Dhe, me shikimin humbur matanë pemëve të ullinjve, me zërin e ngjirur nga thirrjet "Ku jeeeee!!!. Eja. Eja. Ejaaaa. Mos më lerë kështu se po më shqyhet koka" ka thyer xhamin e dritares ku, jehona e fjalëve ka oshëtirë në boshllëkun e godinës brenda së cilës përnatë ishte përqafuar e dashuruar, dhe atë moment, ka shkruar “Mi manchi”.

Ndoshta.

Tek muri pranë derës ishin shkruar disa gërma.

“G+B=A”

I preka me dorë gërmat.

I ndjeva të lagështa.

Nuk e kuptova përse mendja më shkoi se ai duhet të quhej Benedetto.

Nuk e njihja.

As Gretën nuk e njihja.

Fillova të kujtoja se mos vallë i kisha parë së bashku nëpër qytet. Duke shëtitur apo duke u puthur mbështetur tek muri a ulur shkallëve diku rrugicave.

Vendosa të qendroj një farë kohe në heshtjen e oborrit.

Në vetminë e tij.

Dëshiroja t’a ndjeja akoma më shumë lagështinë e lotëve të tij mbi “G+B=A”.

Ta dëgjoja zërin e tij të ngashëryer kur netë më parë i ishte përgjëruar. I ishte lutur t’ja falte çdo gjest të pataktë e dalldisje dashurie. I kishte premtuar për të disatën herë se nuk do ishte aq pasionant. Nuk do i përshpëriste poshtë dritares deri afër mëngjesit. Nuk do i dilte kohë pa kohë përpara.

I ishte përgjëruar se…

Apo mos vallë Greta kishte rënë në dashuri me dikë tjetër dhe këtij i ishin djegur të gjitha siguresat e trurit. I ishte bërë çdo gjë e zezë.

Errësirë.

Si ditën, ashtu dhe natën e kudo që shkonte, shkruante “Greta, ti amo“.

Mos vallë ishte verbuar nga bukuria e saj dhe çdo kthim koke a shikim i tejzgjatur i djemve të qytetit drejt saj e kishin kthyher në një dyshues për gjithshka saqë, dhe kur ajo do t’i ketë thënë “të lutem, mos u bëj kaq i ngjitur se jam në sezon provimesh e po më lë pa mësuar” ai do e ketë marrë si një “më lë rehat se s’je i vetmi ti në qytet” e kështu, xhelozinë, ka kërkuar ta tresë nëpër shishet e birrës…

Nuk dija.

Me këto mendime në kokë, hodha gurin dhe u ngrita nga vendi. Kërkova të hapja derën e godinës por, ishte e kotë.

Ktheva kokën për ta parë edhe njëherë shkrimin mbi derë si dhe xhamin e gjymtuar të dritares, shtypa butonin e aparatit dhe fiksova atë pamje të përlotur nga dashuria dhe malli…

 

Fate Velaj

Vienna, 20 Mars 2020

 

 

MI MANCHI

 

Venerdì 16 gennaio 2009, dopo aver fatto colazione, esco dall'albergo nel quale avevo passato la notte; le mie gambe mi portano verso il bar di Cosimo. Era da giorni che il caffè del mattino lo prendevo all'italiana, diversamente da come ero solito fare a Vienna. Entrando auguro il buongiorno ai presenti e mi siedo al solito tavolo accanto alla finestra; nel frattempo il barista, conoscendo le mie abitudini, mi serve il caffè, accompagnandolo con il quotidiano. Termino di leggerlo assieme al caffè, mi alzo e saluto con un tradizionale arrivederci.

Salgo in auto e mi dirigo verso la periferia della città. Con me, a tracolla, l'immancabile macchina fotografica. Dal finestrino il panorama diventava sempre più verde, campi coltivati e immense distese di ulivi.

Rallento nei pressi di un rudere abbandonato che cattura la mia curiosità, arresto l'auto, esco, scavalco un muretto a secco e aggiro lo stabile alla ricerca dell'angolazione perfetta per uno scatto, costeggiando un piccolo piazzale; noto la porta d'ingresso sulla quale sono tracciate le parole "MI MANCHI".  Senza perdere di vista quelle lettere, che con il loro significato mi avevano disorientato, riecheggiandomi nella testa e con il sorriso rimasto sugli angoli della bocca - come il caffè di Cosimo- mi volto e con occhi sgranati cerco tracce di nostalgia, tracce di solitudine.

Non riesco a vedere altro che un sasso, alzo lo sguardo e noto una piccola finestrina sopra la porta; sono incuriosito dal vetro rotto e lo sguardo ricade nuovamente sul sasso che ho difronte; mi piego, lo raccolgo e mi siedo sull'uscio della porta. Stringendo il sasso nella mano, lo sentivo ancora caldo.

È stato lui a rompere il vetro?

O il vetro era appena stato rotto e "Lui" o "Lei" si erano allontanati?

Il Pensiero mi diceva che era stato lui, il ragazzo.

Uscendo dalla citta, in un vialetto angusto fra le case, su un muro vedo la scritta: "GRETA - T.A" (Ti Amo); nei pressi, bottiglie di birra vuote.

Era stato lo stesso ragazzo l’autore di entrambe le scritte?

Prima questa e poi, all'alba, quella in città?

Oppure è stato il contrario?

Probabilmente una birra dopo l'altra, le gambe l'hanno condotto nel luogo in cui si incontravano solitamente, con la speranza che "Lei" avesse perdonato i suoi errori. Aspettando invano ore e ore, cercando sassi nel piazzale e con lo sguardo perso oltre i magnifici ulivi secolari, si levò in cielo, graffiando la notte buia, un urlo disperato:”Dove seiiiiiiiiiiiiii?"

"Ritorna, ritorna da me!"

"Impazziscooo!"

Con il sasso che aveva  in mano ruppe il vetro sulla porta della casa vuota, dove ogni notte abbracciava e amava, e con la mano tremante dal dolore scriveva "MI MANCHI".

Sul muro accanto alla porta vedo "G+B=A", sfioro le lettere con le dita e ho la sensazione che siano ancora umide. Non so perché ho subito pensato che "Lui" si chiamasse Benedetto, non lo conoscevo, non sapevo chi fosse.

Non conoscevo neanche Greta.

Cercavo di ricordarmi se per caso li avessi visti da qualche parte in città, passeggiare insieme o baciarsi seduti su un muretto, su delle scale o in qualche vialetto.

Decisi di trattenermi un po' di tempo nel silenzio assordante di quel giardino, nella sua solitudine.

Desideravo avere ancora tra le mie dita l'umidità delle sue lacrime lasciate su "G+B=A".

Avrei voluto ascoltare il suo pianto straziante, quando notti fa, la pregava e le chiedeva perdono per qualsiasi gesto fatto, spinto dal folle amore; le aveva promesso di non essere tanto opprimente e di non passare nottate, bisbigliando alla sua finestra, fino all'alba e di non presentarsi da lei ogni momento...

Oppure Greta si innamorò di qualcun altro e tutte le sue micce cerebrali nella testa furono bruciate. la mente offuscata e tutto era diventato nero.

Buio.

Oscurità.

Scriveva giorno e notte, in qualsiasi posto in cui si recasse: “GRETA TI AMO".

Non e’ che, accecato dalla bellezza di Lei, ogni sguardo dei ragazzi della città lo rendevano geloso?

Lei, con la sua vocina, gli avrà detto: "ti prego, non essere così stressante , sono in sessione di esami e non mi fai studiare”; così Lui ha pensato: "lasciami in pace, non sei l'unico ragazzo della città”...allora ha deciso di alleviare la gelosia con le bottiglie di birra.

Non sapevo.

Non potevo sapere.

Con questi pensieri in testa, ho gettato via il sasso e ho cercato invano di aprire quella porta ma ho lasciato perdere.

Mi giro per vedere un ultima volta la scritta e il vetro rotto della finestrella; si sente lo scatto della macchina fotografica che immortala quel momento di straziante amore e nostalgia.

 

 

Fate Velaj

Vienna, 20 Marzo 2020

Valentina

 

Një vapë e madhe kishte pushtuar Vlorën dhe unë, siç ishte bërë zakon, një ditë përpara se të kthehesha për Vienna, drekova tek motra e madhe që banon tek një pallat aty pranë shkollës mjeksore.

Mbas drekës, pasi motra nxori shportën me fruta, pashë Endrin, djalin e saj i cili po fuste disa libra në çantë dhe, pas pak, tha “po shkojë në kursin e anglishtes”

I habitur nga ajo që dëgjova dhe pashë, i thashë motrës: “…na moj, ku do shkojë ky nëpër rrugë me pizhama” 

Endri, hapi derën e jashtme dhe doli.

Ngela pa fjalë.

Kureshtja nuk më la dhe pas pak, dola për të parë se ku po shkonte ai por, as nuk e pashë të zbriste shkallëve dhe as nuk dëgjova hapa.

U ktheva përsëri tek motra dhe, me fytyrën akoma në trajtën habitore, e pyeta ku shkoi Endri.

Ajo, që ishte duke qëruar disa fruta, si mos t’i bënte përshtypje habia ime, më tha “tek Bale” fqinji tek dera ngjitur.

Nuk e dija që Abedinit, fqinjit të tyre, i thërrisnin Bale.

Akoma me fruta nëpër duar, ndjeja se kureshtja po më hante mua e jo unë frutat dhe shkova të shihja seç mësim jepte ai…

Me të hyrë brenda, përpara më doli e shoqja e tij, Asia e cila, e habitur nga habia ime, më drejtoi për tek dhoma ku i shoqi jepte mësim anglishten.

Me të hyrë brenda, pashë gati tetë fëmijë të vegjël, mosha e Endrit aty tek 12 vjeç dhe, pranë dritares, një femër që, në pamje e rritur, bukuroshe, më la të kuptoja se ishte aty tek të tridhjetat ose diçka më përpara.

Bale, mbasi shprehu ngazëllimin e tij që në dhomë hyri një artist nga Vienna, vazhdoi t’u sqaronte nxënësve fjalë e shprehje në anglisht.

Ajo, vajza, si për t’u treguar se ishte erudite, sa herë që Bale shkruante një fjalë të re, thoshte: ...përshëmbull, në italisht, kësaj fjalës i thonë kështu e ashtu dhe kthente kokën nga unë, si për të parë reagimin tim nëse, me tundje koke, do t’a aprovoja.

S’mu durua dhe e pyeta:

“Po ty, pse të duhet anglishtja. Ne Itali, flitet akoma italisht mesa di unë.”

Ajo, me fytyrën e hindhëruar, si të donte të më tregonte se po e ofendoja me atë që i thashë, m'u përgjigj "uhhhh avash ti. Pse, për në Itali më more mua ti? Unë jam për..."  dhe e tundi dorën aq shumë në drejtimin e dritareve, si të donte të më tregonte se ishte për rrugë të gjatë e se anglishten, e mësonte për gjetiu.

- Si të quajn, e pyeta.

- Emrin ma kanë venë të gjyshes, sepse u linda ditën që ajo vdiq.

- E që është?

- Vakie.

- Si? Ti ke lindur në ditë vakie të gjyshes Vakie? Po, me këtë emër do bësh gjithë atë rrugë të gjatë ti, i thashë duke shtrëmbëruar buzët me sytë që i drejtova nga dritarja, andej nga ku ajo kishte drejtuar dorën pak më parë

- Emri s’ka të thotë, - tha ajo dhe lëvizi flokët e gjata mbi shpatulla si të donte të më tregonte se me pamjen e saj, s'i del koha njeriut të pyes për emrin… 

- Ndoshta, - i thashe, por unë, një femre me këtë emër, jo vetëm që nuk i them “të dua” por as pranë nuk e mbajë.

- Pse, çfarë sheh kundër ti, tha ajo me një shqipe italo-anglistike?

- E para, kam frikë.

- Nga se, - pyeti Vakia e çuditur, me sytë që i picëroi

- Se, ajo, të shpall vakinë. Ose, ta bënë jetën vaki. Raki e cigare. Nuk di por, diçka e errët sterrë do të ndodhë. Ky emër, sjell lotë me vete.

Dhimbje.

 Ajo, e turbulluar nga arsyetimet e mia abstrakte, duke kërkuar vërtetësinë e atyre që dëgjoi, kur pa se unë nuk e ndryshova pamjen, të më ndryshonte mendjen, më ftoi për kafe, pas mësimit...

I thashë se unë pi vetëm dy kafe në ditë dhe ato, në mëngjes madje, pa sheqer.

Pas një farë kohe që isha kthyer në Vienna, në gazeta lexova se një femër, kishte marrë peng të dashurin e saj anglez dhe e kishte mbyllur në dhomë, në mes të Londrës.

Në mbrëmje, tek shihja televizor, dëgjova zilet e telefonit dhe në display, lexova emrin e Ritës, motrës. Pas një bisede rutinë, pas pak, dëgjova zërin e Endrit i cili më pyeti nëse e kisha lexuar lajmin në gazeta.

- Për atë që ka marrë të dashurin peng, në Londër, pyeta.

- Po. E di kush është?

- Nuk e di. Valentina shkruanin gazetat.

- Ashtu e ka tani, por është Vakia...

 Detyrimisht, thashë me vete. Kush e di ç'dhimbje do ketë përjetuar londinezi i gjorë kur ka përkthyer emrin e saj dhe, qysh nga ai moment, do i jenë përshfaqur bulëzat e para të djersës shoqëruar nga ethet e frikës...

Vienna, 23. 12 2019

 

... Kamal El Din, e kam takuar dhe në nëntor 2002, kur Viktor Kalemi, ambasador i Shqipërisë në Kairo, sa mori vesh ardhjen time nga Vienna të "bashkoj Danubin me Nilin", me ftoi për një kafe në zyrë.

Atë paradite, Kamal më bëri kafen.

Por sot, kur Eduard Sulo, ambasadori i Shqipërisë në Kairo më ftoi në ambasadë për një kafe e folur për romanin tim „NILKON – kur Danubi takoi Nilin„ që u promovua në arabisht në Cairo Book Fair, Kamal, duke më buzëqeshur, më pyeti nëse e pi akoma të mesme kafen.

Duke kërkuar nëpër magazinën e kujtimeve, i thashë se i miri Viktor Kalemi, përpara një javë, u largua përgjithmonë nga ne.

Ai, me sytë që i ngriti nga qielli dhe lotin që i zbriti nëpër faqe, më tha se çdo mëngjes, për katër vite rresht, ja bënte kafenë të mesme, ashtu siç e kërkova dhe unë atë paradite të 12 nëntorit 2002.

 

Kairo, 23 Janar 2020

…pranë shtëpisë sime

Tashmë vizitorët ishin larguar dhe unë gjendesha akoma përballë pikturës “Pranë shtëpisë sime” të Shpend Qeriqi’t. Dalë nga dalë, filloi të më rikthehej nëpër mendje takimi im i parë me të. Ishte fundtetori i kaluar kur, në zyrën e drejtorit të galerisë kombëtare në Prishtinë, sytë më ngelën tek një pikturë në format të madh brenda së cilës, e zeza, ishte derdhur pa kufi.
U bëra kurioz të dija më shumë për autorin dhe kërkova të takohesha me të. Më ftoi të shkoja tek shtëpia e tij, në Shtime, një qytet aty tek 50km larg nga Prishtina. Hyra brenda një godine akoma të pa ringritur dhe ai filloi të më tregonte pikturat. Me sytë nga pikturat që m’i nxirrte sa herë i thosha tjetrën, vrisja mendje përse të gjitha ishin të zeza dhe hera-herës, brenda tyre, viheshin re nuancat e së kuqes që duke u shpërndarë nëpër telajo, humbisnin forcën dhe ktheheshin në një kafe të pistë.
Ai nuk foli dhe as nuk më tregoi arsyen madje, as unë nuk e pyeta.
Pasi i pashë të gjitha, më ftoi të shkonim në Reçak.
Tek varrezat.
Aty ku policia serbe, gjatë luftës në Kosovë, kishin hedhur brenda një grope të madhe dhjetra burra e gra…si dhe shumë fëmijë. Vendi ndodhej vërtetë afër shtëpisë së tij. Prita më kotë që ai të fillonte të tregonte si për ngjarjen ashtu dhe për përjetimet. Me shikimin hedhur vjedhurazi sa nga varret dhe sa nga Shpendi që nuk e hiqte sytë nga mermeri i zi, mu bë e qartë ajo që ai kishte përjetuar atë 16 janar të vitit 1999 kur, pranë shtëpisë së tij a fshehur diku kodrave pranë saj, me sytë e veshët mbyllur me duar duke u munduar mos të shihte flakën dhe tymin e shtëpive. Ndoshta mos dëgjonte së fundmi e mos të numëronte në mendje, gati deri në 100, krismat e pushkëve serbe atë mëngjes ngricash kallkan dhe kur heshtja ra, u rikthye përsëri tek rrugica e shtëpsië për të pritur një kohë të gjatë a akoma deri më sot, nëse të afërmit apo shokët do të dilnin të luanin me të.

Fate Velaj,
Trieste,  4 korrik 2006

Ps: me ftesë të Riccardo Illy, president i krahinës Friuli-Venezia-Giulia,  hapa në Trieste edicionin e pestë të ekspozitës ndërkombëtare “Good morning, Balkan” të cilën, më parë, e kisha paraqitur në Athinë, Bukuresht, Tiranë e në Prishtinë

Piktura e vjetër

 

...rastësia e solli t’a shoh përsëri këtë pikturë. Rrugës për Scheibbs, pashë që Johann Wurzer po korrte barin përpara shtëpisë së tij. Ishin mbushur gati 20 vite që nuk e kisha parë.
Së bashku me Johann, nga viti 1992 deri në vitin 1998, punuam në fabrikë.
Tek Heiser në Kienberg.
Një ditë, më mori në telefon Melanie, e bija e tij e cila më tha se të tre fëmijet, kishin vendosur që me rastin e ditëlindjes të së ëmës, Melita, të blinin një pikturën time për dhuratë.
Të nesërmen, erdhën në shtëpi dhe duke kërkuar mes tyre, zgjodhën këtë aquarell me lindjen e diellit mbi malin përballë shtëpisë sime, realizuar në vitin 1993.
Johann, kur pa një makinë që ndaloi e prej saj doli dikush, fillimisht, qendroi me pamje të hutuar, si të kërkonte në magazinën e kujtimeve dhe u çudit aq shumë kur më njohu saqë, nga gëzimi, filloi t'i thërriste së shoqes: Melita, Melita...shiko kush ka ardhur.
Shtëpia e tyre, pak a shumë, më la përshtypjen se kisha qenë dhe javën e kaluar aty dhe, së bashku, zbritëm tek dhoma e tij e pijes, aty ku atëhere, uleshim e diskutonim për punën e rëndë në fabrikë, shefin zanzar e planet për të ardhmen.
Sa hyra brenda, m’u shfaq kjo pikturë dhe ndejta një pjesë kohe pa folur përpara saj duke kujtuar momentin kur e realizova atë si dhe ditën kur fëmijët e Johann, erdhën dhe mes dhjetra pikturave, përzgjodhën këtë...

 

 

Vjenë, 6 Nëntor 2019

 

Midis Danubit dhe Nilit

Fragment nga romani NILKON

 

Një afsh i nxehtë hynte nga dritaret e hapura. Ishte mbushur java që temperaturat e larta kishin përcëlluar Vjenën. Meteorologët thoshin se kjo do të zgjaste edhe disa ditë të tjera dhe aty nga fundi i javës tjetër do të fillonte shiu.

Mora nënën time dhe dolëm një shëtitje në parkun e Schönbrunn-it. Me aparatin në qafë iu ngjitëm rrugës së pyllit nëpër Tivolipark që të çon për në Gloriette dhe herë pas here ndaloja për të fotografuar pemë e stola, ata që lexonin librat ulur, si dhe të tjerët që vraponin apo shëtisnin. Në Gloriette gjetëm pak njerëz. Ndoshta, ngaqë ishte akoma herët dhe turistët e shumtë ishin duke fjetur, ose duke ngrënë mëngjesin hoteleve. Porosita dy kafe dhe dolëm në verandë. Vjena ndriçonte nga dielli që u binte në kokë godinave. Liqeni i vogël përballë Gloriette-s ishte akoma në një ngjyrë blu të thellë, ngaqë rrezet e diellit ende nuk kishin arritur ta godisnin atë. Mes asaj bluje të thellë rosat e bardha lëviznin aq avash, saqë të krijonin përshtypjen se nuk ishin zgjuar akoma nga gjumi. Kamerieri erdhi dhe na la në tavolinë filxhanët. Duhet të ishte nga Hungaria, se theksi i së folmes së tij atë përshtypje më la.

- Nuk më shijon fare kjo kafeja e këtyre, me këtë shkumën sipër, - tha ajo.

- Je mësuar me turke, prandaj. Të të porosis ekspres? - e pyeta.

- Njësoj janë të gjitha. Edhe në Vlorë nuk pi kafe lokaleve. Më pëlqen ajo që bëj vetë.

Zbritëm kodrën nga Gloriette për te pallati perandorak dhe u futëm mes lulishteve, pemët e të cilave ishin mbuluar plot gjethe. U ulëm te stoli ynë në pritje të ketrave. Erdhën vetëm dy. Nxora qesen me lajthi nga xhepi dhe ua hodha. Ata, si të ishin duke vallëzuar e jo duke vrapuar, iu hodhën sipër dhe atë moment fillova ta shkrepja aparatin. Ndenjëm aty derisa u dukën turistët e parë kinezë dhe u kthyem në shtëpi.

Pasdite shkova një orë përpara hapjes së ekspozitës në Institutin Egjiptian të Kulturës. Pak nga pak filluan të vinin të ftuarit e parë. Fillimisht erdhën disa gra që, nga pamja, duhet të ishin egjiptiane. Dukeshin hijerënda. Të stolisura. I shihja nga vendi ku isha, aty pranë pikturës “Shikim i vëngërt” i Robert Kabas, dhe mendoja se duhet të ishin nga sërë e fisme e Egjiptit. Se ç’kishin një nur të veçantë qëndisur fytyrës, atë shikimin e qetë përhumbur ngjyrave të pikturave, si dhe qëndrimin këmbë mbi këmbë ulur në karrige me gotën e pijes në dorë. Salla filloi të mbushej. Miq të njohur e të panjohur, ardhur edhe nga qytete të tjera, të linin përshtypjen se ishin njerëz nga fusha e artit dhe e kulturës. Dr. Omran qëndronte në sallon duke pritur e falënderuar vizitorët dhe i drejtonte me buzëqeshje për nga salla ekspozitive, që mbushej e mbushej përplot. Barbara erdhi e shoqëruar me dikë. Nuk e njihja. Ishte veshur plot elegancë dhe qysh në fillim m’u duk se duhet të kishte një pozicion social të respektuar, si në Egjipt ashtu edhe në Vjenë.

- Ky është Mostafa Abdalla Aly, korrespodenti i “Al Ahram”, gazetës prestigjioze dhe shtëpisë botuese më të madhe në Egjipt, dhe dëshiron të zhvillojë një intervistë me ty, - tha ajo.

- Me kënaqësi. Ndoshta e lëmë nesër a një ditë tjetër, mbas ekspozitës, që të kemi më shumë për të folur, - iu drejtova atij.

- Më mirë pas ekspozitës, - tha ai dhe nga xhaketa nxori një kartëvizitë e ma dha.

Shkova pranë Hannes Swoboda-s, eurodeputetit të cilin e kisha ftuar të paraqiste dy piktura të tij, realizuar gjatë kohës kur kishte qenë me pushime buzë Nilit. Hannes, ashtu i qetë e me atë shikimin e tij midis hulumtimit dhe kureshtjes, më falënderoi që ia kisha paraqitur bukur punimet.

U dëgjuan tingujt e pianos. Ishte një vajzë që vinte herë pas here aty, kur ata e thërrisnin për aktivitete.

U thashë artistëve pjesëmarrës të mblidheshin pranë foltores. Diku mes të ftuarve, syri më zuri Ahmed-in. Kishte veshur një jellabiya tjetër, të gjatë, të bardhë. “Siç duket, duhet të jetë rregulli ashtu, si protokollare”, - thashë me vete tek e ndiqja kur, me tabakanë plot pije, lëvizte nëpër sallë, duke u shërbyer të ftuarve në atë vapë të përngjashme me atë buzë Nilit. Erdhi tek unë. E pashë përsëri nga koka te këmbët. S’e kisha kuptuar akoma përse, qysh në fillim, më krijoi idenë se ishte vetë Egjipti, gamilet e tij, me një e me dy gunga, uji i Nilit, rëra e shkretëtirës. Kishte diçka që të mbante fiksuar me atë pamjen e tij, atë qafën e gjatë dhe lëvizjet elegante si të gjirafës sa herë të zgjaste tabakanë, por që sot nuk më tha të përhershmen: kafe, çaj apo lëng frutash?

Mora gotën e ujit nga tabakaja e tij dhe iu afrova dr. Omran-it.

- Ndoshta është momenti të fillojmë hapjen, - i thashë.

- Ja, të presim edhe pak se po vjen ambasadori.

Nuk zgjati shumë dhe ai erdhi. Iu drejtuam foltores. Dr. Omran trokiti disa herë te mikrofoni, si t’u thoshte njerëzve “Vini re!”. Filloi të fliste me atë qetësinë e tij evidente, duke buzëqeshur e falënderuar të gjithë ata, egjiptianët e Vjenës, miq të Egjiptit e, së fundmi, artistët.

Erdhi radha ime. Nuk kisha emocione. U fola shkurt për idenë e urës lidhëse, ftesën e ardhur nga kjo sallë e ngrohtë atë ditë të ftohtë, kur dielli i parë i janarit çau atë cipën e trashë gri, që për ditë të tëra e kishte bërë si anemik qytetin, ia kishte zverdhur e bërë njolla-njolla fytyrën, si gjethet e rrëzuara vjeshtës së kaluar, duke e hequr këmbën zvarrë, mbërthyer fort nën dhimbjet e shiatikut dhe artritit të gjunjëve. Fillova të flisja për nismën e re, që nga metropoli buzë Danubit do udhëtonte drejt atij buzë Nilit. Për artistët që iu bashkuan, e përqafuan dhe e shoqëruan idenë drejt kësaj salle dhe që në nëntor do ta çonin në Kajro. I prezantova të gjithë, një nga një. Prejardhjet e tyre artistike, veprat e paraqitura.

Robert Kabas qëndronte pranë dritares. Ia bëra me dorë të vinte të thoshte diçka. Më tundi kokën si mohim. Robert-i është i heshtur. Me të mund të bësh një udhëtim rreth globit dhe ai të thotë fjalë sa për të mbushur një faqe libri. Iu drejtova Klaus-Joachim Keller. Erdhi. Foli ato fjalët tipike për të, plot intermexo, si tingujt e muzikës që nxirrte violonçeli i tij sa herë e mbështeste atë te qafa.

Në fund, fjalën ia dhashë Lakis Jordanopoulos, këngëtarit të grupit muzikor “Lakis and Achwah” dhe fytyrës së famshme të televizionit austriak, i cili prej shumë vjetësh moderon emisionin për të huajt të dielave. Lakis dukej që s’e kishte për herë të parë të folurën përpara publikut. Me atë buzëqeshjen poshtë mustaqeve nga ku dukeshin dhëmbët e mirëmbajtur, me atë shkëlqimin e syve që ndriçonte brenda syzeve me skelet kauçuku, me atë qëndrimin si ta përqafonte sallën, filloi të fliste për metropolet buzë Danubit, për Vjenën, Bratislavën, Budapestin e qytete të tjera, miqtë artistë me të cilët kishte kënduar ndër vite, ardhur nga qytetet ku lumi muzikor i lag dhe herë pas here i përmbyt me tejngopjen e kulturës që mbiprodhon, duke u përqendruar së fundmi te Vlora ime, ujërat blu të së cilës më ishin përzier fort me ato të kaltra të Danubit, si dhe me verdhësirat e Nilit.

Lakis filloi të këndonte. Fillimisht u dëgjua si nën zë. M’u kujtua që atë këngë e kisha dëgjuar edhe herë të tjera në koncertet e tij. Zëri filloi t’i merrte tingujt e gurgullimave që dalin nga thellësia e ujërave të Mesdheut, diku mes ishullit të Sazanit, Korfuzit, Itakës, Kretës, si dhe atij të Qipros, nga shkuma e dallgëve të së cilës u ngrit mbi det perëndia e bukurisë, Afërdita.

Kërkova nëpër sallë nënën time, që ka të njëjtin emër, dhe sytë ma kapën ulur hijerëndë pranë grave egjiptiane. Vazhdonte Lakis të zinte në gojë njëri pas tjetrit emrat e ishujve të Mesdheut, ata që i dilnin përpara kur, me sy mbyllur, udhëtonte me këngën e tij rrugës për në Egjipt dhe i hapi ata në momentin që u përplasën me molin e Aleksandrisë.

U kthye nga unë.

Më kapi dorën. Më afroi pranë vetes. Fillimisht, mendova se do të fliste për pikturat e paraqitura, por, pasi bëri një pauzë, filloi:

- Mos e harro nga u nise! Mos e harro Vlorën! Ajo do të ngelet Itaka jote.

Me dorën time akoma shtrënguar, me sytë e humbur diku, nëpër shkumën e bardhë të dallgëve të Mesdheut, drejtoi dorën tjetër nga piktura ime “Shtëpia buzë detit”, që e prezantoja për herë të parë dhe, me sytë mbytur te ngjyra blu e thellë e saj, filloi të recitonte pjesë nga “Itaka”, poezia e Konstantinos Kavafis, poetit të madh nga Aleksandria e Egjiptit.

 

…shko e shikoji qytetet e Egjiptit,

por mos e hiq Itakën nga sytë,

rikthimi yt atje është i parapërcaktuar dhe

mos e merr me ngut udhën,

le të zgjasë edhe disa vjet më shumë,

e të rikthehesh i plakur në ishull,

i pasur në kujtime.

 

R.I.P. ambasadori i EU-së Helmuth Lohan

 

Më kujtohet kur, më 11 shkurt 2010, ai pranoi ftesën time dhe erdhi në universitetin “Ismail Qemali” në Vlorë të startonim së bashku iniciativën “EU – between me and you”. 

Më kujtohet shumë mirë buzëqeshja e tij. Jo tipike gjermane.

Qetësia e tij. Gjermane.

Arsyetimet e tij të ftohta. Gjermane. 

Përgjigjet e tij të thata. Gjermane.

Por, mbi të gjitha, më kujtohet ajo që më tha përkthyesja e tij: “Nuk të njoh edhe aq mirë mbasi, siç e the edhe vetë, jeton në Vjenë, por rrugës për Vlorë ambasadorin e mori në telefon kryeministri Berisha. E pyeti nëse do të vinte në takimin e orës 11.00 tek Tirana International dhe ai iu përgjigj se ishte në Vlorë, sepse Fate Velaj do të startojë iniciativën për Europën.”

 

Tiranë,

e diel, 27 janar 2019

 

Nga Ötscher deri te porti i Vlorës

Fragment nga romani Kreuztanne

 

Ishte fundi i majit dhe m’u kujtua katalogu i madh me materiale pikturash që më kishte dhënë Richard Braun, piktori nga Scheibbs-i. Natyra përreth kishte lulëzuar aq shumë, sa nuk të bëhej t’i hiqje sytë nga ndriçimi që i jepte dielli. Mbas gjithë atyre shëtitjeve në këmbë ose me makinë nga një vend në tjetrin, kishte kohë që nuk kisha zënë bojëra me duar dhe po e ndieja që isha mbingjyrosur në brendësinë time e diçka më mungonte. Mora katalogun në duar dhe shikoja faqe më faqe e foto më foto. Materiale pa fund. Një fabrikë e tërë brenda.

Fillova të përzgjidhja disa bojëra, penela e telajo të markave e fabrikateve të ndryshme dhe në fund, thashë se edhe një kavaletë do më duhej. Mora letrën e porosive dhe vajta te posta ta nisja me faks.

Nuk do të kalonte java dhe te pallati u duk postieri me makinën që, normalisht, përdorte në dimër, mbasi në verë lëvizte në këmbë ose me biçikletë dhe herë pas here, kur kishte shumë postë, lëvizte me motor.

E pashë nga dritarja që erdhi makina e postës. Nuk do zgjaste shumë kur ndaloi pranë derës sime dhe trokiti. Hapa derën dhe pashë që pranë kishte dy kuti të mëdha kartoni.

- Postë për ty, - më tha duke qeshur.

- Për mua? Gjithë këto? Çfarë kanë brenda?

- Ku ta di unë çfarë kanë brenda. Nga Gjermania kanë ardhur, - më tha dhe pastaj nxori nga çanta një letër, të cilën e firmosa dhe i futa kutitë brenda. U habita mbasi gjithë ato kuti vetëm të mbusheshin donin kohën e tyre dhe jo t’i nisje për Austri, akoma më shumë për Kienberg.

Hapa kutitë dhe ç’të shihja. Bojëra pa fund, penela, letra akuareli, pasteli dhe lapsa pa fund.

I lashë ashtu në dysheme dhe duke parë se ç’mund të bëja me to dhe me cilat do e filloja më parë, mora në telefon Richard Braun-in për ta falënderuar dhe lajmëruar për ardhjen nga Gjermania të mjeteve të pikturës.

E pyeta se kur mundesha të hapja ekspozitën të cilën e kishim biseduar qysh në mars dhe më tha se do më kthente përgjigje sa të pyeste personin që merrej me to. Nuk zgjati shumë dhe më tha se nëse jam gati, mundej edhe për dy javë. Pasi biseduam, e lamë për në fund të qershorit.

U futa vërtet në mendime, sepse të hapja një ekspozitë nuk ishte e thjeshtë dhe përgjegjësia ishte e madhe. Unë nuk kisha studiuar pikturë dhe në fëmijëri shkoja nga Uji i Ftohtë me Yllin, shokun tim, ku, gur më gur e shkëmb më shkëmb, pikturonim. Më vonë, së bashku me të filluam një kurs pikture te Shtëpia e Pionierit, por e lashë shumë shpejt, mbasi topi i futbollit dhe ndeshjet me lagje te fusha e shkollës më merrnin një kohë të gjatë.

Ditët e ardhshme do të isha në ethe, ato të pikturës. Sa vija nga puna, të parën gjë që bëja mbasi hanim drekën, merrja letrat e akuarelit dhe dilja nëpër Kienberg, si atëherë në Vlorë, ku nuk lija gjë pa pikturuar.

Vazhdoja të pikturoja në temperaturën e lartë, nën ethet që më jepnin ngjyrat e reja, forca e të cilave ishte e madhe, ndryshe nga ato që përdorja ato momente që, normalisht, kishte kohë që s’i kisha përdorur dhe se duhet të ishin afër skadimit, se ishin bërë gati 3 vjet që kur xhaxhai m’i kishte nisur nga Amerika.

Në fakt, kur vajta në “Kreuztanne” ishte fillimi i gushtit. Më pas filloi vjeshta dhe akuarelet e krijuara atë kohë mbizotëroheshin nga të verdhat dhe okrat në portokalli, por tashmë, sado që ishte fundi i pranverës dhe së shpejti vinte i nxehti i korrikut, gjeja motivacione mes jeshileve të virgjëra që kishin pushtuar natyrën përreth dhe fusja mes tyre edhe disa nuanca të verdhash. Kisha vënë re se e verdha ishte e pandashme në pikturat e mia. E donte apo s’e donte peizazhi, e pranonte apo s’e pranonte piktura që realizoja, ishte pranverë ose dimër, e gjeja vendin ku e verdha mund të futej dhe të flinte e qetë mes ngjyrave të tjera dhe në pavetëdijen time më ishte bërë gati-gati e pashmangshme. Ngaqë ekspozita do të hapej në Scheibbs, nisesha pasditeve dhe fotografoja vende të veçanta të qytetit: sheshin e bashkisë, kishën e madhe, urën e hekurt dhe atë të romakëve mbi lumin Erlauf. Filmin e çoja me vrap për ta larë dhe filloja përsëri nga bojërat. Doja me patjetër të paraqitesha mirë në këtë ekspozitë.

Ishte e para, e madhe dhe fakti që do shpërndaheshin edhe ftesa dhe mund të vinin edhe vizitorë të shumtë e media, më bënte të mos ndihesha i qetë dhe kushedi sa herë në ditë i vendosja punët që kisha realizuar pranë murit ose jashtë te hyrja e pallatit dhe prisja sa të kalonte Rudolf-i, burri i zonjës Schuller, dhe fillonim të bisedonim gjatë rreth tyre. Gëzohesha shumë kur ai e njihte vendin të cilin unë e kisha sjellë në letër.

Fillimi i qershorit erdhi dhe unë tashmë isha bërë gati të hapja një ekspozitë të vërtetë. Mënjanë kisha hequr 45 akuarele të cilat mendoja se ishin të mira. I thashë Richard Braun-it të vinte të m’i seleksiononte, por më tha se ishte më mirë t’i përzgjidhja vetë.

Atë bëra. Vajta në Gaming, bleva korniza dhe letër të bardhë dhe fillova t’i prisja vetë sipas madhësisë së pikturës dhe të bëja pasportura. I montoja shpejt e shpejt dhe mbas disa ditësh, bëra çdo gjë gati dhe u nisëm për në Scheibbs për të montuar ekspozitën.

Hapësira ku do t’i paraqisja ishte e madhe dhe i takonte bankës “Raiffeisen”. Ata ishin bërë gati dhe po më prisnin. Fillova të vendosja pikturat dhe atë kohë erdhi Erich, një djalë që punonte aty, të cilin e kisha njohur edhe më parë, mbasi ishte një fans i grupit “Dire Straits” dhe një ditë më kishte treguar se kishte vajtur deri në qytetin e Linz-it për të parë koncertin e tyre.

Erich më pyeti se çfarë titulli kishte ekspozita ime, pasi i duhej ta vendoste nëpër ftesa. S’dija gjë dhe fillova të mendohesha.

Duhet patjetër, më tha, se kështu bëjnë të gjithë. Aty për aty, shpejt e shpejt, iu përgjigja: “Nga Ötscher deri te porti i Vlorës.” Në mendje më vajti se nuk kisha marrë me vete asnjë nga akuarelet e realizuara sipas kujtimeve nga Vlora.

Erich më tha se titulli tingëllonte intrigues dhe se shpresonte të vinin sa më shumë vizitorë.

Më 25 qershor, në orën 19.00 u hap ekspozita. Vajta gati një orë përpara me merakun për ta kontrolluar edhe një herë çdo gjë, nëse e kisha lënë vërtet në rregull dhe sipas asaj që do të më paraqiste më mirë. Ora erdhi. Qëndroja në hyrje dhe u jepja dorën duke i falënderuar njerëzit që vinin. Herë pas here ktheja kokën dhe shihja sallën që po mbushej. Erdhën edhe zoti dhe zonja Reitlinger, prefekti i Scheibbs-it, shumë miq e kolegë të punës, si dhe vizitorë nga Scheibbs-i e Gaming-u.

Ishte ekspozita e parë e vërtetë që hapja dhe mendimet se si do priteshin punimet e mia ishin vendimtare për të ardhmen time në pikturë, mbasi një dush i ftohtë aty, ose mosblerje e asnjërës prej tyre, do të më deprimonte aq shumë, sa do të më bënte të mos zija më bojëra me dorë. Nëse vërtet do të ishte e tillë, s’do më shkonte më mendja për pikturë dhe nëse një ditë do më shkonte mendja përsëri, do të ishte një zë i brendshëm që do thoshte: “Po çfarë humbet kohën kot me shkarravinat e tua. E pe vetë se s’ta fërshëlleu njeri në ekspozitë e s’ua hodhi njeri sytë punëve të tua. Ik, gjej ndonjë hoby tjetër dhe mos u bëj më komedi me ngjyra e bojëra.”

Qëndroja në mes të njerëzve dhe nën tingujt e një muzike që po interpretonin një vajzë e një djalë me violinë e flaut, shihja njerëzit e shumtë në sallë që afroheshin e diskutonin mbi punimet dhe shpeshherë i fotografonin ato. S’kaloi shumë dhe erdhi Erich, organizatori, i cili më dha disa letra të kuqe në formë rrethi dhe më tha se është një çift atje tutje që do të blejë atë peizazhin atje, atë me “urën e romakëve”.

Vajta dhe ata filluan të më tregonin se ishin dashuruar pas atij peizazhi dhe se për ta, ajo urë nuk bashkonte dy pjesë të qytetit të Scheibbs-it. Ajo urë i kishte bashkuar edhe ata vetë para 7 vjetësh, mbasi ai banonte në njërën anë të urës, ndërsa ajo në tjetrën. Më thanë se donin ta blinin dhe ta merrnin me vete. Vendosa një letër të kuqe pranë pikturës. Njerëzit filluan të vinin tek ajo dhe shikonin çmimin që ishte edhe më i larti në të gjithë ekspozitën. Pashë që zonja dhe zoti Reitlinger ma bënë me dorë dhe më thanë të vendosja tri letra të kuqe te pikturat që atyre u kishin pëlqyer. Më vonë erdhi dhe dr. Kladnig, i cili gjatë gjithë kohës qëndronte me një gotë verë të kuqe në dorë, me sytë që s’ua ndante pikturave dhe më tha të vendosja dy pulla të kuqe tek ato që atij i kishin pëlqyer dhe që s’i kishte parë atë natë kur kishte qenë te shtëpia ime. Aty nga ora 20.00 e mbrëmjes pashë që në sallë hynë dr. Gobara me të shoqen, Traudi, të cilët m’u afruan duke më thënë se u vinte keq që erdhën me kaq vonesë, por atë e kishin thirrur diku për të vizituar një të sëmurë në Gaming. Mbas njëfarë kohe, pashë Traudi-n që m’u afrua duke më thënë se atë pikturën atje tutje, atë me pamje nga Gaming-u, do ta blinte. Vajtëm së bashku dhe i vendosa edhe asaj një pullë të kuqe. Nga vendi ku isha, shihja se pullat e kuqe pranë pikturave ishin bërë shumë dhe se vetëm tri copë nuk kishin nga një të tillë pranë.

Isha vërtet i lumtur. Shikoja sallën që po zbrazej dhe nga larg fillova të rinumëroja përsëri letrat e kuqe pranë pikturave. Pashë të më afrohej Richard Braun që duke buzëqeshur më tha “urime” dhe se ndihej mirë që kisha pasur kaq shumë sukses.

Salla ishte boshatisur dhe vazhdoja të qëndroja akoma në mes të saj, vetëm me Klarën, dhe nuk do të lëvizja nga vendi nëse nuk do të ndieja dorën e Erich-ut që shtrëngoi fort timen. Duke më uruar suksesin, më tha të largoheshim, mbasi çdo gjë tashmë ishte arkivuar.

Dolëm që aty dhe shkuam në një bar pranë për të qëndruar një kohë të gjatë përpara gotave me birrë dhe u çuam kur vumë re se të gjithë ishin larguar.

U nisëm për Kienberg. Atë natë gati nuk fjetëm fare. Me sytë nga llambadari dhe duke shoqëruar lëvizjet e dritave të makinave që depërtonin në dhomën e gjumit, sillja nëpër mendje atë ngjarje që nga momenti kur erdhën vizitorët e parë dhe derisa u mbyll, duke i shoqëruar lëvizjet e syve te luspat e llambadarit me një dialog me vetveten. Kur Richard Braun më tha që mund të hapja një ekspozitë të mirëfilltë e të paraqitesha si artistët e tjerë, më tronditi atë qetësinë që prej kohësh e kisha fituar dhe me të cilën isha ambientuar e rehatuar. Por tashmë unë e kisha kapërcyer atë dhe me zemrën që më gufonte akoma, nuk dija nëse mundesha ta quaja veten artist ose jo.  

- Nuk ma ke thënë asnjëherë si të lindi ideja e pikturës, - dëgjova të më thoshte Klara, e cila edhe ajo nuk flinte.

Në fakt, unë gjithmonë kam vrarë mendjen se nga rridhte dashuria ime e madhe për ngjyrat dhe në kërkim e sipër të burimeve të saj, mendimet më drejtonin vetëm te babai im, Melo, i cili në vogëli, sa herë që shtriheshim bashkë në gjumin e drekës ose kur shëtisnim bregut të detit, kur dallgët përplaseshin shkëmbinjve dhe kripa së bashku me leshterikët shpërndahej andej-këndej, më tregonte për piktorin e madh rus Ivan Konstantinovich Aivazovsky dhe tablotë e tij të mëdha me detin, dallgët dhe anijet gati në të mbytur deteve e oqeaneve, si dhe marinarët duke luftuar dhëmb për dhëmb me stuhinë. I mahnitur, e dëgjoja babanë kur më tregonte se si do të mundej Aivazovsky ta paraqiste atë stuhi detare në bregun e Vlorës dhe me sytë e qepur dallgëve filloja edhe unë të përfytyroja ato tablo që im atë i kishte parë aq e kaq herë në Moskë, gjatë kohës që kishte qenë për studime në universitetin “Gubkin”.

Im atë më tregonte gjithmonë për Moskën e tij të dashur për të cilën e kishte marrë aq shumë malli të vente qoftë edhe një herë të vetme, tek ato sheshe e ato rrugica, veçanërisht në muzeun “Pushkin”, të shihte nga afër ato tablo mahnitëse me dete e oqeane, tablotë shumë të mëdha me pyjet e pafundme stepave siberiane, si dhe peizazhet dimërore të cilat m’i tregonte netëve kur nga jugu vinte një erë e fortë që përplaste kanatat e dritareve të paizoluara mirë.

Ai më thoshte se ishte i bindur që Alexej Sawrassow këtë stuhi do ta pasqyronte kështu e ashtu, për të më treguar kohë më vonë, gjithmonë nën zë, për një tablo që atë e kishte goditur aq shumë shpirtërisht e ku para saj kishte qëndruar me orë të tëra në muzeun e mbushur plot vizitorë të ardhur enkas për të parë nga afër atë pikturë, “Ivan Grosny vret të birin” të Ilya Repin-it, duke ma shpjeguar detaj më detaj si ta kishte akoma përpara syve atë tablo makabre ku tregohej se si Car Ivan, ose siç quhej ndryshe “Ivani i tmerrshëm”, i ulur në dysheme, me vështrimin e me sytë gati të shqyer e pa orientim, humbur diku, mbante në duar djalin e tij të përgjakur që sapo e kishte vrarë.

Kujtimet e tregimeve të babait më kishin rrëmbyer aq shumë gjatë asaj kohe, saqë kur në Vlorë hapeshin ekspozita te Galeria e Arteve që ishte aty afër gastronomit, shkonim bashkë dhe ai fillonte të më tregonte si e qysh do të ishte paraqitur kjo nga piktorët rusë, për t’u ndalur një ditë përpara një tabloje ku ishin paraqitur disa mjellma. I përhumbur për një kohë të gjatë, kur u larguam filloi të më tregonte për skenografinë e baletit “Liqeni i mjellmave” të Tschaikovsk-it, të cilën e kishte parë në Bolshoi, ku në skenë kishin vendosur një pikturë të madhe të Aivazovsky-t. Gjatë rrugës së kthimit për shtëpi, herë pas here dëgjoja të murmuriste ngadalë e ndonjëherë të fërshëllente pjesë që unë nuk i kisha dëgjuar më parë, por që sot, kur e kujtoj atë moment, mendoj se duhet të kenë qenë pjesë nga baleti i famshëm.

Në fakt, babai im nuk ka qenë rraqexhi dhe kur ishte kthyer nga Moska, ku kishte qëndruar 5 vjet rresht pa ardhur asnjëherë, mbasi rruga e gjatë me anije e bënte të pamundur udhëtimin që me avion zgjaste më pak, por që kushtonte shumë, nuk kishte sjellë ndonjë plaçkë me vete dhe me sa më linte të kuptoja, por edhe nga ato që më tregonin si nëna ime edhe xhaxhai, kursimet i bënte bileta për koncerte në Bolshoi ose muzetë e famshëm moskovitë dhe që andej, përveç një radioje të madhe, kishte sjellë libra pa fund dhe disa komplete me filxhanë, si dhe një kuti të madhe përplot fotografi të dimensioneve të ndryshme me pamje nga Moska ose vendet ku studentët kalonin pushimet, si dhe një valixhe të madhe plot relikte kujtimesh, të cilat me kalimin e kohës i kishte seleksionuar dhe disa prej tyre, aty nga vitet 1970, i kishte djegur nga frika. Herë pas here, në fëmijërinë time, unë ia merrja çelësin e çekmexhesë, siç i thoshte ai sirtarit ku mbante dokumentet e tij, dhe ulesha i shikoja të gjitha fotografitë që kishte sjellë nga Moska. Lexoja ndonjë mbishkrim nga prapa tyre për të mos i kuptuar kurrë se ç’shkruhej, por nga data kuptoja vetëm se ishte në vitin 1953 ose 1954.

Nëna ime më tregonte se mbas ardhjes nga Moska im atë ishte shumë i pasionuar mbas operave dhe të shtunave, kur sapo ishin fejuar, vinte te shtëpia e tyre te Rruga e Durrësit dhe mbasi qëndronte për një kohë të gjatë duke biseduar me babanë e saj, aty në oborr, kur lulet sapo kishin çelur dhe pema e madhe e fikut e mbulonte atë me hijen e saj të thellë, duke pritur muzgun e merrte për shëtitje dhe e çonte në opera.

Më vonë, aty nga mesi i viteve 1970, im atë, sa herë që shkonim në Tiranë, më merrte me vete dhe më çonte te Galeria e Arteve. Ndalonte për një kohë të gjatë atje përballë pikturave monumentale të Guri Madhit që, siç dukej, e sillnin në kujtimet e atyre që kishte parë atje, në Moskën e largët.

Sillja në mendje e tregoja kujtimet nga tregimet e babait dhe përpiqesha të strukturoja nëse ato ishin shkaqet e dashurisë që kisha për ngjyrat. Ktheva kokën nga Klara për të parë nëse e kishte zënë gjumi ose jo.

Të pasnesërmen, rrugëve të Scheibbs-it, atyre në Kienberg dhe në Gaming do të ndieja kërshërinë dhe përshëndetjet plot buzëqeshje të njerëzve, të cilët kishin lexuar dhe parë në gazeta mbi hapjen e ekspozitës dhe analizat për të. Vinin e më pyesnin rreth saj dhe pse s’i kisha ftuar edhe ata në hapje të saj. Ndieja njëfarë përkëdheljeje të sedrës dhe një lehtësi në ecje. Kisha filluar që edhe rrobat t’i përzgjidhja plot ngjyra, sa shpeshherë më ngjante se dukesha si fragmente të pikturave të mia dhe gëzohesha kur ata që më njihnin nga afër më thoshin se tani e kuptuan se përse vishesha ndryshe, me rroba të zgjedhura plot ngjyra si pikturat nëpër muzetë e Vjenës, mbasi aty në zonat e thella veshja plot ngjyra ishte e pakuptimtë dhe shihej vetëm në ekranet e televizorit kur jepeshin darka ose festime vjeneze.

Pasdite, kur dola, te banesa pashë Rudolf-in i cili m’u afrua me gazetën në dorë duke më treguar se kishte blerë tri të tilla, me idenë se mos nuk kisha blerë ndonjë. Në fakt, unë e dija që në numrin e ardhshëm të gazetës do botohej një intervistë imja dhe përshtypje të të ftuarve mbi ekspozitën. Qysh në mëngjes kisha vajtur të blija gazetën. Por ai më tha se kishte marrë direkt djalin në telefon, i cili punonte si polic në Vjenë, dhe i kishte thënë për gazetën dhe suksesin tim në këtë ekspozitë. Plot entuziazëm më tha se ndihej mirë që në banesën e tyre banonte edhe një njeri i famshëm, gjë që më bënte të skuqesha, mbasi vetëm një ekspozitë kisha hapur.

S’do të kalonte java dhe te dera e shtëpisë pashë të vinin shumë vizitorë, të cilët më pyesnin nëse kisha ndonjë pikturë nga zona e tyre që ta blinin. Mbasi i pyesja se ku banonin, kërkoja dhe ua jepja. Ata të cilëve nuk mundesha t’u jepja gjë, mbasi nuk kisha pikturuar ndonjë nga zona e tyre, i pyesja nëse mundeshin të prisnin derisa ta realizoja një dhe nuk zgjaste shumë, nisesha për te vendet që ata më kishin porositur. Shtëpia ishte kthyer në atelie dhe pikturat i kisha të vendosura kudo: sipër televizorit, kolltukëve, divanit, këndit ose edhe dollapëve të kuzhinës.

Ideja se pikturat e mia kishin pushtuar mendjet dhe zemrat e të tjerëve më kishte marrë në rrokullimën e saj dhe tashmë e ndieja veten dikush tjetër, më të ngjyrosur në ide, mendime dhe botëkuptime.

Porosita përsëri bojëra, letra, penela dhe telajo në Gjermani dhe s’do kalonte shumë kur postieri do të dukej përsëri me makinën e tij dhe do të më jepte pakot e mëdha. Ashtu, pa i hapur, filloja të mendoja se çfarë do realizoja me to. Doja të hapja ekspozita, ekspozita, vetëm ekspozita dhe të isha në qendër të bisedave mbi artin në qytet ose në rajon. Dhe kjo tashmë kishte ardhur.

Ftesat për aktivitete kulturore ose hapje ekspozitash në të gjithë rajonin filluan të më vinin dhe gati çdo të enjte nisesha për të marrë pjesë në to dhe bisedoja me artistë, shkrimtarë, mendimtarë e poetë. Diskutoja me ta, debatoja me ta, ulesha dhe pija me ta, duke shkëmbyer mendime e ide se si mundej të paraqitej ky ose ai peizazh atje tutje, ose se si do ta kishte paraqitur filan piktor i famshëm atë.

Tashmë fillova ta ndieja veten e të shikohesha ndryshe, jo më ai që kishte ardhur nga Shqipëria e varfër plot bunkerë për të punuar dhe për të siguruar bukën e gojës, por si artisti nga Shqipëria që po mbush gazetat, lajmet dhe sallat. Vija re se rrugëve nuk më përshëndesnin më me emrin tim, por më drejtoheshin me “Herr Künstler” - zoti artist, emërtim që në fillim se si më dukej, por me të cilin fillova të ambientohesha dhe ndieja të më rrinte mirë pas trupit.

 

Rapsodia e blusë së Jugut

Fragment nga romani ITAKA

 

Shtatori erdhi dhe unë fillova të mendoja se me cilat piktura do paraqitesha në ekspozitën që në fund të tetorit do të hapja në Birmingham të Anglisë. Galeristi, Francis Godwin, sapo më kishte dërguar pamjet e sallave. Ishte në qendër të qytetit dhe me hapësira të mëdha e të larta ku, si çati, kishte një platformë xhami si kupolë kishe. Ishin vërtet mbresëlënëse ato që pashë. I shihja dhe mendoja pikturat e mia të varura mureve. Pllakatin te vendi përpara galerisë dhe vizitorët që do e mbushnin sallën.

Të enjten zbrita në atelie. Kisha kohë që nuk kisha qenë aty, qysh pas kthimit të pikturave nga Bukureshti, në mes të korrikut. Fillova të përzgjidhja pikturat. Hoqa nga raftet ato që mendova se mund t’i paraqisja. Disa nga cikli “Kujtime nga e ardhmja” si dhe “Shtëpia pranë detit” të cilën, fillimisht, e paraqita tek ekspozita “Midis Danubit dhe Nilit”, ku Lakis, me dorën time shtrënguar e sytë mbyllur, më tha: “Mos e harro nga u nise! Mos e harro Vlorën. Ajo do të ngelet Itaka jote.”

I ktheva përsëri pikturat e tjera te raftet dhe lashë vetëm atë përpara. Po e shihja me tjetër sy. Dëshiroja të hyja brenda blusë së saj. Brenda detit të madh të kujtimeve të mia. Nuk e dija akoma se cili kishte qenë shkaku i krijimit të asaj pikture. Malli? Nostalgjia? Dëshira për të qenë atje? Pranë asaj bluje. Atyre dallgëve. Asaj shkume që ato dallgë krijonin kur përplaseshin me shkëmbinjtë. Apo mos vallë kishin qenë kujtimet e vegjëlisë, kur im atë më tregonte për pikturat e mëdha me dete e oqeane të Aiwasowski-t, piktorit të tij të dashur, ku marinarët luftonin dhëmbë për dhëmbë me stuhinë për të shpëtuar nga mbytja anijen e tyre. Nuk e dija se cili kishte qenë, por ajo pikturë pa figura e pa objekte, vetëm me artikulacione ngjyrash, u kishte pëlqyer të gjithëve.

Hapa CD Player-in dhe ngrita zërin. Ishte Beethoven. Ndenja një moment duke e dëgjuar. U ula në karrige. Sillja nëpër mendje momentet e ditëve pranë detit, me sytë humbur nëpër blunë e pikturës.

Qëndrova një kohë në atë gjendje. Doja ta shihja muzikën e tij. Ajo muzikë më kishte frymëzuar kushedi sa herë. Ashtu si në fillimet e mia më kishin frymëzuar poezitë e Goethe-s, Rilke-s, Eichendorff-it kur shihja ato peizazhet e para maleve të Sankt Antonit, për t’i realizuar në piktura e grupuar nën titullin “Pikturoj në thellësi të dritës”.

Ndërsa këta tinguj, këto nota e partitura, m’i kishin shpënë imagjinatat diku tutje, matanë kufijve të reales, andej tutje, nga e ardhmja ime.

Mora telajon më të madhe që kisha dhe e shtriva në dysheme. E pashë nga sipër, pa ditur se ç’kisha ndër mend të bëja. Instinktivisht, pa mendje, mora bidonin me ngjyrë blu dhe e trazova me pak të bardhë. Fillova ta shpërndaja nëpër telajo. Nuk dija se ku, por diku në mes të saj. Afrova ngjyrat e tjera pranë vetes dhe pa e pasur mendjen se cilën mora të parën apo të dytën, fillova t’i trazoja me njëra-tjetrën, në një gjendje dehjeje të plotë.

Dëgjoja Beethoven-in dhe shpërndaja bojërat nëpër telajon e madhe. Diku bojëqielli e diku të gjelbra, diku të verdha e diku të kuqe dhe ndonjë njollë të zezë.

Qëndrova një moment në këmbë dhe po e shihja.

Mora pikturën “Shtëpia pranë detit” dhe u ngjita në shtëpi. Hoqa nga muri një që prej kohësh qëndronte varur në dhomën e ndenjjes dhe e vendosa këtë. Fëmijët sapo kishin ardhur nga parku. U ula te kolltuku dhe fillova të shihja televizor.

Zbrita përsëri në atelie.

Nuk më rrihej sipër. Mora penelin dhe fillova të vizatoja disa objekte brenda masës së madhe plot ngjyra. E ngjeva në blu dhe i hodha disa pika të zezë. Ishte shumë e thellë. Shtova pak të verdhë. Me penelin në dorë, qëndrova sipër telajos. E ula dorën dhe nuk e kuptova pse dora më krijoi një çelës. Jo si çelësat e zakonshëm të dyerve, por si çelësat e sirtarëve. Si ai i sirtarit të Melos, aty ku ai mbante kujtimet e tij.

Çudi e madhe, thashë me vete. Fillova ta shoh atë çelës. Mora furçën dhe pikturova një bravë. Me furçën tjetër krijova një patkua. As ato s’i mora vesh pse. Çfarë ma orientoi dorën të krijoja ato objekte? Përse më duhej ai çelës? Cilën portë do hapja me të? Te cila portë ishte ajo bravë? Mbi cilën portë ishte vendosur ai patkua? Ku do më shpinte ajo portë e hapur?

Shihja pikturën dhe s’dija t’u jepja përgjigje.

Beethoven vazhdonte me simfonitë e tij dhe unë, duke lëvizur penelin nëpër telajo, murmurisja, siç murmurit nëna ime herë pas here. Ajo në ato murmuritje fliste me Melon, i tregonte atij për mua, për Klarën e fëmijët.

Po unë me bojërat e mia, me kë murmurisja? Me çelësin? Me bravën? Me patkoin? Me portën që do hapja? Me blunë? Me Vlorën? Me dallgët e detit të saj? Timit?

M’u kujtua se edhe Beethoven nuk kishte dëgjuar. Madje, më të bukurën simfoni, atë të nëntën, e kishte kompozuar, por asnjëherë nuk e kishte dëgjuar kryeveprën e tij.

U ngjita përsëri sipër. E lashë pikturën të thahej. Nuk isha akoma i qartë. Doja të shkëputesha nga ajo simfoni e madhe ngjyrash. Nga ato tallaze detesh brenda saj. Brenda meje.

Dera ishte hapur. Shokët e fëmijëve po iknin. Ishte kohë dreke.

Shkova te kompjuteri të shihja se mos vallë kishte ardhur ndonjë e-mail.

Më kishte dërguar Francis Godwin. Kërkonte të dinte sa piktura do të paraqisja si dhe ç’titull kishte ekspozita. Nuk më kishte shkuar mendja akoma tek titulli. Nuk i ktheva përgjigje.

U ula te kolltuku. Sytë më ngelën te piktura me tre gurët në detin e Vlorës. Te guri më i madh. Tek ai nga ku i vogël mësova të hidhesha me kokë në ujë. Edhe pse sapo ishim kthyer nga pushimet, doja të rikthehesha përsëri atje. Në Vlorë. Të rrija pranë detit. Pranë dallgëve. Pranë fëmijërisë sime.

U ktheva përsëri te kompjuteri.

“Më merr edhe mua te deti i Vlorës”. Ky ishte titulli që i vendosa ekspozitës. U çudita edhe vetë nga ajo që shkrova. Nuk e kisha menduar më parë. As që më kishte shkuar mendja atje. U krijua nëpër thellësitë e mia. Diku nëpër shkumën e dallgëve të kujtimeve të mia. Ashtu siç kisha krijuar edhe pikturën “Shtëpia pranë detit”. Nga malli. Nga nostalgjia.

Ashtu siç po krijoja këtë të renë. Me blu e bojëqielli. Me të gjelbra e të verdha. Me notat e Beethoven-it dhe murmuritjet e mia.

Zbrita poshtë. Piktura ishte tharë. Diku boja shkëlqente nga drita që hynte nga dritaret. E shihja dhe nuk po dija ç’të bëja me të. Shihja çelësin, bravën, patkoin. Germa e fjalë të cilat nuk i dija as vetë se çfarë ishin.

Po më krijohej ideja se diçka i mungonte. U ula në karrige. Nëpër vesh më oshtiu Beethoven me Simfoninë e Nëntë. Sapo kishte filluar. Herbert von Karajan drejtonte orkestrën.

Në atelie erdhi Helena. U ul te karrigia. Më shikonte.

Mora një enë dhe derdha ngjyrë bojëqielli brenda saj. I hodha pak të verdhë dhe disa pika të bardhë. Fillova ta tundja dhe ta trazoja enën. U ngrita mbi karrige dhe shihja telajon nga sipër, duke menduar se ku do e hidhja. E ngrita dorën dhe e hodha bojën sipër. Fillimisht, ajo iu drejtua tavanit dhe zbriti poshtë, duke u përplasur me telajon dhe duke u shpërndarë brenda saj. Më pëlqeu njolla e madhe dhe rrembat e saj nëpër telajo.

“Poooo”, - bërtita fort nga gëzimi kur ndjeva se kishte qenë ajo njollë që i mungonte pikturës. Zëri im u bashkua me simfoninë si të ishte pjesa kulmore e saj.

Mora furçën e madhe në dorë dhe e ngjeva në bojëqielli. I hodha pak të bardhë dhe e trazova. U ngrita në këmbë. Fillova ta shkundja furçën nëpër telajo. Pikat po shpërndaheshin. Pa i orientuar se ku.

Pashë që edhe Helena po e tundte kokën sipas lëvizjes së dorës sime. Nga sipër-poshtë. Ashtu si Herbert von Karajan lëvizte baketën e dirigjentit dhe drejtonte orkestrën. E ngjeva furçën tjetër me pak të verdhë dhe fillova ta shkundja nëpër telajo. Më vonë me pak të zezë e të gjelbër. Nëpër telajo ishin shpërndarë pika, diku të vogla e diku më të mëdha, ngjyra-ngjyra. Ashtu siç shpërndaheshin pikat e ujit kur dallgët përplaseshin me shkëmbinjtë. Ashtu siç krijoheshin pikat kur i vogël, me të dyja duart, ngrija ujin sipër e rikthehej përsëri duke u përplasur me sipërfaqen e madhe të detit.

Më pëlqeu ajo që po shikoja. E lashë ashtu dhe u ngjitëm sipër. Klara ishte kthyer nga puna. Nëna ime kishte shtruar drekën.

- Të thirrëm, por nuk dëgjoje. Prandaj dërguam çupën, por edhe ajo u harrua me ty.

Nuk kisha dëgjuar vërtet. Isha zhytur në thellësitë e detit të Vlorës. Në thellësitë e veshëve të Beethoven-it. I kisha bërtitur atij në vesh, me shpresën se do më dëgjonte.

Eja Ludwig! Eja edhe ti me mua te deti i Vlorës. Eja të hidhesh edhe ti me kokë nga “Tregurëshi”, kur Ylli, Arbi, Ariani e Beni të të thonë: “Hidhu, hidhu, hidhu mos ki frikë.”

Pas dreke u riktheva përsëri në atelie. Bashkë me mua erdhi edhe Klara. Më tha se tani që fëmijët kishin filluar shkollën, vështirë ishte të vinte edhe ajo me mua në Angli. Të udhëtonim përsëri bashkë. T’u paraprinim së bashku përgatitjeve të ekspozitave, si në Kajro, në Beograd dhe në Bukuresht. Nëna ime nuk i përballon dot të dy.

Ktheva kokën nga CD Player-i. Muzika mbaroi. E riktheva përsëri Simfoninë e Nëntë.

Klara tha se po i pëlqente piktura. Dëgjova hapa nëpër shkallë. Ishte nëna ime. U ul te karrigia. Qëndroi përballë saj dhe e shikonte. I ra në sy çelësi, brava, shenjat e tjera.

- Si çelësi i çekmexhesë së Melos, - tha ajo.

U binda. Nga thellësia e sepetes së kujtimeve të mia kisha nxjerrë jashtë dhe kisha pikturuar atë çelës të cilin e shihja plot gëzim kur Melo e harronte hapur sirtarin dhe filloja e shihja medaljet e tij. Fotografitë e tij. Sukseset e tij. Kujtimet e tij.

E ngrita në këmbë pikturën. Hapa një shishe birrë. E piva. Hapa tjetrën. E piva edhe atë.

Simfonisë së Nëntë po i vinte fundi. Ishte akti final i saj. Momenti kur orkestrës i bashkohet kori, për të cilën Beethoven kishte përzgjedhur poezinë “Ode e gëzimit” nga Friedrich Schiller dhe këndonte “Freude, schöner Götterfunken”.

Me shishen në njërën dorë dhe furçën në tjetrën, dëgjoja me sytë zhytur nëpër thellësitë e ngjyrave të rapsodisë blu që sapo kisha krijuar dhe notave të shurdhëta të Beethoven-it.

Shkova sipër. Mora aparatin fotografik dhe zbrita përsëri poshtë. E fotografova. Shkova te kompjuteri dhe fillova t’i shkruaj Francis Godwin-it.

“Rapsodia e blusë së jugut” 130x180cm. Acrylic on Canvas.

Kjo pikturë do shërbente si ftesë, si pllakat, dhe do vendosej shesheve të qytetit. Mureve të vendeve të reklamave. Si atyre me letër ashtu edhe atyre elektronike. Ekraneve të mëdha.

Dëshiroja ta ndriçoja e ta shkrija qiellin gri të Birmingham-it. Të gjithë Anglisë. T’ia thaja reumatizmin ishullit. T’ia vendosja diellin mbi kokë. T’u jepja anglezëve blunë time, të Vlorës, të detit të saj. Dëshiroja t’i bëja kureshtarë. Të më luteshin t’i merrja edhe ata me vete. Te deti i madh i fëmijërisë sime. Të hidheshin të gjithë me kokë nga shkëmbi i madh i “Tregurëshit”. Së bashku me mua. Me Beethoven-in.

E nisa fotografinë.

Nga Dover në Calais

Fragment nga romani ITAKA

 

Mëngjesin e së dielës së 21 nëntorit të vitit 2004, trageti i linjës Dover-Callais u nis në orarin e caktuar nga porti. Pas një kohe të gjatë qëndrimi në tarracë duke parë siluetat e kështjellës si dhe dritat e qytetit që njëra pas tjetrës filluan të ndizeshin, hodha përsëri shikimin nga qielli, ku vura re se mbi të ishin shtrirë dhe flinin të qeta shtresa të trasha resh ngjyrë gri.

Ishte ora gjashtë e mëngjesit. Në qiell ndriçoi diçka. M’u duk si të ishte vetëtimë dhe pas pak ndjeva pikat e para që më ranë mbi kokë.

- As bluja ime nuk e solli në terezi ishullin, - i thashë Petritit, burrit të Xhinës, që erdhi me mua në Birmingham për hapjen e ekspozitës.

Siç duket, retë, së bashku me qytetin, ishin duke u zgjuar. U futëm brenda dhe u ulëm në një nga vendet bosh pranë dritares.

Nëpërmjet xhamave mbi të cilët ishin krijuar rrëketë e para të shiut, mes grisë së mjegullt të mëngjesit britanik, shihja dritat e qytetit që njëra pas tjetrës vazhdonin të ndizeshin. Nuk e kuptova përse, por atë moment filloi të më krijohej përshtypja se ato dhe njerëzit brenda tyre sapo i kishin informuar për ikjen time dhe me ngashërim, si rrëketë e shiut pas xhamave, po më thoshin: “Po ku shkon, o njeri? Ku ke ndër mend të na lësh mes këtij qielli astmatik? Ik nga të duash, por lëre këtu atë blunë dhe të verdhën tënde të rapsodisë së Jugut. Mos e merr me vete, të lutem.”

Dhe me të vërtetë, gjatë gjithë ditëve të ekspozitës qiellit mbi Birmingham nuk iu nda dielli. Kur më shumë e kur më pak, ai qëndroi gati gjatë gjithë atyre dy javëve aty. Por, sapo mora rrugën e kthimit, pashë se disa re të nevrikosura po vinin shpejt e shpejt mbi qytet, si të donin të më ndëshkonin për ato tablotë e mia mbushur plot marifete me blu e të verdha që i kishin detyruar ato të largoheshin diku, mes Anglisë dhe Francës, në mes të kanalit “La Manche”.

Ktheva kokën nga salla dhe vura re se ishte e mbushur plot. Në krahasim me tragetin e linjës Patras-Trieste, ky ishte më i vogël. Nuk kishte as dhoma fjetjeje e as restorant. Madje, as muzikantë që këndonin. Ndoshta edhe nga fakti që udhëtimi zgjaste diçka më shumë se një orë. Shihja dikë me flokë ngjyrë ndryshku e të paorientuar ulur me shishe në dorë te banaku dhe dikush tjetër pranë dritares duke lexuar. Madje, nuk e di pse më shkoi mendja se krehri në Angli nuk kishte ardhur akoma si shpikje. Ose ata nuk e kishin pranuar atë dhe përdornin ndonjë krehër tjetër që ua bënte flokët ashtu, si pyll pas furtune.

I shihja një për një dhe m’u krijua përshtypja se anglezët janë ndryshe nga pjesa tjetër e kontinentit.

“Cilit kontinent?” - pyeta veten. - “Atij europian apo atij amerikan?” Francis Godwin më tha se ata janë British Empire. Pra, kontinent më vete e s’kanë lidhje me asnjë. Janë vetëm për veten e tyre. Prandaj kanë edhe masat e tyre, shenjat e tyre, mendjen e tyre, krehrin e tyre.

Në hapje të ekspozitës ai tha se për të kishte qenë një kënaqësi e veçantë të prezantonte përpara publikut një artist të njohur, të ardhur nga kontinenti europian. Më çuditi kur e tha. Mirë që kisha ardhur tek ata nga kontinenti europian, po ku kisha shkuar? Ku ndodheshin ata?

- Me sa po shoh, këtu nuk paska kamerier. Shkojmë te banaku marrim diçka për të pirë, - tha Petriti.

- Nuk është ide e keqe, - iu përgjigja dhe mendja më shkoi te kamerieri i tragetit Patras-Trieste, tek ai hundëmadhi, me të cilin gjatë udhëtimit gati dyditor hyra shpeshherë në bisedë.

Ndenjëm aty. Nuk u kthyem më te dritarja. Ktheva përsëri kokën nga salla, me idenë se mos vallë shihja atë çiftin anglez me të cilët ndenja gjatë udhëtimit nëpër detin Adriatik, por jo. Trageti ishte i mbushur plot burra e gra e diku tutje, shihje ndonjë djalë që me shishe në dorë, ndiqte shiun e dendur pas xhamave.

Pas një ore, mbërritëm në portin e Callais-it, në Francë. Në port nuk kishte kontrolle, siç kishte kur hymë në Dover, në Angli. Morëm autostradën dhe ndoqëm të njëjtën rrugë të ardhjes. Pasi lamë pas Francën, Belgjikën, Gjermaninë, hymë në Austri dhe pas gati 4 orësh, makina hyri në rrugicën e shtëpisë sime dhe sytë më panë përsëri perden e dritares që ishte e mbledhur dhe pas xhamave, nënën time dhe Klarën që më prisnin.

Ishte ora 23:52

 

 Mëngjesi i parë në Kajro

Pjesë nga romani NILKON

 

Me sytë gjysmëhapur e gjysmëmbyllur, me ajrin e ftohtë që vinte nga kondicioneri, përzier me erën e frutave mbi tavolinë, çuditërisht të panjohur për hundët e mia, me dritën e paktë që hynte nga dritarja, ku grilat e ulura deri në fund e lejonin emigrimin e ndonjë rrezeje dielli të futej deri në thellësi të dhomës, zgjimin do të ma bënte zëri tejet melodioz që vinte nga xhamia pranë hotelit. Qëndroja shtrirë me kokën poshtë jastëkut, si të mos doja të shkëputesha nga ëndrra e sherbetuar që po shihja gati me sy hapur e që qetë-qetë po më shpinte te karvanët me gamile që prisnin nën këmbët e piramidave për t’u nisur larg, matanë perceptimeve të mia, mbi kufijtë e perandorisë së rërës, ndoshta andej tutje nga liqeni i Nubia-s, në mes të kufirit midis Egjiptit dhe Sudanit, thellësia e të cilit mbushet nga ujërat e Nilit. Zëri i tij po tendoste kordat e njohurive të mia muzikore. Po i shtrëngonte ato, siç shtrëngonte Klaus-Joachim Keller telat e violonçelit të tij sa herë që bëhej gati të improvizonte diçka. Nuk më kishte rastisur më parë të dëgjoja një myezin të tillë. Ai i xhamisë në Çarshinë e Shkupit kishte një zë si ta kishte kapur njeri për fyti, mbasi hera-herës i dilte i çjerrë, si gërvishtjet e shiritit të kasetës së magnetofonit. Vetëm dy ditë përpara se të largohesha që andej e kuptova që zëri i tij vinte nga altoparlanti që kishte montuar në majë të minares dhe këtë, rastësisht, kur me ikjen e energjisë elektrike pushoi së kënduari dhe filloi përsëri kur dritat erdhën. Madje, të premten, kur Imeri shkoi të falej në xhami, i thashë t’i thoshte hoxhës të ndërronte altoparlantin e vjetër me një të ri, stereo, ose të dërgonte një letër në drejtorinë e hoxhallarëve, me kërkesën për ta ndërruar myezinin e Çarshisë e t’u sillnin një tjetër, ndonjë që të ketë studiuar të paktën një ose dy vjet për muzikë kanto. Ndërsa ky i xhamisë pranë piramidave i kishte futur pipizanet në gojë. Ky e kishte montuar orkestrën simfonike nën gjuhë, e kishte ngrënë pentagramin me dhëmbë. Me zërin që i ngjitej qiellit si avuj hashashi, me përdredhjen që u bënte fjalëve të pakuptueshme për mua, mbushte hapësirën e trullosur të dhomës sime.

U çova nga krevati. Hapa grilat dhe derën e ballkonit. Përballë meje u shfaqën ballëlarta piramidat, krenaria e qytetit, e gjithë Egjiptit. Kërkova në minaren e xhamisë se mos shihja myezinin, siç quheshin ata që këndonin në majë të saj, dhe e pashë, me duart që kishte kapur veshët dhe i mbante si hinkë për të futur në vesh ato që i thoshte profeti. E shihja me sytë nga dielli që sapo kishte filluar të ngjiste shkallët e para përsipër. Këndonte e këndonte, jepte e merrte lajme nga Meka duke e rrotulluar gojën nëpër kupolën e minares, që t’u shpërndante mesazhet e ditës së re banorëve të lagjes e, akoma më tutje, fshatarëve, arave buzë Nilit, si dhe peshkatarëve nëpër thellësitë e tij, si atij Blu ashtu dhe atij të Bardhë.

Mendja ma thoshte se myezini i xhamisë përballë do ketë fituar ndonjë konkurs vokal, si të thuash “The Voice of Kuran”, sepse fakti që përballë xhamisë ndodheshin piramidat e bënte më serioze punën e tij. Ai nuk mund të ishte një kushdo që e kishin ngjitur në minare dhe i kishin thënë: “Na megafonin e mos lëviz që këtu. Dhe, se mos harron: në orën aq e kaq duhet t’ia marrësh këngës!” Ai duhet të ishte një personalitet i lartë, me njohuri të thella nga të gjitha fushat, sepse zërin e tij e dëgjonin edhe faraonët aty pranë dhe mund të ndodhte që ata t’i tërhiqnin veshin sa herë që ai do të fliste broçkulla. E hoqa mendjen nga ky arsyetim. Faraonët nuk kishin qenë myslimanë dhe nuk e kuptonin arabishten e tij e ç’thoshte ai me duart te veshët, duke iu rrotulluar minares.

U ula në shezlon dhe mbusha një gotë nga lëngjet e frutave që ishin në frigorifer dhe me sy mbyllur, dëgjoja zërin melodioz të myezinit, që sapo kishte filluar të mbytej nga zhurmat e marmitave të çjerra të makinave dhe borive të tyre në rrugën poshtë hotelit.

 

 

Mëngjeset me S.Ll.

 

Për katër vjet rresht, gati çdo mëngjes, kafenë e parë e pinim bashkë. Aty te zyra ime, që ishte një metër larg zyrës së tij.

Kafe vjeneze, automatin për përgatitjen e së cilës e kisha sjellë enkas nga Vjena. Diskutonim për të rejat e pafundme që çdo ditë shfaqeshin gazetave dhe ekraneve, por që mua, i porsaardhur nga Vjena, më çudisnin aq shumë. Sapo bëhesha gati ta arkivoja si të vjetër, “e reja” tjetër ishte shfaqur.

Pas pak do ndaheshim nga njëri-tjetri për të vazhduar punët tona, me idenë e përbashkët se “e reja” e fundit deri në drekë do ta mbante frymën, sepse një tjetër e “re” do t’i zinte vendin asaj në një kohë që në Vjenë a kudo tjetër të rejave u duhet të presin gjatë dhe shpeshherë plaken të vetmuara...

 

 

Tiranë,

e premte, 22 nëntor 2013

Dita e parë në Shkup

Pjesë nga romani NILKON

 

Më datë 27 mars avioni i shoqërisë “Austrian Airlines” fluturoi për në Shkup. Në aeroport më priste Imeri dhe dikush tjetër. E njoha nga përshkrimi që më bëri i vëllai, Aqifi. Ishte një djalë aty tek të tridhjetat, me flokë ngjyrë ndryshku, të fryrë sipër.

Dolëm nga godina e aeroportit dhe hipëm në një “Volkswagen” të zi, që i takonte Sihatit, shokut të tij, siç ma prezantoi. Mbas gati njëzet minutash hymë në qytet, duke përshkuar disa rrugë të gjera. Pas tyre makina hipi sipër një ure, mori kthesën për djathtas dhe në një tabelë lexova “Stara čaršija”. Nuk e dija se çfarë ishte. Ishte hera e parë që hyja brenda qytetit, ku menjëherë më ranë në sy godinat, gati të gjitha dykatëshe, si ato të pazarit të vjetër të Krujës. Dola jashtë dhe fillova t’i shoh me vëmendje.

- Ulemi këtu për të pirë diçka, - tha Imeri dhe e drejtoi dorën nga një restorant, që kishte nxjerrë tavolinat jashtë.

U ulëm. Ishte një qebaptore poshtë një rrapi të madh, ku pranë kishte një si shatërvan. Ktheva kokën nga dera e lokalit, ku sipër saj lexova “Turisti”. I thashë Imerit se të nesërmen mbas takimit me të kunatin, burrin e motrës, të cilit ai i thoshte dhëndër, më duhet të shkoj në Ambasadën Austriake, sepse kam lënë takim me ambasadorin, të cilit dua t’i tregoj hollësisht mbi atë që duhet të organizoj.

- As mos e ki atë merak, - tha Imeri.

U ngritëm dhe filluam të lëviznim nëpër rrugicat e shumta që ishin aty te pazari i vjetër i Shkupit, ku sytë më kapën një hotel. U futa brenda. Pyeta të zotin nëse kishte dhoma të lira.

- Vërtet do të flesh këtu? - pyeti Imeri.

- Po. Dua të fle këtu, në këtë pazar qindravjeçar, mbasi po më duket vetja si i kthyer treqind vjet prapa në kohë.

Shoferi shkoi te makina dhe nxori valixhen time. Hyra brenda dhe mora çelësin e dhomës. Ishte në katin e dytë. Ora po shkonte 18:00. Në fund të javës ora do të ndërrohej. Dritat e dyqaneve po fikeshin një nga një. Pazarit po i mekej fytyra. U ndezën dritat e rrugicave. Ishin të instaluara fasadave të dyqaneve, por një këtu e një atje. Zbrita poshtë. Pas disa minutash u bë qetësi e plotë. Nga një dyqan doli një burrë dhe një grua e veshur me pardesy dhe me shami në kokë. M’u kujtuan ato gratë në kufirin Preshevë-Tabanovcë, ku në mes të gushtit e të dyzet gradëve diell nuk e hiqnin pardesynë. Filluam të lëviznim pa ditur ku. Ndiqja emrat e dyqaneve. S’i kuptoja. Ishin maqedonisht.

- Po në shqip, pse nuk janë? - pyeta Imerin.

- Është ngritur si debat në parlament, mbasi është edhe në Marrëveshjen e Ohrit përdorimi i gjuhës shqipe, - m’u përgjigj.

Qendrat tregtare ishin mbyllur të gjitha. Tek-tuk dukeshin drita, por, me sa vura re, ishin vetëm qebaptore, ku tymi që dilte nga dritaret kishte filluar të rrallohej. U kuptua që Çarshisë po i mbaronte fitili i llambës së vajgurit. Vazhduam rrugën dhe mbas disa hapave u dukën siluetat e disa godinave katërkatëshe.

- Po andej çfarë është? - pyeta.

- Pjesa maqedonase, - tha ai.

Po i afroheshim urës së gurtë që ndan qytetin në dy pjesë, në atë shqiptare dhe atë maqedonase. Në hyrje të saj ishte ulur dikush, që shiste stilolapsa e kinkalerira të ndryshme. Ndalova në mes të urës dhe shikoja lumin e Vardarit poshtë saj. M’u kujtua që ekipi i futbollit të qytetit të Shkupit quhej “Vardar”. Matanë urës godinat ishin të reja ose, më mirë të them, stil i viteve 1970, si ato të Tiranës. Kisha lexuar se tërmeti i vitit 1963 e shkatërroi gati tërësisht Shkupin dhe se për rindërtimin e tij Tito kishte treguar mjeshtërinë e tij diplomatike, duke bërë që gjithë bota të jepte ndihma financiare, madje ishte angazhuar Kenzo Tango, një arkitekt i njohur japonez, i cili kishte fituar konkursin ndërkombëtar për masterplanin e qytetit.

U kthyem përsëri te Çarshia. I thashë Imerit të vinte të nesërmen në orën nëntë. Ndenja edhe pak jashtë, por ndjeva të ftohtë dhe hyra në hotel.

“Më mirë te ky hotel këtu si qindra vjet më parë sesa andej, nga ana tjetër e urës, mes pallateve si të Laprakës”, - thashë me vete. I zoti i hotelit, një burrë me trup të madh e flokë shumë të dendur, ishte duke luajtur shah me dikë. U ula tek tavolina bosh dhe i thashë të më sillte një shishe birrë. U çua dhe më solli një Skopsko. Ishte hera e parë që e shihja atë birrë. Kisha dëgjuar se në fillim të viteve ’90, kur sapo kishte filluar tregtia me jashtë, nga Maqedonia kishin sjellë një lloj birre. Ndoshta ishte kjo. U kujtova. Ishte tjetër birrë. Ishte Kruna. E pyeta të zotin nëse kishte birrë Kruna për ta provuar se ç’shije kishte, mbasi ma kishin mburrur shumë atë kohë. Ndoshta ngaqë s’kishin provuar të tjera, përveç atyre që ishin prodhuar në Korçë e Tiranë, të cilat prej kohësh nuk prodhoheshin më. I zoti i hotelit ktheu kokën si për të parë nëse e kisha seriozisht atë që thashë dhe, kur nuk vuri re ndonjë nënqeshje, ma bëri me dorë duke më thënë: “Po çfarë Kruna më thua? Skopsko është birra më e mirë në Maqedoni.” Mora shishen e birrës me vete dhe u ngjita në dhomë, ku, sa hyra, hapa televizorin. Ishin stacione maqedonase. Nuk kuptoja asgjë. E lëviza andej-këndej, por asgjë në shqip ose gjermanisht. E lashë te një stacion që jepte futboll. Luante Vardari kundër Veles. Vrava mendjen se ku e kisha dëgjuar këtë emër. M’u kujtua. Dikur, aty nga vitet ’80 a më parë, në kupat ballkanike kishte luajtur Flamurtari kundër Veles dhe kisha qenë në stadium. Nuk e dija nga i binte ai qytet. Mbylla televizorin dhe qëndrova ashtu shtrirë, me mendjen se si do të shkonte takimi i nesërm në Kryeministri me zëvendëskryeministrin.

Më kishte zënë gjumi.

Të nesërmen, si gjithmonë, gjumi më doli shpejt. Ishte ora pesë. Shkova te dritarja dhe pashë që dhoma ime i binte mbi rrugicën e Çarshisë. U shtriva përsëri, ndenja ashtu shtrirë derisa filloi të zbardhte dhe u futa në dush. U vesha dhe dola nga dhoma. Në korridor kaloi pastruesja. Ishte një grua aty tek të dyzetat. Pa e ditur se nga isha, më tha: “Dober dan.” Zbrita poshtë. Dola jashtë të pija kafe. Asnjë lëvizje. Përveç trokitjes së shiut llamarinave mbi çatitë e godinave të vjetra dhe mureve sa të lyera e sa njolla-njolla, sa të suvatuara e sa të regjura, asgjë nuk dëgjohej. Dyqanet e floririt, që një natë më parë vezullonin nga drita, tashmë ishin bosh. Qyteti më dukej si fletët e një libri të zhubravitur e të zverdhur nga koha. U ktheva përsëri në hotel dhe pyeta pastruesen se mos kishte çadër. Më dha një.

Shkova te qebaptorja ku kisha qenë me Imerin një natë më parë. Hyra brenda. Në lokal ishin dy veta. Kamerieri, një djalë i qethur shkurt dhe i veshur me pantallona të zeza dhe këmishë të bardhë, mbështetur te banaku, si dhe një grua, të cilën sytë ma zunë pa hyrë akoma brenda, pasi qëndronte te dritarja, pranë zgarës. Sapo ishte ndezur soba. Ndihej era e qymyrit. I hodha një shikim të shpejtë lokalit. Në murin e palyer, ku e verdha nga tymi ishte bërë gati kafe, si yndyra e qebapëve që piqeshin gati tërë ditën, ishte varur fotografia e një burri me pamje meiti. Fillimisht, mendova mos ishte ndonjë president i Maqedonisë, por ai më krijoi idenë se duhet të kishte vdekur dhe e kishin vënë aty si kujtim. Kishte një pamje si të një njeriu që e kishin fotografuar enkas për gur varri. Si të thuash, e kishin ngritur në lëngim e sipër nga shtrati, për ta fotografuar gati një orë përpara se të vdiste. Hoqa sytë nga fotografia. Ngrita kokën dhe vura re se tavani ishte i ulët, prej druri. Në krah të tavolinës ishin disa shkallë që të shpinin në katin e dytë. Siç duket, dhoma duhet të ketë qenë e lartë, por për të fituar hapësirë pronari duhet të ketë vendosur në mes të saj një dysheme për të krijuar një kat tjetër brenda lokalit. Ktheva sytë nga kamerieri, i cili po më ndiqte me sy. Momentin që sytë tanë u kryqëzuan, erdhi.

- What would you like to drink? - më pyeti ai në anglisht.

S’e kuptova pse m’u drejtua në atë gjuhë. Ndoshta, ngaqë kjo zonë frekuentohet nga të huajt ose edhe nga emri i lokalit “Turisti” do të më ketë marrë edhe mua për turist. Në fakt, unë turist isha, sado që kisha ardhur për punë, por ai s’e dinte. E pashë nga koka te këmbët, si ta peshoja me sy, dhe pa e kuptuar iu përgjigja duke i thënë:  

- Coffee, please. 

Shkoi te banaku për të bërë kafenë. Shikoja gruan që qëndronte te zgara, së cilës, nga llamba që nisej nga sipër e varej deri afër kokës së saj, i binte një dritë e verdhë, si ajo e djathit kaçkavall aty te banaku. Siç duket, nga tymi dhe nga lyra e qofteve, llamba ishte veshur dhe sado që ajo duhet ta ketë fshirë kushedi sa e sa herë me përparësen e saj, përsëri, nga trashësia e lyrës, s’kishte derman t’ia sillte më ndriçimin e duhur. Jashtë u dëgjua një zhurmë dhe nga dritarja vura re të ndalonte një karrocë llamarine ngjyrë blu me tri rrota. Dera u hap dhe brenda hyri një burrë i shkurtër, zeshkan, me pamje të drobitur, që, siç dukej, ishte nisur nga shtëpia pa shi dhe rrugës ishte bërë qull. La disa gazeta në tavolinë dhe ndenji pranë sobës në mes të dhomës, me këpucët që ua ngjiti aq afër llamarinave të saj, saqë m’u krijua përshtypja se do të donte t’i fuste brenda t’i thante. Kamerieri solli kafenë. E lashë pak të ftohej. Një zakon i vjetër ky tek unë. Shikoja atë burrin që thante këmbët, me sytë nga dritarja, humbur mes grisë së tymit të thatë pas xhamave dhe avullit të qulltë gri, që dilte nga tharja e çorapeve të tij.

Më ra zilja e telefonit. Ishte Imeri që më pyeti ku isha, mbasi s’më kishte gjetur në hotel. Pashë orën që shënonte tetë. Siç duket, Imerin nuk e mbante vendi në shtëpi dhe ishte nisur më shpejt, ose nga padurimi e kishte ndërruar orën një javë përpara. Kamerieri erdhi përsëri tek unë.

- Pse të mora për ingliz, bre? - më pyeti.

- Nga ta di unë, - i thashë.

Ula kokën për të parë veten se çfarë do e ketë shtyrë atë të më merrte për anglez. Ndoshta xhaketa me kuadrate të kuqe e jeshile, këmisha e bardhë dhe kravata rozë, pantallonat kadife jeshile të errët, kapela me kuadrate, si dhe këpucët kamosh me qafa ngjyrë kafe të pjekur.

- Po, bre, - tha ai, që e kuptoi shikimin tim kontrollues.

Qesha. E pyeta për emrin.

- Sevdall, - më tha, me sytë që i ndriçuan.

- Nga Shkupi je?

- Po bre, shkupjanë të vjetër jemi. Në Gazi Babë e kam shtëpinë.

Nuk e dija nga i binte, por nga lëvizja e dorës së tij kuptova se duhet të ishte ndonjë lagje. Nga dritarja pashë të vinte Imeri. Hyri brenda. La çadrën te dera dhe u ul pranë meje. Porositi Sevdallin t’i bënte pesë qebapë dhe t’i sillte një bidon dhallë.

- Qysh në mëngjes? - e pyeta.

- Kjo të mban, - m’u përgjigj.

Sevdalli solli një pjatë alumini me pesë qebapë, pak djathë të grirë, dy speca të pjekur dhe pak piper. Imeri iu fut pjatës si të ishte mëngjesi i fundit.

“Çudi e madhe!” - thashë me vete. - “Edhe mbrëmë pesë qebapë hëngri”. Ndenjëm aty derisa Imeri mbaroi dhe duke buzëqeshur, e përshëndeta kamerierin duke i thënë: “Goodbye.”

Dolëm jashtë. Dyqanet filluan të nxirrnin reklamat jashtë dyerve. Kishte shkuar ora nëntë. Imeri përshëndeste majtas-djathtas.

- Eja, bre Imer, eja të pimë një kafe, bujrum, - i tha një djalë i gjatë i cili ishte jashtë derës së dyqanit, që tregtonte pajisje elektrike.

- Nuk mundemi, Nimet, - iu përgjigj Imeri. - Në orën dhjetë na duhet të jemi në Qeveri.

- Po na prezanto me këtë mikun, se s’po më duket shkupjan ky.

U futëm brenda. I dhashë dorën dhe u prezantova. E lamë të ktheheshim pasdite tek ai...

 

Eneida

 

Duke inspektuar nëpër zonën time elektorale, në oborrin e një shtëpie sytë më ngelën te një vajzë që futi kovën në një fuçi të madhe plastike dhe e mbushi me ujë. Këtu e pashë për herë të parë Eneida-n. Me kovën që e mbante me të dyja duart dhe këmbët që i dridheshin nga pesha e saj, hyri përsëri në shtëpi.

Kureshtja më shtyu të hyja edhe unë brenda dhe duke i hedhur një vështrim asaj pamjeje që m’u përplas syve, – dritaret ishin të mbuluara me plastmasë, dyshemeja gati e gjitha baltë, muret të çara e gri të errët, kabllot e zeza elektrike gjarpëronin mbi to dhe më dhanë përshtypjen se ishte radiografia e dimrit, tjegullat e çatisë një këtu e një atje më lejuan ta shihje qiellin matanë tyre, – tek një tavolinë, ulur mbi një karrige, pashë vajzën e vogël që po bënte mësimet e shkollës.

Ktheu vështrimin nga unë dhe pa më pyetur kush isha e kë kërkoja, uli kokën përsëri mbi libër.

Dola jashtë. Pas shtëpisë, diku në bahçe, vura re një kasolle me kallama e llamarina të ndryshkura dhe pranë saj, dy qen të mëdhenj që, sa më panë, filluan të lehnin. Me sytë akoma nga pjesa e pasme e shtëpisë, vrava mendjen nëse kisha parë apo jo një banjë brenda saj, por atë moment një zhurmë e çjerrë që më çori veshin më detyroi të kthej kokën, kur u hap dera e kasolles dhe prej saj doli një grua e cila, e habitur dhe tërë frikë, hyri në shtëpi.

“Duhet të jetë banja”, - thashë atë moment me vete tek shihja atë masë llamarinash dhe dy qentë që, sa panë që ajo u largua, më hodhën një shikim e tundën kokën si të donin të më thoshin: “Aq ishte! Tashti mund të hysh brenda.”

U riktheva përsëri te shtëpia dhe e pyeta vajzën se si quhej e sa vjeçe ishte.

- Eneida, - m’u përgjigj.

Dola përsëri jashtë. Nxora telefonin nga xhepi. Kërkova dikë dhe pas disa zileve, dëgjova zërin e tij. Nuk kaloi as një gjysmë ore dhe ai erdhi. E pa gjendjen.

Pas dy ditësh, punëtorët e tij filluan t’i hidhnin shtëpisë çatinë e re dhe pas tyre filluan të vinin të tjerët. Kush filloi dyshemenë e kush muret. Kush dyert e dritaret dhe kush instalimet elektrike. Kush banjën e kush orenditë elektroshtëpiake, për t’ia dhuruar Eneida-s shtëpinë e re në natën e ndërrimit të viteve.

 

Panaja,

 

e martë, 1 janar 2019

 

 

I ❤ Scotland

Duke udhëtuar nëpër Scotland, në kërkim të gjurmëve të King Robert the Bruce, William Wallace (Braveheart) dhe Rob Roy, diku mes maleve e kodrave pa fund, ku të qeta mes një gjelbërimi të lagësht nga shiu e mjegulla kullosnin disa lopë, kuaj e dele, sytë më kapën një tabelë që tregonte se shtëpia pranë rrugës ishte studio e një piktori.

Ndalova makinën.

Hapa portën e jashtme të kopshtit dhe pasi nuk më dëgjoi njeri kur thirra “A ka njeri brenda”, i rashë disa herë borisë dhe hyra brenda.

Nga shtëpia pranë doli një burrë i gjatë e me mjekër të bardhë i cili, duke më parë i çuditur, më pyeti nëse më duhej ndihmë apo po kërkoja diçka. I thashë se jam rrugës për te Drumlanrig Castle, matanë atyre maleve, dhe lëviza dorën në drejtim të tyre. Pashë tabelën që informonte se këtu jeton një kolegu im piktor dhe mendova t’i them: “Hello.”

Ai, duke m’u paraqitur se ishte Edwin Charles Slater, një piktor nga Edinburgh-u, por që muajve të verës jeton aty, u gëzua dhe u habit akoma më shumë kur pa targat e makinës dhe dëgjoi se jam nga Vlora, Albania...

 

Glasgow,

e diel, 26 gusht 2018

 

 

 

 

Dumfries and Galloway

 

Më kujtohet një shi i imët. Aq i imët sa, kur më binte mbi kokë e trup, më dukej si gjilpëra e parë që më bënte mjeku nga pickimi i së cilës, ia bëja "ohhh".

Më kujtohet një mjegull gri e cila sa rrallohej aq edhe dendësohej, si të donte të më thoshte: “Ti do t’i shijosh këto peizazhe vetëm nëse unë do të të lejoj dhe do të ta mundësoj atë.”

Më kujtohen delet mes lëndinave, të cilat i pashë nga larg të kullosnin të qeta, por sa ndalova makinën dhe me aparatin fotografik fillova t’i fotografoj, u mblodhën grumbull pranë njëra-tjetrës dhe të habitura, shihnin aparatin tim Leica. Më kujtohen kuajt dhe lopët që s’e prishën terezinë nga aparati im gjerman. Nuk kam për t’i harruar kurrë tonalitetet e jeshiles që një herë më shfaqeshin të freskëta, të lagështa e të mërdhitura, dhe herën tjetër, kur dielli dilte pas perdeve të mjegullës, ashtu siç dilte në dritare nëna ime pas një kohe të gjatë pritjeje pas perdes kur kthehesha nga larg, shtynte grinë sa andej-këndej dhe dilte i plotë, për pak minuta, sa për të më lejuar të fotografoja ç’të më dilte përpara, kur shihte që unë pas një rruge të gjatë nëpër mjegull e shi kërkoja të gjelbrën dhe të verdhën e gushtit, dhe zhdukej përsëri thellë shtresave të hirta të qiellit të Dumfries-it and Galloway-t, maleve të Skocisë...

 

Trageti Dover-Dunkirk,

e diel, 1 shtator 2018

 

 

Lockerbie

Në Manchester mbërrita aty nga ora 8.00 e mëngjesit. Ishte e diel. Nëpër qytet, rrugëve e bulevardeve të tij, nuk shihej asnjë lëvizje. Parkova makinën në një rrugicë pranë bashkisë. Në stacion ndaloi autobusi i linjës. Ishte bosh. “Ndoshta janë akoma duke fjetur”, - thashë me vete kur vura re se shoferi fërkoi sytë. Dola nga makina dhe fillova të lëviz pa ditur ku.

Qyteti ishte i qullët. Shiu që më shoqëroi sapo u nisa nga Birmingham-i, akoma vazhdonte. Me aparatin fotografik varur qafës, kërkoja strehët e godinave. Hyra në një bar që i kishte dritat ndezur dhe u ula tek tavolina pranë dritares. I zoti i tij po pastronte dhe po mblidhte qelqe e gjysma shishesh nëpër dysheme.

- Ke pasur ndonjë festë mbrëmë? - e pyeta tek s’ia ndaja sytë kovës që po mbushej plot.

- Këtë lloj feste kam gati përnatë, - m’u përgjigj ai pa e ngritur kokën. - Nesër, Manchester United-i do të luajë kundër Tottenham Hotspur-it dhe i gjithë qyteti diskuton formacionin që do të dalë në fushë, - e vazhdoi ai fjalinë duke drejtuar trupin dhe u nis për te koshi ku derdhi kovën.

Ktheva kokën nga faqet e mureve mbushur me fotografi të ekipit ndër vite dhe imagjinoja debatet e nxehta që kishin zgjatur ndoshta deri pak minuta para se të vija unë.

- Ç’dëshiron të pish? - më pyeti duke fshirë duart në një peshqir.

- Kafe, të lutem.

- Në lokalin tim nuk shërbehet kafe.

- Hëëëm. Më sill...

- Bier, Whisky, London Dry Gin...

- Qysh në mëngjes?

- Të tjerët sa u larguan, - tha ai dhe tregoi me dorë dyshemenë që tashmë ishte e pastër.

- Ata ishin tifozë të Manchester United-it. Unë jam tifoz i Liverpool-it, - iu përgjigja duke qeshur.

Ai, pasi më pa thellë në sy, shtrembëroi buzët si të donte të më thoshte: “Po ç’të s’ëmës kërkon në një ManU fan-Club?”

- Jam nga Shqipëria dhe rrugës për Glasgow mendova të hyja në qytet, - ndërhyra kur në sytë e tij vura re hidhërimin. - Më sill një birrë. Vetëm nëse është prodhim i zonës suaj. Nuk dua birrë gjermane apo austriake.

Ai, mjekra e thinjur e të cilit vazhdonte deri afër komçës së tretë të këmishës, u kthye te banaku dhe nga vendi ku isha ulur, ndiqja gotën që mbushej derisa shkuma filloi të dilte jashtë saj.

Pas pak erdhi dhe ma la në tavolinë.

Vura re se shiu kishte pushuar. Me sytë nga qielli që derdhi poshtë disa rreze dielli, por që u fshehën përsëri mbas reve, piva birrën aq shpejt, saqë nga fyti më doli një gromësimë.

- Uroj të fitoni nesër, - i thashë.

Ai, ashtu mbështetur te banaku siç ishte, ktheu kokën nga fotografia e trajnerit dhe me anën e buzëve që mblodhi, donte të më thoshte se nuk ishte i kënaqur me të.

Qyteti kishte filluar të zgjohej. Rrugëve akoma të lagështa dëgjohej rrëshqitja e rrotave të makinave. Përballë meje kaluan disa djem me nga një shishe pijesh nëpër duar. “Do i ketë zbuar pronari i ndonjë lokali”, - thashë me vete kur shihja lëvizjet e këmbëve të tyre si ato të marinarëve në detin plot tallaze.

U ktheva te makina dhe vazhdova udhëtimin. Shiu filloi përsëri. Highway M6 ishte e qetë. Nga dritarja shihja pamjet pranë dhe herë pas here, ndaloja për të fotografuar.

Pak pasi kisha hyrë në Skoci, lexova tabelën që tregonte se pas 5 miljesh ndodhej qyteti Lockerbie. Instinktivisht, ula shpejtësinë dhe me vete fillova të thosha: “Lockerbie, Lockerbie, Lockerbie. Ku e kam dëgjuar këtë?” Me mendimet akoma të paqarta në kokë më doli përsëri përpara tabela tjetër, e cila tregoi se pas 1,5 miljesh ishte dalja për atje. M’u kujtua... M’u kujtua ajo që kishte ndodhur më 21 dhjetor të vitit 1988, kur një avion i PANAM-it (Pan American World Airways) me 243 pasagjerë shpërtheu në 10.000 metra lartësi dhe ra mbi qytet duke vrarë edhe dhjetëra të tjerë. Ishte i pari akt terrorist me një avion.

 Ktheva timonin dhe dola nga autostrada. Vazhdova udhëtimin për aty. Shihja me kureshtje çdo gjë që më dilte përpara, derisa lexova tabelën në të cilën shkruhej: “Welcome in Lockerbie.”

Po më krijohej përshtypja se ishte qytet i vogël. Një rrugë që duhet të ishte kryesore dhe anës saj shtëpi dykatëshe që, në ndryshim me ato nëpër Angli, ishin të bardha. Ndalova përballë kishës dhe dola nga makina. Fillimisht, lëviza pa ndonjë ide dhe sytë i mbaja çative, se mos vallë edhe pas 30 vjetësh dilte tym nga djegia e tyre.

Një qetësi e bezdisshme shoqëronte rrugët, lokalet dhe shtëpitë. Hyra në kishën përballë se mos lexoja gjë për ngjarjen e ndodhur dhe sa hapa portën, pashë që gati gjithë qyteti ishte brenda. Aq shumë u habita, sa kjo u ra në sy besimtarëve. M’u kujtua ajo e diel qershori në vitin 2004, kur nëpër malet Karpate, nga kureshtja për të parë një kishë që m’u duk e braktisur dhe gati në të shembur pranë disa varreve pa emra, hapa me forcë portën e saj dhe ashtu me pantallona të shkurtra e zbathur siç isha, hyra brenda duke çuditur besimtarët, të ndarë gratë në një anë dhe burrat në anën tjetër, të cilët më ftuan me një buzëqeshje të lehtë të ulesha edhe unë për të dëgjuar priftin e tyre që, me një zë si ta kishte shpërndarë orkestrën simfonike nëpër fyt, këndonte meshën e së dielës.

Ishte hera e parë që përjetoja një meshë anglikane. Ndenja pak aty dhe dola përsëri jashtë. Një burrë me biçikletë dhe i veshur me rroba kundër shiut po kalonte.  

- Dini gjë nëse ka ndonjë memorial kushtuar tragjedisë së 30 vjetëve më parë? - e pyeta.

Ai ndaloi dhe duke parë targat e makinës pranë meje, buzëqeshi. Pa zbritur nga biçikleta, ktheu trupin nga rruga nga e cila kishte ardhur dhe më tha se te rrugica e parafundit duhet të kthehesha djathtas e të vazhdoja derisa të më dilnin përpara varrezat e qytetit, ku ishte ndërtuar edhe përkujtimorja në kujtim të tyre. 

Nëpunësi i varrezave, një burrë tejet i moshuar, me flokë e mjekër të bardhë, qysh në fillim më la përshtypjen se sapo kishte dalë, apo po priste të hynte, nga një prej varreve aty pranë. Me një anglishte gati të përgjysmuar, kuptova vetëm “Garden of Remembrance”, kur drejtoi dorën për nga parcela me varret e atëhershme.

Fillova të lexoja shkrimet nëpër pllakat e zeza prej mermeri: emrat e tyre, moshën dhe pa mendje, po rikonstruktoja ngjarjen. Llahtarin që përjetuan ata sipër dhe ata poshtë, në qytet, kur pjesë të avionit ranë mbi çatitë e tyre në momentin që ata sapo ishin ulur për të ngrënë darkë, por që paskësh qenë “darka e fundit” për ta. Pranë varreve të freskëta. Të porsambjella. “Siç duket, përpara se të shkonin për t’u falur, paskan qenë këtu”, - thashë me vete duke risjellë nëpër mendje burrat dhe gratë që kishin mbushur kishën.

Në Glasgow mbërrita aty nga ora 17.00. Qyteti gumëzhinte nga lëvizjet e makinave rrugës dhe njerëzve trotuarit.

Të nesërmen, rrugës për Highland, dëgjova në radio se Tottenham Hotspur-i kishte fituar 3-0 në Manchester dhe duke shikuar liqenet dhe kështjellat që më dilnin përpara, imagjinoja pronarin e lokalit duke mbledhur copa shishesh e ndoshta xhamat e thyer të dritares, pranë së cilës pija i qetë birrën dhe prisja të hapej koha për të shëtitur rrugëve të qytetit.

 

Edinburgh,

e mërkurë, 28 gusht 2018

 

Tommaso

Requiem për Tommaso Giaracuni-n

 

Tommaso-n nuk e njihja. Giusy, kuratorja e ekspozitës sime, nuk më kishte folur për të.

Të enjten e 28 dhjetorit 2017 e pashë Giusy-n të hynte me kokën ulur në portën e madhe të Castello Aragonese-s në Otranto dhe fillimisht, mendova se ishte duke lexuar diçka në telefon.

 Mbasi mbarova së piri kafenë në lokalin përballë, u ngjita edhe unë sipër.
Hyra brenda sallës së madhe dhe vura re se kishin ngelur edhe pak fotografi pa u vendosur. Të nesërmen do të inaugurohej ekspozita ime “Face – beyond the identity”.

Lëvizja nga një sallë në tjetrën duke shikuar fotografitë e montuara mureve dhe u bëra gati ta pyesja, por, kur ktheva kokën nga ajo, e pashë duke mbajtur në duar një portret të cilit nuk po ia ndante sytë.

Vazhdova lëvizjen nëpër sallat e tjera ku montimi i fotografive kishte mbaruar dhe u ktheva prapë te Giusy. E gjeta përsëri me portretin gjysmë të ngritur në duar. Ndenja pak larg dhe po e vëzhgoja. Kishin kaluar disa minuta që ajo e mbante në duar atë portret, pa e vendosur në mur. Ktheu kokën nga unë. Vura re se ishte duke qarë. Pa zë. Pa gjeste. Shikonte portretin dhe lotët i binin çurkë nëpër faqe. S’po kuptoja gjë. Pa i folur, pashë personin në fotografi. Ishte dikush që e kisha fotografuar disa muaj më parë, por që, siç më kishin thënë, kishte vdekur pak pasi e kisha fotografuar. Hodha sytë nëpër sallën e gurtë dhe fillova të hulumtoja portretet e vendosura. Kërkoja se mos kishte ndonjë lidhje mes tyre dhe personit që Giusy mbante akoma në duar, pa e vendosur. Nuk po kuptoja gjë. Nuk kisha as forcë ta pyesja. Ia mora fotografinë nga dora dhe e vendosa te gozhda që Paolo kishte ngulur qysh në mëngjes.

U kthye nga unë. Sytë i ishin skuqur flakërimë. Lotët, të nxehtë që ndriçonin në fytyrën e saj me një bezhë gati të pangjyrë. Vendosi kokën te kraharori im dhe filloi të qante me një zë si të dalë nga dhomat e nëndheshme të kështjellës Aragonese ku, siç më kishin thënë, gjendeshin edhe eshtrat e shumë ushtarëve, madje edhe të shumë banorëve të qytetit, shumë prej atyre 800 burrave që nuk kishin pranuar të ndërronin fenë kur qytetin e pushtuan turqit, të cilët ua prenë kokën.

Vazhdonte Giusy të qante me kokën mbështetur tek unë dhe pas pak e ngriti.
Më pa në sy me sytë e saj nga ku shikimi gjysmë i qullur nga igrasia e lotëve i ishte turbulluar dhe pasi i hodhi edhe një shikim fotografisë, me zërin të mekur, më tha se para tri orëve Tommaso, vëllai i saj 40-vjeçar, ishte hedhur nga ballkoni dhe kishte vdekur.

 

Otranto,

 

e enjte, 28 dhjetor 2017

Sektor-Adriatik 2

 

Për herë të parë atë fshat e pashë përpara katër vjetësh, kur vendosa ta kaloja fundjavën në Divjakë. Paraditen e së dielës, pasi piva kafenë me Ruvin, erdha në idenë se dielli që më rrinte sipër do të m’i mundësonte disa fotografi të ndriçuara. Mora makinën, u nisa për nga pylli i dendur aty pranë dhe as vetë nuk po e kuptoja se ku po më çonin rrotat, pasi mendjen e kisha të fiksuar te pamjet mahnitëse që më shfaqeshin për herë të parë.

Pas gati 30 minutash nëpër rrugën pa rrugë, dola nga pylli dhe përpara meje u shfaq laguna e Karavastasë dhe një fushë e madhe gati e pafundme. Vazhdova udhëtimin duke ndaluar herë pas here dhe duke dalë jashtë për të fotografuar. Një moment, duke vëzhguar fushën në ngjyrë këllire e lëtyre, sytë, si nën një efekt mirazhi ku rrezet e diellit mbyteshin nga ajri që nxirrte toka e fushës me pak shkurre e gjeshtra, diku larg, ndoshta më larg imagjinatës sime të shfrenuar e matanë çdolloj krijimtarie informale, më kapën konturet e disa godinave gri, gri më e zbehtë se ajo e azbestit vdekjeprurës.

U mundova t’i afroja me objektivin e aparatit, por, si pa mendje, ndeza përsëri makinën dhe duke i ndjekur me sy, pa kuptuar se ç’ishin, iu drejtova rrugës që të shpinte për atje mes dy kanaleve të thella, anash fushave të kafta, akoma më të shpifura se çdolloj kafeje tjetër.

Pas gati 10 minutash rruga mbaroi. Dola nga makina, mora aparatet fotografike në duar dhe iu drejtova atyre katër godinave të grijta ndërtuar mbi kënetë, duke i lëvizur sytë majtas-djathtas me ndjesinë e fiksuar thellë në mendje se isha diku tjetër.

Qëndrova për një kohë pa dëgjuar pipëtimë në mes të atij sheshi të braktisur dhe ngrita sytë nga dritaret me xhama e pa xhama, kur nga njëra prej tyre, diku në katin e tretë, pashë tufën e flokëve si prej gjeshtre të një gruaje e cila, sa vuri re shikimin tim drejt saj, u fut brenda duke e mbyllur dritaren aq fort, sa u dëgjua një e kërcitur e çjerrë, si e çjerrja që po përjetonin nervat e mia nga ajo pamje meite.
Fillova të lëvizja sa nga njëri pallat tek tjetri dhe “klick, klick, klick” shkrepja aparatin duke fiksuar bidonë, bolierë, shapka e këpucë gjysmë të mbuluara nga lluca e balta dhe pak më tutje, një biçikletë me një rrotë. Kërkova me sy rrotën tjetër dhe ma zunë ngecur diku mes baltës dhe plehrave shpërndarë sheshit.
“Po fëmijët ku janë”, - thashë atë moment me vete kur duke hedhur sytë nëpër korridoret e godinave, pashë dy plaka veshur me të zeza, ulur shkallëve, që pinin kafe me xhezven akoma nëpër duar.

Isha duke iu afruar godinës së katërt, kur veshët më kapën disa zëra fëmijësh që vinin nga e djathta. Lëviza t’i shihja sa më shpejt, por ngrysja që më pësuan sytë ishte aq e thellë, saqë u transmetua në thellësi të shpirtit dhe u artikulua nga një “aber bitte, nein” e dalë prej buzëve të thara nga trishtimi që më kapi duke ndjekur lojërat e atyre fëmijëve që, mes baltës, hekurishteve dhe hedhurinave, qeshnin e luanin aq të çliruar, duke më luajtur mua nga mendtë e kokës kur i shihja duke u hedhur nga një hekur në tjetrin dhe nga një tavolinë me tri këmbë te një divan pa susta, nga gëzimi që dikush po i begeniste me klick-klick-un e një aparati gjerman. Në një atmosferë e pamje që as gjermanët nuk do të mund ta linin ashtu, thërrisnin si të dalldisur: “O xhaxhi, o xhaxhi, o xhaxhi! Fotografomë edhe mua, edhe mua, edhe mua...”

Bedat,

e hënë, 25 dhjetor 2017

 

Fshati Sektor-Adriatik u ndërtua në sistemin komunist si kamp internimi. Që nga rruga kombëtare deri aty janë gati 25 km dhe ato katër godina me parafabrikate janë ndërtuar në mes të kënetës dhe fushave kripore. Siç më thanë, njerëzit punonin për shkripëzimin e fushave në mes të diellit përvëlonjës behareve, shiut e ngricave dimrit, nëpër fushat pa bimësi, plot baltë e mushkonja. Dikur aty pranë ka qenë një fshat me emrin Bedat që qysh nga emri më la shijen e diçkaje të shëmtuar, gjysmake, ashtu siç u thuhet rëndom atyre që as turqit nuk do t’u jepnin përgjigje, por do të thoshin “musibet ne demek”. Dikur, nga vitet 1975-1976, toka aty uturinte aq shumë sa dëgjohej deri në Divjakë dhe s’do kalonte kohë kur u dërguan inxhinierët e naftës me idenë mos gjenin gjë, por mbas aq e kaq kërkimesh u rikthyen përsëri nga u nisën, me veshët që u oshtinin nga uturimat e tokës që me dënesë vajtonte ata që mbante sipër vetes...

 

 

Fragment nga romani:

Pasdite shkova një orë përpara hapjes së ekspozitës në Institutin Egjiptian të Kulturës.

Aty nga ora 18.30, pak e nga pak filluan të vinin të ftuarit e parë. Fillimisht erdhën disa gra që më dhanë menjëherë përshtypjen se duhet të ishin egjiptiane. Dukeshin hijerënda. Të stolisura. I shihja nga vendi ku isha, aty pranë pikturës “Shikim i vëngërt” i Robert Kabas dhe mendoja se duhet të ishin nga sërë e fisme e Egjiptit. Se ç’kishin një nur të veçantë qëndisur fytyrës. Atë shikimin e qetë përhumbur ngjyrave të pikturave, si dhe qëndrimin këmba mbi këmbë ulur në karrige me gotën e pijes në dorë.  

Salla filloi të mbushej. Miq të njohur e të panjohur ardhur dhe nga qytete të tjera të jepnin përshtypjen se ishin njerëz nga fusha e artit dhe kulturës. 

Dr. Omran qëndronte në sallon, duke pritur e falënderuar vizitorët dhe, me buzëqeshje, i drejtonte për nga salla ekspozitive që mbushej e mbushej përplot.

Barbara erdhi e shoqëruar me dikë. 

Nuk e njihja. Ishte egjiptian.

- Ky është Mostafa Abdalla Aly, korrespodenti i “Al Ahram”, gazetës më të madhe në Egjipt dhe dëshiron të zhvillojë një intervistë me ty, - tha ajo.

- Me kënaqësi. Ndoshta e lëmë nesër a një ditë tjetër, mbas ekspozitës që të kemi më shumë për të folur, - iu drejtova atij.

- Më mirë pas ekspozitës, - tha ai dhe nga xhaketa, nxori një kartëvizitë e ma dha. 

U dëgjuan tingujt e pianos. Ishte një vajzë që herë pas here vinte aty kur ata e thërrisnin për aktivitete. 

U thashë artistëve pjesëmarrës të mblidheshin pranë foltores.

Diku mes të ftuarve, syri më zuri Ahmad-in. Kishte veshur tjetër këmishë të gjatë. Ishte e bardhë. Siç duket duhet të jetë rregulli ashtu, si protokollare thashë me vete tek e ndiqja kur me tabakanë plot pije lëvizte nëpër sallë duke u shërbyer të ftuarve në atë vapë të përngjashme me atë buzë Nilit. 

Erdhi tek unë. 

E pashë përsëri nga koka te këmbët. S’e kisha kuptuar akoma përse ai, qysh në fillim, më krijoi idenë se ishte vetë Egjipti. 

Gamilet e tij. Me një e me dy gunga. 

Uji i Nilit. 

Rëra e shkretëtirës. 

Kishte diçka që të mbante fiksuar me atë pamjen e tij, atë qafën e gjatë dhe lëvizjet e tij elegante si të gjirafës sa herë të zgjaste tabakanë, por që sot, nuk më tha të përhershmen: kafe, çaj apo lëng frutash?

Mora gotën e ujit nga tabakaja e tij dhe iu afrova dr. Omran.

- Ndoshta është momenti të fillojmë hapjen, -  i thashë.,

- Ja të presim dhe pak se po vjen ambasadori.

Nuk zgjati shumë dhe ai erdhi.

Iu drejtuam foltores.

Dr. Omran trokiti disa herë te mikrofoni, si t’u thoshte njerëzve, “Vini re!”.

Filloi të fliste me atë qetësinë e tij evidente, duke buzëqeshur e falënderuar të gjithë ata, egjiptianët e Vjenës, miq të Egjiptit e së fundmi, artistët.

Erdhi radha ime. 

Nuk kisha emocione. Zëri më dilte kumbonjës. Isha i qetë e i shikoja thellë në sy pjesëmarrësit. U fola shkurt për idenë e urës lidhëse, ftesën e ardhur nga kjo sallë e ngrohtë atë ditë të ftohtë, kur dielli i parë i janarit çau atë cipën e trashë gri që për ditë të tëra e kishte bërë si anemik qytetin, ia kishte zverdhur e bërë njolla-njolla si gjethet e rrëzuara vjeshtës së kaluar fytyrën, duke e hequr këmbën zvarrë, mbërthyer fort nën dhimbjet e shiatikut e artritit të gjunjëve.

Fillova të flisja për nismën  e re që nga metropoli buzë Danubit do udhëtonte drejt atij buzë Nilit. Për artistët që iu bashkuan, e përqafuan dhe e shoqëruan idenë drejt kësaj salle e që në nëntor, do e çonin në Kajro. I prezantova të gjithë, një e nga një. Prejardhjet e tyre artistike, veprat e paraqitura. 

Robert Kabas qëndronte pranë dritares. Ia bëra me dorë të vinte të thoshte diçka. Më tundi kokën si mohim. Roberti është i heshtur. Me të mund të bësh një udhëtim rreth globit e ai të thotë fjalë sa për një faqe libri. 

Iu drejtova Klaus-Joachim Keller. 

Erdhi. 

Foli ato fjalët tipike për të, plot intermexo, si tingujt e muzikës që nxirrte violonçieli e tij sa herë e mbështeste atë te qafa. 

Në fund, fjalën ia dhashë Lakis Jordanopoulos, këngëtarit të grupit muzikor “Lakis and Achwah” dhe fytyrës së famshme të televizionit austriak i cili, prej shumë vitesh, moderon emisionin për të huajt të dielave.

Lakis dukej që se kishte për herë të parë të folurën përpara publikut. Me atë buzëqeshjen poshtë mustaqeve nga ku dukeshin dhëmbët e mirëmbajtur, me atë xixën e syve që ndriçonte brenda syzeve me skelet kauçuku, me atë qëndrimin si ta përqafonte sallën, filloi të fliste për metropolet buzë Danubit, për Vjenën, Budapestin e qytete të tjera, miqtë artistë me të cilët kishte kënduar ndër vite, ardhur nga qytetet ku lumi muzikor i lag dhe herë pas here i përmbyt me tejngopjen e kulturës që mbiprodhon duke u përqendruar së fundmi te Vlora ime, ujërat blu të së cilit më ishin përzier fort me ato të kaltra të Danubit, si dhe me verdhësirat e Nilit.

Lakis filloi të këndonte. 

Fillimisht u dëgjua si nën zë. 

M’u kujtua që atë këngë e kisha dëgjuar dhe herë të tjera në koncertet e tij. Zëri filloi t’i merrte tingujt e gurgullimave që dalin nga thellësia e ujërave të Mesdheut, diku mes ishullit të Sazanit, Korfuzit, Itakës, Kretës ose atij të Qipros, nga shkuma e dallgëve të së cilës u ngrit mbi det perëndia e bukurisë, Afërdita. 

Kërkova nëpër sallë nënën time që ka të njëjtin emër dhe sytë ma kapën ulur hijerëndë pranë grave egjiptiane. 

Vazhdonte Lakis të zinte në gojë njëri pas tjetrit emrat e ishujve të Mesdheut, ata që i dilnin përpara kur, me sy mbyllur, udhëtonte me këngën e tij rrugës për në Egjipt dhe i hapi ato në momentin që u përplasën me molin e Aleksandrisë. 

U kthye nga unë. 

Më kapi dorën. 

Më afroi pranë vetes. 

Fillimisht mendova se do të fliste për pikturat e paraqitura, por mbasi bëri një pauzë, filloi:

- Mos e harro nga u nise!

Mos e harro Vlorën! 

Ajo do të ngelet Itaka jote, - dhe, me dorën time akoma shtrënguar, me sytë e humbur diku, nëpër shkumën e bardhë të dallgëve të Mesdheut, drejtoi dorën tjetër nga piktura ime “Shtëpia buzë detit” që për herë të parë e prezantoja dhe, me sytë mbytur te ngjyra blu e thellë e saj, filloi të recitonte pjesë nga “Itaka”, poezia e Konstantinos Kavafis, poetit të madh nga Aleksandria e Egjiptit.

 

…shko e shikoi qytetet e Egjiptit,

por, mos e hiq Itakën nga sytë,

rikthimi yt atje është i parapërcaktuar dhe,

mos e merr me ngut udhën,

le të zgjasë edhe disa vite më shumë,

e të rikthehesh i plakur në ishull,

i pasur në kujtime.

 

i dedikohet babait tim Melo, dhe vajzës Helena

 

Një histori e vërtetë, e tij, por që mund të ishte dhe jotja, e vëllait tënd, e fqinjit tënd, e kujtdo prej atyre që në të largëtin e të tashmin vit 1991 u larguan nga Shqipëria me një qese mbushur plot ëndrra... historia e tij, që kishte ëndërruar të jetonte në metropole, por që fati i rezervoi një hotel të vogël në majë të maleve të Austrisë e që aty, kërkoi të rigjente veten e të ristrukturonte ëndrrat duke u përplasur, ulur e ngritur për të mos rënë kurrë në momente hidhërimi, drame e gëzimi, që fati ia kishte "shkruar" t'i përballonte i vetëm, larg. Një histori e shkruar në një stil vetjak, të pangjashëm, si piktura të realizuara me mish e me gjak dhe si fotografi të realizuara  me germa e fjalë për ta bërë këtë libër, një vepër që nuk duhet të lihet larg syve dhe matanë shpirtit.

☆☆☆

Ideja për të shkruar këtë libër më lindi më datë 21 korrik 2015, në 24-vjetorin e ardhjes sime në Austri. Atë ditë të vitit 1991, pas një udhëtimi të gjatë e të rrezikshëm nëpër Jugosllavinë ku sapo kishte filluar lufta, i vetëm e me një qese me pak rroba me vete dhe me 100 marka gjermane në xhep, mbërrita më në fund, mbas 28 orësh, në “Lager”, në Traiskirchen, një qytet 20 kilometra larg Vjenës.

Në këtë 24-vjetor, së bashku me familjen, vendosëm të bënim një vizitë te kjo “Adresa” ime e parë, të cilën e gjeta të tejmbushur me refugjatë nga Siria. I thashë familjes se përpara 24 vjetësh isha unë njëri prej tyre, pasi ky kamp, si sot, ishte plot e përplot me refugjatë nga ish-vendet komuniste.

Aq shumë ma trazoi kujtesën ajo që pashë, sa fillova t’u tregoja çdo moment të atyre dy javëve qëndrimi aty, deri më datë 5 gusht 1991, kur më hipën në një mikrobus dhe më çuan në malet e Sankt Antonit, në Gasthaus “Kreuztanne” – “Kryqëzimi”, emërtim të cilin e kishte marrë të tillë mbasi ai ndodhej në kryqëzimin e tri rrugëve që të çonin në tre fshatra, nga pesë kilometra secila larg që aty. Njëra ngjitej përsipër në një të përpjetë të fortë. Rruga përbri zbriste teposhtë në një tatëpjetë po aq të fortë dhe e treta, në një rrëpirë, dhe ajo shumë e fortë.

Ishte dëshira e familjes që, në fund të asaj jave, në datë 26, qysh në mëngjes, u nisëm për te vendet që kisha shkelur e jetuar fillimisht. Për në Wieselburg, Scheibbs, Kienberg, Gaming, Sankt Anton/Jeßnitz për të ndaluar në Gasthaus “Kreuztanne”, aty, ku dhe filloi jeta ime e re, kujtimet e të cilave më detyruan të shkruaja këtë libër.

Fate Velaj

 

...fragment

…gjumi më doli herët dhe pas një qëndrimi shtrirë në krevat, dola jashtë. Fillimisht u ula te një tavolinë në oborr dhe e kuptova se dielli do të dilte shpejt, pasi në faqen e pllajës përballë filluan të ndriçoheshin vetëm majat e pishave dhe nuk do të zgjaste shumë kur ai doli i plotë mbi majën e malit duke goditur gjithë luginën, e cila mbas një lëndine të gjelbër vazhdonte më tutje me një pyllshumë të dendur pranë të cilit vura re një traktor.

U çova dhe fillova të endesha sa andej-këtej, pa qëllim nëpër oborr, dhe pa kuptuar, këmbët m’u drejtuan për nga rruga kryesore që kalonte përbri hotelit. Një drejtim ishte për sipër, vazhdim i malores dhe tjetra zbriste për poshtë. Mora të parën dhe vazhdova ecjen deri kur, mbas gati 100 metrash, arrita në një pikë ku rrugët ndaheshin në tri drejtime. Njëra zbriste poshtë, me një rrëpirë të thellë, tjetra ngjitej sipër, djathtas në një të përpjetë të fortë dhe tjetra, ishte ajo nga unë erdha, si të gjitha të tjerat dhe ajo, një rrëpirë akoma edhe më e pjerrët.

Disa metra më tutje, në fillim të secilës prej rrugëve, pashë tabelat në të cilat jepeshin drejtimet ku do të lexoja se poshtë rruga të çonte për Sankt Anton/Jeßnitz, i cili që aty ishte pesë kilometra, tjetra, ajo për të poshtmen që shkonte përballë meje, të çonte në Frankenfels, po pesë kilometra dhe ajo për sipër, për Puchenstuben po aq, pesë kilometra.

Ndenja njëfarë kohe aty si për të vënë re se nga cili drejtim do të vinin më shumë makina, për të kuptuar kështu se në drejtimin e cilës nga këto tri rrugë ishte dhe qyteti më i banuar, më i madh. Pas një qëndrimi aty, me shikimin thellë duke parë faqet e maleve dhe luginave rrotull, mes një qetësie reanimacioni, vura re se kishte kaluar gati gjysmë ore dhe asnjë makinë nuk ishte dukur të kalonte. Ktheva kokën nga të gjitha drejtimet, si për të parë se mos ishte duke ardhur ndonjë nga larg, por në heshtje i drejtova sytë përsëri nga tabelat që tregonin drejtimet. Shpejt do ta kuptoja se fati nuk kishte qenë shumë bujar me mua dhe se imagjinatat e mia për një jetë në qytete të mëdha, me kinema, teatro e jetë të bujshme nëpër rrugët e gjera me makina ngjyrangjyra, plot parqe, lulishte e skulptura, pranë të cilave zotërinj me frak e zonja me kapele me pupla shëtisnin, do të fshiheshin si me gomë atë ditë të 5 gushtit dhe se s’do të kalonte shumë kohë e do të më bëhej akoma më e qartë se aty, në majë të malit, mundësia për t’u rregulluar ose për të gjetur punë, do të ishte e lodhshme ose thjesht një rastësi e momentit. Tashmë për mua kishte filluar një epokë e re, një epokë ku idetë dhe fantazitë në terrene të panjohura do të ishin parësore dhe se të tjerat do të ishin zhvillime të tyre dhe se çdo gjë do t’i dedikohej një pune të paepur e plot kurajë për të arritur aty ku dëshiroja, për të cilën isha nisur nga Shqipëria.

U ktheva përsëri për te hoteli dhe në mendje fillova të kërkoja t’I hiqja mendimet që m’u krijuan, duke parë ato tri rrugë boshe dhe fillova t’i jepja kurajë vetes e të thosha se ky është vetëm fillimi që, sado i ashpër të jetë, do të jetë vetëm fillimi dhe si çdo fillim dhe ky, do të kishte të panjohura të mëdha, por që, në krahasim me fillimet e vështira në terrene të njohura, ky fillim për mua do të ndodhte jashtë çdolloj fantazie e imagjinate, të cilën e kisha krijuar më kot në kokë, si të thuash, kur i kisha bërë hesapet “pa hanxhinë”, atje në Vlorë, gjatë gjithë jetës sime aty pranë televizorit duke parë stacionet italiane me ëndrrën për të jetuar një ditë në Romë, diku në “Piazza di Spagna” ose në “Via Margutta”.

U ula përsëri te karrigia në oborr dhe me sytë drejtuar maleve që qëndronin kokëforta, kryeneçe e muskulore si të donin të më  thoshin se jemi ne të zotët e vendit e se ti do të bësh çfarë të duam e të ta lejojmë ne, më dukej vetja i dobët e akoma pa mbledhur forcat nga jeta e bërë më parë e nga rruga e gjatë për të ardhur përballë tyre dhe, për t’i parë ato së fundmi thellë në sy si të doja t’u thosha “më jepni pak kohë sa të marr veten e do të vij të merrem e të matem me ju”, i hoqa sytë prej tyre e fillova të mendoja se ç’do të bëja nëse së shpejti aty fillonte dëbora e i ftohti i madh, me të cilin unë nuk isha mësuar deri atë ditë dhe ndenja aty derisa erdhën të tjerët, të cilët, sa dolën nga dera, hodhën sytë në drejtim të majës së malit me pyllin e dendur aty pranë duke u ulur në heshtje, pa asnjë koment dhe herë pas here shikonim njëri-tjetrin për t’u çuar mbas një farë kohe përsëri, por me një shtrembërim buzësh kur dëgjuam të zotin e hotelit që nga brenda bërtiti “Essen”...

Radio slobozia

jurnal de o zi în România

·          

…dupã ce finalizasem pregãtirile publicãrii catalogului pentru expoziţia din data de 24 şi dupã ce-l auzisem toatã ziua pe Radu, designerul, care era un microbist nebun al Stelei. El spunea poveşti dupã poveşti din minut în minut, nu pe alese, formaţiile si echipele, nume arbitrilori, câţi spectatori au fost pe stadion în aceea zi, sau cine a aruncat out-ul şi cine a lovit primul corner din “eternal derby”, aşa cum numeste el maratonul meciurilor Steaua-Dinamo, despre cele douã concurente veşnice de fotbal din Bucureşti. În sfîrşit m-am simţit eliberat când la uşa a apãrut Adina, şefa pentru relaţii publice de la Muzeul Naţional din Cotroceni şi care m-a spus cã D-na director, Carmen Florian, vroia sã aibã o discuţie cu mine.

Am fost împreuna cu Luan, care în acele zile si-a luat liber special de la serviciu, ca sã mã ajute la  întãlnirile de pregãtire pe care le aveam. Ne-am dus la biroul ei de la etajul doi, unde l-am intalnit pe Marian Constantin, analist şi critic de artã. Dupã ce ne-am salutat l-am întrebat cum se simţea fiica lui, Casandra, foarte curioasã şi pasionatã de ceasuri (ea urmãrea în special mişcãrile sãgeţilor).

Abea ne aşezasem, când D-na Florian ne-a întrebat ce vroiam sã bem şi n-a trecut mult, ca a intrat Ofelia, secretara ei, cu câte-o ceaşcã de caféa. Ştia deja bine cum s-o facã, fiindcã trecuse aproape o lunã de când eram acolo şi in fiecare zi ceream caféa turceascã cu putin zahãr (medie).

Preocupatã, D-na Florin a întrebat cum stateam cu pregãtirile expoziţiei. Ea trebuia sã facã un raport despre asta pentru Preşedintele tãrii, dl. Ion Iliescu, al carui birou era cu câteva uşi mai încolo. Muzeul Cotroceni se situeaza în aceeaşi clãdire cu Palatul Prezidential. S-a liniştit dupã ce i-am spus cã deja totul era gata şi cã am trecut în catalog faptul cã aceastã expoziţie a fost realizatã sub patronajul Preşedintului României. A întors capul, aruncând o privire dulce, mãngãietoare, spre fotografia lui pusã la colţul mesei, pe care în mod ciudat o ţinea acolo, pe langa portretul pus pe perete, aşa cum se procedeaza în birourile oficiale. Aceastã fotografie pusã într-o ramã specialã foarte finã, stãtea pe colţul mesei, lãngã poza soţului şi a copiilor. Cu o luminã palidã in ochi, pierdutã pe undeva în colţurile neluminate si pline de amintiri ale vremurilor îndepãrtate, a început sã ne povesteascã  despre  prietenia lor veche, pe vremea  când era directoare a Operei din Constanţa. Un oraş pe malul Mãri Negre, unde el avea funcţia de primul secretar de partid. Din poziţia la care eram aşezat, am aruncat şi eu o privire asupra acestei fotografii. Era o pozã veche într-adevãr, dl.Ilescu apãrea foarte tãnãr acolo.

Peste ceva timp am plecat de acolo spunand ca venise ora mesei. Pe drum, în afara muzeului, i-am spus lu’Luan,

-      pãi, acum cã totul este gata şi fiindcã Joachim si Erwin , cei doi artişti din Germania şi Austria, vin abea Duminica dupã amiazã, ce zici, dãm o fugã pînã la Constanţa? Cu aceastã ocazie, mai scot şi eu fixaţia mea veche despre acest oraş, despre care mi-a atât vorbit de mult tatãl meu.

Luan, care fusese deseori în Constanţa, chiar mai des decât în Korҫa (care era numai la jumate de ora de mers de oraşul lui, Pogradec), încolţit, a încercat sã aducã argumente convingãtoare zicand cã erau de mers cam patru ore cu maşina şi drumul nu era ca în Austria, sau pe unde ştie el cã am umblat eu prin Europa. În sfîrşit, vãzând insistenţa mea, a cedat, spunând cã ar trebui sã plecãm dimineaţã devreme, dacã vrem sã nu pierdem ziua pe drum.

Sãmbãta, in data de 19 iunie 2004, în jurul orei 7 dimineaţa, am pornit spre Constanţa. Aşa cum a descris Luan, drumul nu era nici pe departe ca  cele din Austria sau alte tãri din Europa, totuşi, comparându-l cu cele din Albania era cu mult mai bun. Dupã câteva opriri şi o deviere, datoritã unor lucrãri înainte de podul Dunãrii, în sfîrşit am ajuns la Constanţa.
O zi însoritã, iar dinspre profunzimea oraşului cu strãduţele lui înguste, patrundea un miros de mare, care nu ne putea scãpa, si nu puteam sa nu-l simt cu nasul meu antrenat; parcã îmi spunea “vino, vino….”. I-am spus lu’Luan cã nu plec din Constanţa fãrã sã mã scald o data in Marea Neagrã. Deja obisnuit cu încãpãţãnarea mea, el a acceptat, dar nefiind pregãtit, trebuia sã facem rost de slipuri. Apoi trebuia mers la Mamaia, o zonã turisticã aflata cu câtiva kilometrii mai departe, deoarece, spunea el, acolo era apa mai curatã. Am gãsit o parcare şi ne-am aşezat la un bar, la margina plajei, langa  nisip. Era plin de turişti veniti special ca sã profite de primele raze de soare ale acestei sãptãmãnii cu cer gri.

Am luat o halbã mare cu bere “Ursus” şi ne am aşezat pe malul mãrii. Am lasat halba pe nisip  si am intrat în apã. Dupã 10 minute am ieşit cu o idee clarã în minte, cum cã în afara Marii Mediterane  gãseşti putine alte locuri în care poti sã simţi o asemenea plãcere a scãldãrii în apã, ca aici.

Ieşind din apã, stand cu halba de bere în mãnã, priveam adâncurile aceste mase uriaşe de apã. Cãutam parca ceva pierdut timpuriu, undeva în adãncime, printre amintirile mele. Mi-am dat seama  cã aceastã apa provenea din celebrele fluvii Dunãrea, Dniepr si Don, care la rãndul lor au servit ca sursã de inspiraţie pentru mulţi artişti, muzicieni şi scriitori. Instantaneu  mi-a venit în minte romanul “Donul liniştit” a lu’Mihail Şolohov. Am vizualizat o mulţime de peisaje, pe care le-am pictat la mijlocul anilor ’90 pe malurile dunerene din Austria. Pierdut, cu privirea spre orizont, pe unde probabil se varsã Donul, albastrul cerului întrerupt de nişte nori forma o linie. Am avut senzaţia cã acei nori se apropiau cu repeziciune de mine şi eu în mod instictiv, am început sã cânt cu vocea joasa primele note ale valsului Dunãrii. Poate am fost  afectat de aerul Deltei Dunãrii, nu departe, era doar cu câteva kilometrii mai încolo.
Luan lucra cu telefonul, încerca sã ia legãtura cu cineva de la Universitate de la Constanţa. Ne-am imbracat şi am pornit spre oraş. La un moment dat, m-a rugat sã ne oprim lãngã o clãdire in stil Baroc. El a intrat iar eu în aşteptare am început sã privesc la vitrinele prãvãliilor din jur, pierzându-mã apoi de la una la alta.

A sunat telefonul, era Luan. Ieşind din ultima prãvãlie l-am vãzut fãcându-mi semn cu mãna spre roata maşinei. N-am înţeles ce vroia sã-mi spunã, numai dupã ce m-am apropiat am vãzut roata de dreapta blocatã cu o bucatã de fier, legat cu cablu şi încuiat cu lacãt. La început tot n-am înţeles despre ce era vorba, am vazut cã acelasi lucru pãţisera şi alte maşini aşezate  pe acelaşi rind, iar pe geamuri erau puse nişte hãrtii. Am gãsit aceeaşi hãrtie şi pe parbrizul maşinii mele. Cu hãrtia şi documentele în mãnã am ajuns la postul de poliţie din apropiere. Am plãtit amenda. Poliţistul ne explica faptul ca în locul unde mi-am oprit maşina, nu puteam staţiona mai mult de 10 minute, iar eu pierdusem mai mult timp umblând prin magazinele de-acolo.

Ne-am îndreptat spre un restaurant în centrul oraşului unde eram aşteptati de Xhemile şi Omar, o fatã de origine albanezã din Macedonia, cãsãtoritã cu un businessman  turc; locuiau pe-atunci în Constanţa. Cu toata curiozitatea noastrã pentru povestirile lor, cum s-au cunoscut şi cum ţineau vie identitatea albanezã în aceastã regiune, am constatat cã timpul s-a scurs repede, aşa cã trebuia sã o luãm din loc, pe drumul de întorcere spre Bucureşti. Am plecat la ora 17:30.

Drumul de întoarcere a început liniştit, si pînã sã ajungem la podul peste Dunare, lãngã Feteşti am simţit primele picãturi de ploaie, care din când în când mã obligau sã schimb viteza ştergãtoarelor. Am luat-o mai încet fiindcã simţeam o aderenţã scãzutã ori de cate ori  treceam peste bãlţile abea formate pe carosabil. Am dat drumul la radio cãutând un post de muzicã. Umblând la radio, la un moment am dat de-o melodie cunoscutã, care era pe sfârşite. Am lãsat acolo vãzând-mi de drum. Dupã melodie s-a auzit moderatorul anunţându-ne cã trecusem pe banda postului “Radio Slobozia”. Luan a spus cã ne apropiem de oraşul Slobozia.

S-au aburit gemurile, se vedea greu, am şters cu mãna din interior observând cã vremea s-a înrãit, ploaia devenise atît de densã, incât abea vedeam prin ea. Dupã spotul publicitar, vocea moderatorului anunţa cã în oraş deja a început o ploaie cu galeata şi cã era pericol de inundaţii mari. Rãzând, am salutat cântecul lui Phill Collins “I wish it would rain down” ( aş vrea mult sã plouã), ce suprizã pentru toţi cei care se plãngeau dupã o lunã de secetã şi aşteptau sã plouã. Dupã puţin timp, am auzit primele sunete ale chitarei lu’ Mike Rutherford, celebru de la “Genesis”, apoi vocea caracteristica lui Phill, care în mod repetat spunea “…now I, oo…now I wish it would rain down, down on me…” (eu deja, deja vreau sã plouã peste mine).

Dupã ce am trecut de tabelul de intrare în oraşul Slobozia, am supravieţuit unei furtuni adevãrate, s-ar putea sa fie cea mai tare. Am vãzut crengile copacilor rupte  şi maşinile oprite la marginea strãzilor, de teama sã nu se aleaga cu parbrizul spart, am vãzut în ele oameni speriaţi uitându-se spre cer, ca sã mãsoare ploia anunţatã de moderator şi evocata de Phill Collins în melodia lui.
Cãutând drumul spre ieşirea din oraş, mã bãtea gãndul sã caut un hotel, fiindcã o asemena ploaie trimisã din cer spre noi, ne lua orice speranţã sã continuãm drumul spre Bucureşti, drum pe care, la venire l-am fãcut numai în douã ore. În sfîrşit, am zis sã continuãm mai departe mergând încet, cu atenţie, în acea noapte udã, sub lumina fulgerelor, ca nişte proiectoare întrun concert Rock şi printer sunetele trimise din cer sub forma de tunete, care se combinau bine cu crengile rupte ale copacilor, care loveau asfaltul şi pãreau ca beţiile toboşarului de jaz, dând tonul acestei muzicii, aleasã delicat şi cu dragoste de moderatorul radioului Slobozia…

 

 

Fate Velaj 

4 Dhjetor 2015

 

Tradus: P.Demi

 

 

Mall i dyfishtë

 

Më rastis shpeshherë që ëndrrat të më përsëriten. Madje, ka pasur edhe raste kur një ëndërr, të cilën e kam lënë përgjysmë një natë më parë, ta vazhdoj të nesërmen apo të pasnesërmen. Më ka ndodhur gjithashtu që në ëndërr të shoh pamje dhe persona të cilët prej shumë e shumë vjetësh nuk i kam parë, por që të nesërmen, si t’i kisha porositur gjatë këtyre netëve, më dalin përpara dhe i takoj.

Por ende nuk e kam kuptuar atë që m’u paraqit përsëri këtë fillim tetori, kur duke qëndruar pas perdeve të dritares së dhomës së ndenjjes dhe duke pritur që shiu të pushonte, në momentin që dielli nxori kokën pas perdeve të reve dhe mbi asfaltin e trotuareve filluan të krijoheshin shtëllunga avulli, vendosa të dal në të përditshmen shëtitje timen. 

Akoma nuk kisha shkuar në fund të rrugicës sime, kur mes asfaltit do të vija re një njollë shiu gri të errët akoma të patharë, që pothuajse më shtangu me formën e saj gati-gati të njëjtë me hartën e Shqipërisë, për të më mbajtur akoma edhe më të lidhur në mendime e për të më risjellë nëpër mendje formën e hartës së Austrisë, që më ishte shfaqur pas shiut trotuareve të Vlorës pak muaj më parë.

Me të dyja pamjet e grijta plumb shpërndarë syve, njërën nga i majti e tjetrën nga i djathti, ndjeva që këmbët më shkelën gjethet e verdha të saporëna nga pemët në parkun e Schönbrunn-it.

 

Vjenë,

e hënë, 6 tetor 2014

 

...përpara një jave, në vlorë, por dhe këtu në tiranë, në një tavolinë mes miqsh, ku biseda e vetme ishte ndeshja dhe ku unë gjatë gjithë asaj kohe nuk u përzjeva, në momentin që të gjithë po jepnin rezultate se aq e kaq do fitojmë, e se duhet të regjistroheshin në kurset e frëngjishtes për të mësuar dicka që kur të venë në francë për kampionatin europian mos të ngeleshin si merhumër rrugëve pa ditur një fjalë, unë, në qetësinë time, ju thashë se ndeshjen me serbinë do ta humbasin. bile me 2 gola diferencë. kaq mjaftoi dhe disa mu hodhën në grykë, ndërsa të tjerët tundën kokën si të më thoshin se mos dija gjë nga brenda të cilën mund ta kisha dëgjuar në vendin e punës...
sqarimi im bazohej se ne s'kemi lojtarë të vrapojnë si gjithë bota mbasi të duken kur i sheh, si filmat pa zë dhe nëse më parë ja hidhnim fajin asaj, se aq të mban "domatja" apo trahanaja deri te cepi i pallatit të con, kësaj të sotmes do ju thonë se ju zuri mishi sytë. më kujtohet kur në 1984, në dhjetor, mbasi kishim arshivuar ëndrrën për të vajtur në paris, në kampionatin europian e ku në inat e sipër njerëzit thoshin se s'kemi nevojë për "këndezat" francezë se na jep nga një vezë në dite partia, ishte e njëjta situatë mbas fitores në ndeshjen 2-0 me belgët këtu në tiranë e shqiptarëve filloi tu dukej vetja si astekë apo nga civilizimet maya e filluan të blinin kapele kashte meksikane për kampionatin botëror të dy viteve më pas duke kërkuar të ngjanin me emiliano zapata, film që e kishin parë një natë më parë për të disatën herë në televizor.
por dhe dje, gjithë ajo kakofoni mbas dhe para ndeshjes me serbët në beograd e në tiranë dhe disa aktivitete që u zhvilluan ditë më parë, apo dhe ato mijra foto me flamuj nga oxhaku i shtëpive, ballkonëve e facebook-ëve si dhe duarve si shqiponja që i shikoje sa në një foto në tjetrën e që ju a kishin mësuar dhe kinezëve, koreanëve e indianëve bulevardeve të botës, do ishin reflektare në mendjen e sportisteve.
krenaria kombëtare nuk krijohet me flamuj e duar por me ndjenja e punë në ndërtimin e standarteve e të ardhmen dhe jo duke u mburrur me disa gurë e shtylla që kanë ngelur ne butrint, apolloni apo amantia.
më kujtohet një histori që kisha dëgjuar shumë e shumë vite më parë e që është aktuale dhe sot në të gjitha zhvillimet.
...mbas një ndeshje me gjermaninë, dikush pyet kaiser franz beckenbauer seç mendonte ai për futbollin tonë! 
kaiser franz i thotë: doni përgjigje konfidenciale apo mediatike?
- konfidenciale,- i thotë pyetësi me idenë se do dëgjonte fjalët e profetit.
- nuk keni futboll fare i thotë beckenbaueri dhe, nëse doni dicka për mediat, ju themë tërë ditën se jeni në zhvillim e se keni bërë një punë të lavdërueshme dhe se së shpejti, do merrni rezultatet e duhura...

Kujtime nga e ardhmja

Fragment nga romani NILKON

 

Atelieja ime në Vjenë ishte një hapësirë e madhe në katin e nëndheshëm të godinës, të cilën zonja Wagner, pronarja, ma kishte lënë në dispozicion. Kur mori vesh se isha piktor, më tha se poshtë ka hapësira të lira të cilat mund t’i shfrytëzoja. U gëzova shumë atëherë, mbasi ajo ishte brenda godinës ku banoja dhe se nuk do të më duhej të nisesha enkas me makinë, me metro apo në këmbë sa herë do të më kaplonte frymëzimi për realizimin e ndonjë vepre, por do të zbrisja shpejt e shpejt shkallët dhe do të gjendesha mes bojërave e telajove.

Miqtë artistë e vlerësonin këtë, sepse atyre u ka rastisur aq e kaq herë të jenë nisur për në atelie dhe janë humbur lokaleve.

Kisha vënë re se edhe kjo zgjidhje nuk ishte shumë optimale, mbasi fakti që atelieja ishte poshtë dyshemesë sime, më thithte nën vete, si ato gropat thithëse që na tregonin prindërit kur ishim të vegjël sa herë që, nga frika se mos shkonim shumë larg në det, na trembnin duke na thënë se andej ka gropa të cilat të përpinin në fund të detit dhe fillonin na tregonin raste kur filani kishte notuar thellësive të detit dhe nuk ishte bërë më i gjallë.

Fakti që atelieja ishte poshtë shtëpisë, më detyronte të zbrisja kohë e pa kohë me idenë “ja, sa t’i hedh një sy” dhe humbisja aty me orë të tëra.

Kohët e ekspozitave po afronin. Këtë vit kisha disa të tilla, por më të rëndësishmet ishin ajo në bashkinë e Vjenës dhe ajo në Kajro. Isha akoma edhe vetë në mëdyshje se me cilat nga punët do të paraqitesha tek e para, që ishte në fund të muajit. Shumë nga punimet kryesore, ato më prezantueset e ciklit “Pikturoj në thellësi të dritës”, i kisha shitur.

Të hënën në mëngjes, sapo isha kthyer nga kopshti i djalit, pashë nënën time ulur në kuzhinë, që po më priste të pinim kafenë. Asaj nuk i pëlqente ta pinte kafenë e mëngjesit me filtër dhe gjithmonë thoshte se kjo lloj kafeje është për pasdite, kur ulur në kolltuk, me një ëmbëlsirë përpara, shikon telenovela. Kafeja e mëngjesit duhet turke. Të të mbledhë. Të të bëjë esëll.

Ndenja edhe pak me të dhe zbrita poshtë në atelie. U ula te karrigia dhe qetësisht, u hodha një sy punimeve që kisha përballë. U çova nga vendi dhe fillova t’i shihja një nga një ato që ishin stivuar pranë murit.

Nxora jashtë stivës ato piktura që për momentin m’u dukën se mund të futeshin në idenë e paraqitjes në ekspozitë dhe i vendosa ato përballë karriges.

U ula. I shikoja sa njërën sa tjetrën.

U ngrita nga vendi dhe nxora përsëri përballë ato që gjeta.

U ula përsëri.

Ktheva kokën nga ana tjetër e murit. Ishin ristela të mëdha dhe copa pëlhure.

U hodha përsëri një vështrim pikturave.

U çova. Shkova te ristelat.

Mora katër copa të mëdha në dorë dhe ashtu në këmbë siç isha, ktheva kokën nga dritarja e vogël, ku jashtë shiheshin kalimtarët. Ngaqë atelieja ime ishte në katin e nëndheshëm, nga dritarja njerëzve u dukeshin vetëm këmbët.

Qëndroja akoma me sytë andej dhe ndiqja lëvizjet e tyre, ca ngadalë e ca shpejt. Për diku. Se ku, nuk e dija. Ndoshta për në punë. Ndoshta shëtitje. Ndoshta për te stacioni i metrosë, ose edhe për në aeroport. Për t’u nisur. Diku. Larg. Për t’u kthyer pas njëfarë kohe ose për të mos u kthyer më. Të qëndronin andej. Të fillonin një jetë të re. Tjetër. Ndryshe.

Ndiqja lëvizjet sa majtas e sa djathtas të këmbëve të tyre dhe vija re se disa ishin me çizme e disa me këpucë me qafa, disa me pantallona e disa me funde, të cilët po më intrigonin, po më merrnin edhe mua me vete dhe po i shpinin mendimet e imagjinatën time andej, për nga ata vetë ishin nisur, diku larg, në të ardhmen e tyre, ndoshta edhe timen. Rrugëve. Sa në një rrugë në tjetrën. Se ku, nuk e dija!

Fillova ta ndiqja vijueshmërinë e tyre.

M’u kujtua që Mathias Claudius kishte thënë: “Kush bën një rrugëtim, ka edhe ç’të tregojë.” Ai nuk e sqaronte se me çfarë duhej kryer udhëtimi. E kishte lënë të hapur, sipas mundësive të secilit. Kush me tren e kush me makinë. Kush me avion e kush me anije. Kush me biçikletë e kush në këmbë. Secili sipas mundësive.

I kisha provuar gati të gjitha udhëtimet, por në fund kisha ardhur në përfundimin se udhëtimi më i bukur ishte ai që kryeja në vetvete. Kur mbyllesha brenda meje dhe me mendime filloja një rrugëtim në të cilin kërkoja gjithmonë të gjeja atë rrugë që kishte edhe vijueshmërinë më të madhe, perspektivën më të pamasë.

Udhëtoja në të ardhmen time. Në vende të ndryshme ku s’kisha qenë kurrë më parë e ku takoja njerëz që s’i kisha njohur kurrë më parë. Përjetoja situata të tjera, momente të tjera, ndjenja të tjera.

Lashë ristelat te muri dhe mora metrin për t’i matur. Ishin nga 270 cm të gjata. Shkova te komodina ku kisha pëlhurat dhe i shtriva në tokë për t’i matur. Ishin me gjerësi nga 170 cm. I lashë shtrirë dhe mora përsëri ristelat në dorë dhe i vendosa sipër pëlhurës. I shikoja nga sipër dhe po mendoja se ç’mund të bëja me ato përmasa. Mora gërshërën dhe fillova ta prisja pëlhurën sipas gjatësisë së ristelave.

Qëndrova një kohë të gjatë sipër tyre. Montova ristelat me njëra-tjetrën në formatin 160x260cm dhe shkova përsëri te komodina, ku mora veglën që qep pëlhurën me ristelat. Kisha kohë që telajot e mëdha i përgatisja vetë. Më kishte mësuar Klaus-Joachim Keller se si mundeshin dhe mbas disa provave, më në fund, ia kisha arritur. E qepa pëlhurën dhe mora kovën e madhe me akrilik të bardhë dhe me furçën e madhe fillova ta lyej. Sipërfaqja e madhe e telajos tashmë ishte zbardhur dhe tek-tuk viheshin re vende ku boja nuk kishte kapur mirë.

I lashë ashtu dhe u ngjita në shtëpi derisa ajo të thahej. Nëna ime, që s’e kishte marrë vesh se ku kisha qenë, e çuditur që mbas gati një ore më pa përsëri me rrobat e shtëpisë, e kuptoi që kisha qenë poshtë, në atelie.

Më pyeti nëse doja kafe tjetër. U ula me të përsëri te kolltuku në dhomën e ndenjjes. Mora telekomandën e televizorit në dorë dhe fillova të kërkoja stacione.

E lashë telekomandën dhe shkova te dritarja.

U largova. S’më rrihej më aty.

Zbrita përsëri poshtë.

Telajoja ishte tharë. E ngrita në këmbë dhe e vendosa pranë murit duke e parë thellë me mendimin se ç’mund të bëja me gjithë atë telajo të madhe. Ishte hera e parë që do të realizoja një pikturë në atë format.

U ula në karrige dhe fillova ta vështroj përsëri. Mora bojërat e shumta që kisha blerë disa ditë më parë dhe i vendosa pranë saj. Ndeza CD playerin.

Hoqa CD-në që ishte aty dhe vendosa një të Leonard Bernstein-it, kompozitorit dhe dirigjentit të famshëm amerikan me prejardhje hebreje, që në filarmoninë e Vjenës kishte dirigjuar pjesë nga Gustav Mahler dhe Ludwig van Beethoven.

Atë CD e kisha blerë dy herë. Herën e parë kur Klaus-Joachim Keller kishte hyrë në shtëpinë e re, në rrugën që mbante emrin e Leonard Bernstein-it në lagjen 22 të Vjenës dhe herën tjetër, të nesërmen, mbas darkës te shtëpia e tij, hapësirën e së cilës e kishte mbushur me notat e violonçelit të tij dhe atyre që vinin nga CD-ja që sapo i kisha dhuruar.

U ngrita në këmbë dhe mora furçën e madhe në dorë duke qëndruar sipër telajos. Derdha bojërat nëpër disa enë dhe fillova t’i trazoja me furçë. Pa një ide të qartë se ku doja ta nisja e çfarë doja të realizoja. Ngrita sytë nga dritarja ku njerëzit vazhdonin akoma të lëviznin majtas-djathtas dhe me sytë akoma andej dhe veshët nga tingujt e simfonive të Gustav Mahler-it, ngjeva trashë furçën dhe e lëviza atë sa sipër-poshtë, ndoshta si lëvizjet e shkopit dirigjues të Leonard Bernstein-it apo ndoshta si vijat e rrugëve që përshkoja në mendjen time gjatë atyre udhëtimeve imagjinare në hapësira të panjohura e të pashkelura më parë, diku në të ardhmen time.

Mora furçën tjetër në dorë dhe mbasi e zhyta thellë në enën e madhe, fillova të krijoja disa figura të çuditshme, si të ardhura nga thirrjet në kujtesë të fragmenteve e përjetimeve të situatave imagjinare si dhe takimeve të kryera gjatë atyre udhëtimeve të çuditshme, që diku kishin ndodhur dhe që ndonjëherë do të vinin në jetën time.

I përhumbur mes ngjyrash dhe notash, mes erës së bojërave dhe tingujve të Beethoven-it që sapo kishin filluar të dëgjoheshin, përzier me trokitjen e takave të këpucëve që depërtonin nga jashtë dritares, më në fund, u ula përsëri në karrige dhe sodisja atë që për gati 30 minuta më kishte përpirë në thellësinë e saj, si gropat thithëse plazheve të Vlorës.

Dëgjova këmbë nëpër shkallë dhe e kuptova që ishte nëna ime, të cilën e njihja nga mënyra se si e mbështeste këmbën kur lëvizte shkallëve, si dhe nga marrja e frymës me vështirësi nga mosha e kaluar.

Hyri brenda dhe më gjeti në këmbë, duke parë pikturën që sapo e kisha nisur. Pa thënë një fjalë, u ul te karrigia tjetër dhe shikonte ngjyra e forma pa forma që asaj filluan t’i përngjanin me objekte që unë nuk i dalloja. U ngrit në këmbë dhe më tregonte se si një vijë dhe një njollë pranë saj i përngjante me rrugën në Këlcyrë, kur ishte akoma e vogël dhe ngjitej kodrës plot kumbulla për në shtëpi.  

“E çuditshme!” - thashë. - “Unë jam i përpirë nga kujtimet nga e ardhmja, ndërsa ajo nga kujtimet nga e kaluara”.

Detyrimisht, më fliste një zë i brendshëm. Ti je 39 ajo është 74.

Ndenjëm edhe pak aty dhe u ngjitëm sipër.

Ato ditë që ngelën deri nga hapja e ekspozitës i kaloja më shumë në atelie. Nga mëngjesi deri në darkë vonë. Tashmë e kisha vendosur se me cilat piktura do të paraqitesha në ekspozitën “Arti përmirëson kohën”. Kisha realizuar tri të mëdha nga cikli që sapo kisha nisur, “Kujtime nga e ardhmja”.

Kujtime nga një e ardhme e cila fizikisht nuk kishte ardhur, por që mendërisht kisha filluar t’i përjetoja dhe që me patjetër do të vinin e do të bëheshin reale në jetën time.

 

E kuqja në dhomën e gjumit

 

Mendimet e para mbi ciklin The red in the bedroom (E kuqja në dhomën e gjumit) më erdhën mbasi lexova romanin L'amour fou (Dashuri e çmendur) të André Breton-it.

Gjatë realizimit të këtyre veprave nuk kam dashur kurrë të hyj në detaje. 
Madje, kjo as që më ka interesuar ndonjëherë.

Gjithmonë kam dashur të analizoj atmosferën dhe në këtë rast, atë “brenda dhomës së gjumit”.

Aty ndien aromën e gjithçkaje:

të mallit,

të së bukurës,

të xhelozisë dhe

të frikës.

Të seksit,

të dëshirës e pasionit dhe

mbi të gjitha,

të dashurisë.

 

Vjenë, e enjte, 10 prill 2008

 

 

 

 

 

…my first thoughts on the collection “the red in the bedroom” came after i read andre breton’s “amour fou” (crazy love).
while completing these works, never have i wanted to get into the details.
in fact, it has never interested me.
i have always wanted to portray the atmosphere…and in this case “the red in the bedroom”
there you can find the aroma of everything…of the beauty, nostalgia, fear and jealousy…and, sex, desire, passion and … above all, love.

fate velaj – april 2008

„...die ersten gedanken mit dem zyklus „the red in the bedroom“ (das rote im schlafzimmer) zu beginnen kamen mir  als ich zum erstes mal das buch „l'amour fou" (verrückte liebe) von andré breton las.
ich wollte nicht ins details gehen. das hat auch in meinen malereien fast nie jemanden interessiert. ich will gerne die stimmung, die atmosphäre „die im schlafzimmer herrscht“ wiedergeben.
da duftet es nach allen. nach sehnsüchtiges, schönes, nach eifersücht und angst,…nach sex, lust und leidenschaft… und vor allem nach viel liebe…

fate velaj, april 2008

 

 "il rooso nella camera da letto" 

...i primi pensieri sul ciclo " the red in the bedroom " ( il rosso nella camera da letto ) mi sono venuti in mente dopo aver letto il romanzo " l'amour fou " (amore pazzo ) di andre breton. durante la realizzazione di queste opere non ho mai voluto entrare negli dettagli, questo non mi è mai interessato. ho sempre voluto analizzare l'atmosfera, e in questo caso quella " nella camera da letto ". li , senti l'odore di tutto , della nostalgia , del bello , della gelosia e della paura ... del sesso , del desiderio , della passione e sopra tutto dell'amore.

Në mes të një qielli gri fundtetori

 

Në mes të një qielli gri fundtetori, 
gri më e zbehtë se ajo që lashë pas, 
qindra kilometra larg,
e pasqyruar thellë në Röntgen-in e mushkërive,
xhamave të pluhurosur të rrugicave që prej kohësh presin asfaltin,
tashmë shoh parkun pranë shtëpisë sime,

i mbushur plot gjethe të verdha,
si të verdhat e pashmangshme në pikturat e mia,
të dala nga thellësia e ndërgjegjes së lodhur nga pesha duale, 
prej largësisë dhe mallit.

 

Vjenë, e shtunë, 30 tetor 2010

 

Nuk i pashë dot gjethet të binin

 

Këtë vjeshtë, nuk e shijova dot Vjenën.

Erdha vonë.

Më vonë se ç’e kisha dëshirën.

Nuk i pashë dot gjethet të binin...

Nuk i pashë dot pemët në ngjyrën e tyre stinore.

Përball dritares shoh vetëm trungje,

degë,

dhe...

tek tuk,

disa gjethe jetime,

anemike,

që i kanë ngritur sytë drejt një qielli astmatik,

primitiv,

gri.

 

Vjenë, e shtunë, 19 nëntor 2011

Mbas një udhëtimi të gjatë

 

Mbas një udhëtimi të gjatë nëpër natën e pagjumë,

vijave të bardha që më dukeshin gri,

nga një sms e ardhur nga larg,

nga shumë, shumë larg,

autostradave bosh,

Tirol, Bayern, Salzburg...

tashmë përballë kam dritaren e dhomës sime,

me pamjen e zakonshme të këtij behari tuhaf,

të pangjyrë,

shiut të hollë, 

pemëve nevrike,

të inatosura,

që s’pushonin së ankuari,

turfulluari  e llomotituri

shshshshshshshsh...

këtu në Vjenë.

 

Vjenë, e premte, 29 gusht 2013

 

Ora 7 e mëngjesit.

Lokali e gjej bosh. Kamarierin e shoh të luaj me telefonin. Dëgjohet muzika që tund xhamat e kanatave.

I them të ul zërin e radios.

Nuk mundem, - më thotë - e kam urdhër nga pronari. 

- Pronarin e shoh përnatë të numëroj pllakat e bulevardit Vlorë-Skelë, - i them.

Ai më sheh dhe nuk kthenë përgjigje.

Ul kokën dhe vazhdon të luaj.

Në këtë qytet, janë disa që numërojnë pllakat, thashë me vete dhe u ngrita të shkoj diku tjetër...

 

Vlorë, e Diel, 8 Tetor 2017

 

Matanë kufijve

 

E diel. Jashtë është ftohtë dhe bie një shi i hollë. Aq i hollë, sa nuk po e kuptoj dot se nga bie, nga e majta apo nga e djathta. Jam ulur te vendi im këtu në shtëpi dhe e vetmja gjë që mund ta kalosh ditën, pa shëtitjen e zakonshme në park, është të marrësh një libër e të lexosh. Mora antologjinë Grenzgänger (Shëtitës ndërkufitar) me autorë nga vende të ndryshme.

Nuk e kuptova përse dora më përzgjodhi këtë libër. Ndoshta ngaqë edhe unë jam i tillë, një Grenzgänger që i njeh konturet e shteteve dhe lëviz në të gjitha, gati nëpër të gjitha pikat kufitare. Ndoshta ngaqë edhe unë pothuajse të gjitha fotografitë, shumë piktura, apo edhe shkrimet e mia, i kam realizuar nëpër rrugë,

nga një kufi në tjetrin,

brenda kufijve,

apo edhe jashtë tyre,

qofshin ata virtualë,

me nga një tra kalimi,

si dhe atyre që nuk ekzistojnë në mendjen time.

 

Vjenë, e diel, 26 shtator 2011

 

 

Kartolina

Kur u nisa nga Lecco, ishte ora nëntë paradite. Ato 60 km deri në Bergamo vendosa të mos i përshkoja nga autostrada, sado që e dija që rruga kështu do të zgjaste më shumë, por që ky është një zakon i vjetër imi, mbasi më jep më shumë mundësi për të soditur dhe veçanërisht, për të ndaluar e fotografuar.

Më në fund, u bëra mbarë dhe gjeta kohën të vizitoja qendrën historike në Bergamo, të cilën kisha dëshiruar prej kohësh ta shihja, por sa herë që rruga do të më shpinte atyre anëve, ndodhte të ishte natën vonë ose të isha tej mase i lodhur nëpër autostradat e pafundme, kur qysh në mëngjes isha nisur nga Vjena. Kështu e vazhdoja udhëtimin për të mbërritur sa më shpejt pranë liqenit të Lecco-s.

Atë ditë udhëtimi ishte i qetë. Përveç zbritjes së ngadaltë nga Rancio Superiore, lagjes së bukur në faqe të malit ku nga vila në të cilën banonin miqtë e mi, si në pëllëmbë të dorës, shtrihej i gjithë qyteti buzë liqenit, mora Strada-n Statale dhe mbas disa ndalesave për të fotografuar, u ula në një bar anës rrugës, pa hyrë akoma në San Salvatore, një qytezë pak përpara Bergamo-s.

Ngaqë koha ishte me diell, preferova të qëndroja në një tavolinë jashtë. I dhashë kamerierit porosinë dhe në pritje të ardhjes së tij, hapa aparatin fotografik për të parë ato që kisha realizuar gjatë rrugës.

Kamerieri erdhi dhe ma la filxhanin e një gotë ujë mbi tavolinë. Në qetësinë e natyrës përballë, pija kafenë duke lexuar tabelat që orientonin rrugët. Njëra tregonte se djathtas shkoje për në Bergamo, 12 kilometra që aty, dhe tjetra, ajo për majtas, për në Sant’ Omobono - Valle Imagna, e cila ndodhej 11 kilometra larg.

Me filxhanin e kafesë akoma në dorë dhe sytë e qepur tek tabela e dytë, fillova t’u thërras kujtimeve se ku e kisha lexuar më parë këtë emër. Me shikimin akoma thellë tek tabela, i hodha një sy luginës që ishte në atë drejtim. Kërkoja të orientohesha nëpër kohë dhe me sytë e zhytur në thellësitë e pandriçuara nga dielli që s’e kishte kapërcyer malin përballë, m’u kujtua ajo kartolinë aq e dashur që mbajta për një kohë të gjatë në bufenë e dhomës së ndenjjes...

Në fakt, ajo kartolinë nuk më kishte ardhur mua, por Xhelës, burrit të Nafit, tezes sime, për Vitin e Ri 1980, nga një shok i tij mjek që bënte një specializim në Itali.

Për herë të parë, atë e pashë kur shkova për të takuar gjyshen në pushimet mbas Vitit të Ri. Një pasdite thashë të shkoja nga tezja dhe sa hyra brenda, akoma pa u rehatuar mirë në divan, hodha sytë te xhami i bufesë ku, vendosur mbi disa filxhanë që tezja i mbante si më të bukurit që kishte, pashë një kartolinë të huaj me gjashtë pamje.

U çova në këmbë dhe shkova ta shihja nga afër. Hapa kanatat, e mora në dorë dhe e ktheva nga pas për të parë se nga kishte ardhur ajo copë kartoni që, me shkëlqimin dhe lustrën e saj, e nxirrte gati jashtë loje llakun e zverdhur prej kohësh të asaj bufeje 11.000-lekëshe. Me kartolinën në dorë u ula përsëri te divani dhe s’ua ndaja sytë atyre gjashtë pamjeve të stampuara në të, duke kërkuar më kot të gjeja diçka të njohur apo se mos vallë i kisha parë gjatë netëve të gjata përpara stacioneve të RAI-t.

Me të akoma në dorë mora filxhanin e çajit që ma solli tezja dhe pa ia ndarë akoma sytë kartolinës, e pyeta se kush ishte ai që e kishte dërguar atë kartolinë.

Tezja, një grua shumë e pashme dhe me modelin e flokëve si në filmat Hollywood-ianë, si të thuash, partnere e Humphrey Bogart-it te Casablanca, në të tilla raste ta shtonte adrenalinën e pritjes. Atë moment mori pamjen sikur ta kishte dërguar Papa i Romës atë kartolinë. Mbasi bëri sikur s’më dëgjoi, si për të më tërhequr vëmendjen që duhet ta formuloja ndryshe pyetjen, me reverenca, kur pa që unë nuk e lëviza kokën dhe sytë nga kartolina, u ul te cepi i divanit, si për të lënë të kuptohej se pak do rrinte mbasi kishte gjithë ato punë nëpër duar.

Pa i lëvizur sytë nga ato gjashtë pamje, dëgjova të më thoshte se atë kartolinë ia kishte dërguar një shok i ngushtë i Xhelës që kishte qenë në Itali përpara një muaji dhe kur ishte kthyer që andej, u kishte sjellë një kuti letrash bixhozi dhe një sapun “Camay”.

I thashë tezes të më tregonte sapunin dhe ajo, sikur atë pyetje të priste, u çua dhe së bashku shkuam te dhoma e gjumit, ku hapi një sirtar te komoja në të cilën mbante çarçafë e këllëfë jastëkësh, nga ku flegrave të hundës m’u përplas një fllad i çuditshëm arome, i pandier më parë hundëve të mia, dhe mbasi lëvizi disa çarçafë, nga mesi i tyre nxori sapunin mbështjellë me një karton ngjyrë vjollcë.  

E mora në dorë sapunin.

E vendosa te hundët dhe me aromën që më depërtoi deri në qelizën e fundit të shpirtit, u hodha një sy çarçafëve prej kambriku që, siç dukej, tezja e kishte vendosur jo për ta fshehur mes tyre, por më shumë për të depërtuar deri në thurjen e fundit të pambukut aroma e atij sapuni aq të bukur, futur në një kuti me karton të lustruar, ku pasqyroheshin lule të verdha e vjollcë, kapaku i së cilës ishte hapur qëllimisht, si për të dalë që andej kundërmimi i nektarit i atyre luleve të cilat duhet të ishin përdorur për të bërë sapunin.

E afrova dhe një herë te hunda, si për t’i marrë për herë të fundit aromën sapunit, dhe e futa përsëri në mes të çarçafëve.

Mbylla sirtarin dhe akoma me kartolinën në dorë, shkova përsëri në dhomën e ndenjjes.

I thashë tezes të ma jepte mua kartolinën.

Ajo u vu në pozitë dhe ngaqë s’dinte ç’të më thoshte, mbasi i hodhi një sy bufesë që pa atë ngjante si rraqe, akoma edhe më e vjetër, më tha se Xhela nuk do që t’ia ngacmojë njeri sendet e tij.

E vendosa kartolinën përsëri te filxhani ku ishte më parë dhe u ula te divani derisa erdhi Xhela nga puna. Me sytë një herë nga ai dhe herën tjetër nga kartolina brenda bufesë, prita momentin derisa ai të vinte në qejf. Kur pashë që qeshi, që shpeshherë ishte pa arsye, duke e lëvizur dorën si të bëhej fjalë për diçka të pavlerë, i thashë të ma jepte mua atë kartolinën në bufe. Xhela, si për t’u kujtuar se për çfarë bëhej fjalë, ktheu kokën nga bufeja dhe në vend që të më thoshte po ose jo, filloi të më tregojë se kush ia kishte dërguar atë kartolinë si dhe gati gjithë historinë e vjetër të miqësisë së tij personin që e kishte dërguar.

E pashë që ai u harrua nëpër kujtime. Pas pak u çova dhe u ktheva te gjyshja.

Rasti do ta sillte që në pushimet e verës të shkoja përsëri në Tiranë dhe si gjithmonë, do të shkoja tek tezja, por kësaj here në bufe, mbështetur te filxhanët, ndodhej përsëri një kartolinë, por që nuk ishte e para. Më la përshtypjen se duhet të kishte ardhur nga Franca, mbasi në ato tetë pamje vura re Kullën Eifel.

U çova nga vendi dhe hapa kanatat e bufesë. Mora në dorë kartolinën dhe u ula te divani pranë derës duke shikuar pamjet e saj.

Nuk zgjati shumë dhe Xhela erdhi nga puna. Në njërën dorë mbante gazetën dhe në tjetrën një bukë 40-lekëshe, korrja te cepi i së cilës ishte këputur.

Mbasi filloi përsëri të më tregojë historinë e miqësisë së vjetër me personin që ia kishte dërguar kartolinën nga Parisi, prita rastin dhe e pyeta se ku e kishte atë të vjetrën, me pamje nga Valle Imagna e Italisë. Ai u çua nga vendi, hapi një sirtar të bufesë poshtë televizorit dhe ma dha.

Pa e marrë mirë në dorë, e pyeta nëse do të ma jepte mua atë. Ai, pa më kthyer përgjigje, me lëvizjen e dorës më la të kuptoja se mund ta merrja.

Mbas dreke ika nga shtëpia e tezes dhe në fund të javës mora trenin dhe u nisa për në Vlorë. E vendosa kartolinën te bufeja 11.000-lekëshe në dhomën e ndenjjes, aty në mes të dy xhamave të saj, dhe herë pas here nga kolltuku u hidhja një sy pamjeve të saj në të cilat ishte paraqitur qyteza e Sant’ Omobono-s në Valle Imagna, e cila as që e kisha idenë se nga mund t’i binte në gjithë atë Itali të madhe, por që, nga peizazhi rreth e rrotull, më jepte përshtypjen se duhet të ishte diku mes maleve.

Sytë i mbaja akoma mbërthyer te njëra nga ato gjashtë pamje, aty ku tregohej një rrugicë dhe në mes të saj një burrë e një grua që, siç më linin të kuptoja, sapo kishin dalë nga psonisjet, mbasi në dorë kishin nga një si zymbyl dhe diku më tutje, tek tabela, sipër lexohej “Alimentari”.

Në pamjen tjetër paraqitej një urë dhe në fund të saj dukej një godinë katërkatëshe ngjyrë bezhë në të cilën, çuditërisht, të gjitha dritaret ishin të mbyllura me qepena ngjyrë kafe, ndërsa nëpër ballkone nuk pipëtinte gjë.

Ia hidhja sytë herë pas here bufesë dhe, sa herë që në “Intervallo”, midis emisioneve, në pritje të fillonte filmi apo lajmet, me sytë fiksuar te pamjet magjepsëse që jepeshin në ekran, kërkoja mos vallë mes atyre qyteteve të Italisë që paraqiteshin në ekran, shoqëruar nga tingujt e notave të “Toccata-ve” të Pietro Domenico Paradisi-t, si blegërimat e deleve lëndinave me aromën e luleve nga të cilat mund të ishte prodhuar edhe sapuni që tezja ime mbante mes çarçafëve, do të dilnin edhe pamjet e kartolinës sime.

Me filxhanin e kafesë akoma në dorë, shihja kryqëzimin. Nuk prita sa të vinte kamerieri. U futa brenda dhe pagova kafenë për të vazhduar udhëtimin, jo për Bergamo, por për Sant’ Omobono, duke iu ngjitur maleve nga ku shtrihej lugina “Valle Imagna”.

Mbas disa ndalesave për të fotografuar, më në fund, mbas gati gjysmë ore mbërrita te vendi i kartolinës së 25 vjetëve më parë. Parkova makinën dhe me aparatin në dorë dola qytetit për të kërkuar ato pamje që u bënë aq magjike për mua. Doja të hyja tek “Alimentari” që të blija edhe unë diçka si ai burri e ajo gruaja atëherë, të kaloja atë urën përballë atij pallati ngjyrë bezhë, me shpresën se ndonjë nga dritaret do ishte hapur apo mos vallë në ballkon kishte dalë dikush për të më shuar kureshtjen e atëhershme se kush duhet të banonte brenda atyre qepenave. Të shëtisja edhe unë në atë rrugicën ku ishte parkuar një motor i kuq “Vespa”, që më dukej më e bukur se Viale Mazzini në Romë, ku ndodhej vetë godina e RAI-t.

Mbas njëfarë kohe, duke lëvizur andej-këndej u futa në një Tabaccaio dhe kërkova se mos vallë gjeja atë kartolinë, por më kot.

U ula diku në një bar në Piazza dhe i thashë kamerierit të më sillte një birrë të madhe, që të kaloja sa më shumë kohë duke risjellë nëpër mendje kujtimet e dashura të asaj kohe me kartolinën nëpër duar dhe shikimin qepur tek ato gjashtë pamje...

 

Lecco, e diel, 29 nëntor 2009

 

Radio Slobozia

Sapo i kisha dhënë duart e fundit botimit të katalogut të ekspozitës dhe mbasi më ishte fryrë koka duke dëgjuar tërë ditën Radu-n, dizajnerin që, si tifoz i çmendur i Steaua-s së Bukureshtit që ishte, gjatë gjithë ditës më kishte treguar histori pas historie e minutë pas minute gjithë formacionet e skuadrave, emrat e arbitrave, se sa veta kishte pasur atë ditë në stadium apo se kush e kishte gjuajtur kornen e parë në “Eternul derbi”, siç e quante ai derbin e përjetshëm, ndeshjet midis Steaua-s dhe Dinamo-s së Bukureshtit, u ndjeva si i çliruar kur te dera u shfaq Adina, shefja e marrëdhënieve me publikun në Muzeun Kombëtar Cotroceni, e cila më tha se drejtoresha, zonja Petrescu, donte të bisedonte me mua.

Së bashku me Albanin, i cili ato ditë kishte marrë enkas pushim që të më ndihmonte nëpër takimet e shumta përgatitore, u ngritëm dhe shkuam te zyra e saj.

Hapa derën dhe pashë që brenda ishte edhe Ion Dumitrescu, analisti dhe kritiku i artit, të cilit i dhashë dorën dhe e pyeta se si ishte me shëndet Casandra, vajza e tij kureshtare dhe e pasionuar mbas orëve, veçanërisht mbas lëvizjes së akrepave të tyre.

Pa u ulur mirë akoma, zonja Petrescu na pyeti se çfarë dëshironim të pinim. Nuk zgjati shumë kur brenda hyri Ofelia, sekretarja e saj, e cila na solli nga një filxhan kafe që, siç e dinte tashmë, mbasi po mbushej muaji që isha aty, do e kërkoja turke të mesme.

Zonja Petrescu, e preokupuar, më pyeti se në ç’pikë ishin përgatitjet për ekspozitën, sepse i duhej t’i dërgonte një raport presidentit të Republikës i cili ishte, si të themi, disa dyer më tutje, mbasi Muzeu Kombëtar Cotroceni ishte në të njëjtën godinë me Pallatin Presidencial.

I thashë se tashmë çdo gjë është gati dhe sapo e vendosëm në katalog që kjo ekspozitë qëndron nën patronazhin e presidentit të Rumanisë.

Atë moment vura re se ajo, butësisht, ktheu kokën te një cep i tavolinës dhe i hodhi një shikim fotografisë së tij që, çuditërisht, e mbante jo vetëm në mur, siç mbahen zakonisht zyrave shtetërore fotografitë e presidentëve, por edhe në tavolinën e saj, vendosur në një kornizë të përzgjedhur plot delikatesë, pranë fotografive të të shoqit e fëmijëve. Me ndriçimin e zbehtë të syve që u dukën të përhumbur diku nëpër magazinat e pandriçuara mbushur plot kujtime, filloi të më tregonte se me të ishin miq të vjetër, madje që kur kishte qenë drejtore e Operës së një qyteti.

Ashtu nga vendi siç isha, i hodha një sy fotografisë dhe vura re se ajo ishte e vjetër, ose më mirë të them e kohëve të mëparshme, mbasi presidenti ishte shumë i ri.

Ndenjëm edhe njëfarë kohe te zyra e saj dhe kur pamë se kishte kaluar ora një, u thamë se duhej të shkonim për drekë dhe u larguam.

Rrugës i thashë Albanit se tashmë që çdo gjë është gati dhe se Joachim dhe Erwin, artistët nga Gjermania e Austria, do të vinin të dielën pasdite, a s’do të ishte më mirë që të shtunën të shkonim në Constanta dhe me këtë rast të heq edhe unë një fiksim të vjetër për atë qytet që Melo, im atë, më kishte treguar aq shumë.

Albani, që në Constanta kishte qenë më shumë se çka qenë në Korçë, që e kishte pasur gati gjysmë ore larg nga Pogradeci, i zënë ngushtë, u mundua të nxirrte argumente bindëse, duke më thënë se është gati katër orë larg dhe se rruga nuk është si nëpër Austri. Kur e pa që unë nga ai vesh nuk para dëgjoj mirë, tha se do të na duhej të niseshim qysh herët në mëngjes.

Të shtunën e datës 19 qershor të vitit 2004, aty nga ora 7 e mëngjesit, u nisëm për Constanta. Rruga nuk ishte si në Austri. Mbas disa ndalesave dhe një devijimi për arsye të disa punimeve që po kryheshin përpara se të hynim në urën mbi lumin e Danubit, më në fund, mbërritëm në Constanta.

Dita ishte me diell dhe nga thellësia e qytetit, nga rrugicat e ngushta të tij, depërtoi një fllad deti që hundëve të mia të stërvitura nuk do t’u shpëtonte dot pa u ndier dhe do të më bëhej sikur po më thërriste: “Eja, eja, eja...”

I thashë Albanit se unë nuk largohem nga Constanta pa u larë një herë në Detin e Zi dhe ai, që ishte ambientuar tashmë me kokëfortësinë time, tha të shkojmë në Mamaia, një zonë turistike disa kilometra më tutje.

U nisëm.

Mbasi lashë makinën në një parkim, u ulëm në një bar buzë rërës dhe që gumëzhinte nga turistët e shumtë ardhur posaçërisht, si për të vjedhur rezet e fundit të diellit përpara ardhjes së shirave.

Morëm nga një gotë të madhe birrë “Ursus” dhe u ulëm te vija e detit. Pas pak e lashë gotën dhe u futa në ujë, për të dalë me idenë e qartë në kokë se asnjë det tjetër nuk ta jep kënaqësinë e të larit si Deti Mesdhe.

Me gotën e birrës në dorë shikoja nëpër thellësitë e asaj mase të madhe uji, sikur të kërkoja diçka që më kishte humbur prej kohësh, diku thellë, nëpër thellësitë e kujtimeve të mia, duke u kujtuar së fundmi se ai det ushqehej nga burimet e tre lumenjve të famshëm, siç ishin Danubi, Dnieperi apo Doni. Kjo më trazoi nëpër mendje romanin “Doni i qetë” të Mihail Shollohov-it, me peizazhet e shumta që unë vetë, aty nga mesi i viteve ’90, kisha realizuar buzë brigjeve danubiane nëpër Austri. Me sytë që s’ia shqisja horizontit, ndoshta andej nga derdhej Doni e ku bluja ishte thyer nga disa re ngjyrë gri plumbi që po afroheshin me shpejtësi, në mënyrë instiktive, si nën zë, fillova të murmurisja notat e para të Valsit të Danubit, ndoshta ngaqë ndodhesha pak kilometra larg derdhjes së tij.

Rruga e kthimit filloi e qetë.

Tek ura pranë qytetit Fetesti u ndien pikat e para të shiut të cilat, ku më pak e ku më shumë, më detyronin të ndryshoja lëvizjen e fshirëseve të xhamave.

Ula shpejtësinë e makinës.

Ndjeva rrëshqitjen e rrotave nëpër pellgjet që sapo ishin krijuar rrugëve dhe njëkohësisht, hapa autoradion duke kërkuar ndonjë stacion që transmetonte muzikë, derisa një moment u dëgjuan tingujt e një kënge të njohur dhe e lashë aty. Moderatori lajmëroi se jemi të lidhur me valët e Radio Slobozia-s dhe atë moment Albani tha se jemi afër qytetit të Slobozia-s.

Shikimi ishte vështirësuar nga avulli i brendshëm që kishte veshur xhamat.

Mbas një spoti publicitar, u dëgjua përsëri zëri i moderatorit i cili tha se sapo kishin filluar shira të rrëmbyeshme dhe se ekzistonte frika e përmbytjeve të mëdha. Ktheva kokën nga makina që më parakaloi duke spërkatur xhamat anësorë të simes dhe atë moment moderatori, duke qeshur, përshëndeti dëgjuesit me këngën I wish it would rain down (Sa do të doja të binte shi), për të gjithë ata që prej kohësh ishin qarë nga thatësira gati njëmujore e mezi po e prisnin atë shi.

Nuk zgjati shumë dhe u dëgjuan tingujt e parë të kitarës së Mike Rutherford-it, kitaristit të famshëm të “Genesis”, dhe pas pak zëri karakteristik i Phil Collins-it që do të përsëriste herë pas here: “Now I, I wish it would rain down, down on me
Ooh yes I wish it would rain, rain down on me now.”

Sapo lexuam tabelën hyrëse për në qytetin e Slobozia-s dhe që nga ai moment përjetuam një furtunë të vërtetë, ndoshta të vetmen të përjetuar në atë farë mase.

Rrugës, sa andej-këndej, do të shihnim degë pemësh të thyera dhe makina që kishin ndaluar nga frika mos i godiste ndonjë. Brenda tyre shihja njerëz që gati të tromaksur kishin drejtuar sytë nga qielli e shiu që e uroi moderatori dhe e predikoi Phil Collins me këngën e tij.

Ishim akoma pa dalë nga qyteti dhe një mendje më tha të kërkonim ndonjë hotel, mbasi ai kiamet që po na dërgohej nga sipër e bënte të pashpresë vazhdimin e rrugës për Bukuresht. Vazhdova rrugën sipas tabelave orientuese, por duke udhëtuar ngadalë e me kujdes në atë natë të qullët, nën ndriçimin e vetëtimave si të ishin prozhektorët e një koncerti rock dhe tingujve që dërgonte qielli nëpërmjet bubullimave që ndërhynin ëmbël me goditjen e degëve të pemëve që binin në tavanin e makinës sime si lëvizjet e shkopinjve mbi jaz, duke i dhënë tonin kumbues muzikës së përzgjedhur plot delikatesë e plot dashuri nga moderatori i Radio Slobozia-s.

Bukuresht, e martë, 22 qershor 2004

 

 

 

 

 

 

kairo, 22 shtator 2002

…sapo kishim mbaruar drekën dhe hanan, gruaja e profesor *magdyt, solli kafenë. duke e parë sesi e hidhte nëpër filxhan, më ngelën sytë të xhezvja e praruar e me gdhendje të çuditshme. hanan, e cila e kuptoi vështrimin tim, më tha se e kishte bërë vetë dhe atë moment hapi regalin dhe na tregoi një koleksion arturinash shtëpiake. ata, që të dy janë artistë dhe japin mësim në fakultetin e arteve në universitetin helwan në kairo. madje edhe salma, vajza e tyre, aty studion.

nga hoteli ishim nisur qysh herët në mëngjes dhe mbasi kishim qenë te piramidat nuk di pse por, një dhimbje e madhe koke po më shoqëronte gjatë gjithë kohës. në fillim mendova se mos kisha marrë ndonjë virozë, a ndonjë infeksion dhe kjo m'u fiksua edhe nga fakti që kairo është një qytet gati me 20 milion banorë dhe vapa e madhe, sido që të jetë, e bën të sajën dhe, aty për aty, kërkova mos kishin ndonjë aspirinë apo diçka tjetër.

salma më tha se kishin diçka popullore që ndoshta është më efikase se barnat. thashë një faleminderit duke menduar se duhet të ishte ndonjë zgjidhje që do e kenë përdorur dhe faraonët dhe mbasi e pashë që ndezi sobën e gazit dhe në një tenxhere të vogël hodhi disa gjethe shihja avullin dhe ndjeja aromën e një lëngu që sa vinte dhe bëhej më i murmurt. pas pak ajo fiku sobën dhe erdhi me një filxhan të madh çaji ku ishte stampuar figura e artë e nefertitit dhe nuk di pse fytyra e saj, mbas avullit që dilte akoma nga filxhani, më dukej mijëra vjeçarë…

mbaruam çajin dhe i thashë klarës që duhet te çoheshim mbasi po bëhej vonë dhe se ne orën 19 kisha lënë një takim me samir faraag, drejtorin e muzeut kombëtar të egjiptit. magdy më tha se në hotel do ishte më mirë të na çonte mohammad-i, djali i tyre sesa të prisnim në diell deri sa të kalonte ndonjë taksi dhe më tregoi me dorë temperaturën që paraqiste një stacion televiziv ku në të gjithë atë zhurmë gërmash të çuditshme të vetmen gjë që kuptova, ishte 44°.

u nisëm për hotel dhe të parën gjë që bëra sa hyra në dhomë ishte futja në dush dhe mbasi dola u shtriva në krevat ku më zuri dhe gjumi deri sa klara më tha që vajti vonë dhe se duhet të bëheshim gati për në muzeum…

u vesha shpejt e shpejt dhe mbasi mora aparatin fotografik, përpara se të mbyllja derën, u ktheva te frigoriferi dhe mora një verige rrush të zi dhe dola për të pritur ashensorin. ne holl pyeta recepsionistin nëse kishte taksi dhe mbasi na tha se përjashta po pret një, dolëm dhe hipëm të dy, nga dyer te ndryshme. i dhashë taksistit adresën se ku duhet të na çonte dhe iu luta të mbyllte dritaret mbasi avulli përvëlonjës dhe gazrat e makinave e nxehnin akoma më shumë ambientin dhe atë moment hoqa aparatin fotografik që e kisha të varur në qafë dhe e lashë në hapësirën mes meje dhe klarës.

vazhdoja të haja rrush dhe shihja qafën e taksistit dhe ku nga pasqyra e jashtme, i shihja vetëm syzat e errëta që gati gati humbitnin nëpër flokët shume të zeza e plot onde …

te hyrja e muzeut pagova dhe dolëm ashtu siç hymë, nga dyer të ndryshme dhe u ngjitëm shkallëve shpejt e shpejt ku te zyra e drejtorit pashë që kishin ardhur magdy së bashku me hanan si dhe dy të tjerë qe siç m'u bë e qartë, ishin artistë të shquar egjiptianë. biseduam fillimisht për kairon, egjiptin, muhamed aliun, shqiptarin e madh të egjiptit dhe dinastinë e tij deri në vitet 1950, kur mbreti faruk u rrezua nga froni, për lagjen zamalek, qëndra e kairos ku ndodhej dhe muzeu kombëtar e që mendohej se prejardhjen e kishte nga zëmblaku i korçës dhe më vonë, biseda u orientua rreth qëllimit te vizitës time dhe tregova për ftesën qe mu bë në janar nga ministria e kulturës së egjiptit për të organizuar një ekspo internacionale mbi dialogun e kulturave dhe civilizimev të cilën e titullova „ndërmjet danubit dhe nilit“.

biseda vazhdoi me hollësirat e organizimit dhe në fund, përpara se të largoheshim, si gjithmonë thashë të bënim një foto, zakon ky prej kohesh imi ku çdo takim pune e dokumentoj. i thashë klares më jep aparatin por në fytyrën e saj pashe habinë dhe dëgjova fjalët se nuk e kishte ajo. ktheva kokën majtas e djathtas dhe fillimisht mendova se do e kisha lenë në dhomë, por klara më siguroi se e kisha pasur me vete në ashensor...

u turbulluam të gjithë dhe, së bashku me magdyn dolëm jashtë dhe morëm taksinë e parë që erdhi dhe u nisem për hotel. u ngjita me një frymë në dhomë dhe mbas pak zbrita përsëri në holl ku priste klara me magdyn dhe, i vrenjtur në fytyrë, duke mbledhur buzët, thashë: kisha njëherë një aparat nikon.

lajmëruam policinë e hotelit dhe mbasi mbushëm një formular, u larguam për të pirë dicka, te lokalet buzë nilit.

të nesërmen, në darkë i bëmë një vizite në vilën e tij pranë piramidave artistit të shquar egjiptian, omar el nagdy, i cili, mbas gati 30 vjetësh në paris, ishte kthyer në kairo dhe mbas një darke poshtë 1001 yjeve, u kthyem në hotel e filluam të bënim rrobat gati mbasi të nesërmen, do të ktheheshim në vjenë.

sapo kishte kaluar mesnata dhe atë moment ra zilja e telefonit. dëgjova recepsionistin i cili më tha se dikush kërkonte të fliste me mua dhe mendova se do ishte mohammadi, djali i magdyt, por ishte një zë i trashë burri i cili, mbasi më tha mirëmbrëma dhe kërkoi të falur për shqetësimin në atë orë, duke u justifikuar se më kishte kërkuar dhe më parë, më pyeti se nga isha dhe kur dëgjoi që i thashë nga austria vazhdoi në gjermanisht, duke më pyetur nëse më kishte humbur diçka këto ditë në kairo. i tregova për aparatin tim nikon dhe ngjarjen e mundshme, sipas asaj që unë mendoja se do kishte ndodhur.

mbasi më dëgjoi, bëri një pauze dhe më pyeti se kur e kisha biletën e kthimit dhe, kur i thashë nesër pasdite më tha se ka vetëm një mundësi ta marrë aparatin: ose ta dorëzonte ne polici, gjë që zgjaste shumë, ose të veja të nesërmen te shtëpia e tij e ta merrja. mbasi pranova të dytën ai me dha adresën...

të nesërmen, mbas mëngjesit morëm taksinë dhe vajtëm te adresa. i rashë ziles dhe pas pak, te dera u shfaq një burrë aty te 50, trupmadh e me pak flokë i cili na tha të hynim brenda. hoqëm shapkat dhe hymë në dhomën e ndenjes ku te kolltuku, i ulur m'u shfaq shoferi i taksisë i cili si i zënë në faj, më dha aparatin. e pashë thellë në sy, e përqafova dhe futa dorën ne xhep t'i jepja para, por ai më tha jo zotëri!

i thashë që duhet të merrte diçka se po t'a shiste aparatin tim do fitonte disa herë më shumë se tërë muajin me taksi, por ai më tha se një gjë të tille ai nuk mund ta bënte kurrë mbasi “ai” duke ngritur koken nga tavani e kishte parë, dhe do ta dënonte per gjestin, prandaj ato para, do t'i bëheshin haram.

kush të pa e pyeta, në taksi isha vetëm unë dhe gruaja ime. ai i çuditur qe unë se kisha kuptuar më tha përsëri „ai“ dhe ngriti sytë nga dritarja dhe duart nga qielli.

e kuptova. ai s'mund t'a shiste aparatin tim mbasi allahu e kishte parë!

duke i kërkuar ndjesë që se kisha kuptuar i thashë se sidoqoftë, diçka duhet të merrte. si falënderim. bliju ndonjë dhurate fëmijëve të tu, nga dy fëmijët e mi dhe nxora nga portofoli dhe ia dhashë. ai pa burrin në sy dhe mbasi ai i tha me shenjë merri, i futi në xhep dhe u largua.

një moment, nga dhoma tjetër pashe të dilte një fëmijë i vogël të cilin ai e ngriti në krah duke më thënë se ishte i biri dhe mua nga goja, instinktivisht më doli një „mashallah”…

ai u çudit dhe më pyeti nëse jemi myslyman por aty për aty i thashë jo duke i treguar se jemi shqiptarë dhe se prej 11 vjetësh jetojmë në vjenë…

çfarë tha ai dhe sytë gati si dolën jashtë nga habia. e dini ju ku do vete unë javën tjetër? jo i thashë. do vete në lushnjë tha dhe filloi të tregonte historinë se si jetën e kishte të ndarë mes kanadasë, gjermanisë dhe egjiptit. në gjermani, në passau, në restorantin që kishte në pronësi kishte dhe një vajzë shqiptare që së bashku me burrin punonin aty. ajo ishte aq e mirë dhe aq punëtore sa një dite e pyeta se mos kishte ndonjë motër si veten e saj mbasi donte t’ia bënte nuse vëllait te tij, aty ne kairo dhe kështu, javën tjetër, bashkë me ahmedin, vëllain, do shkojmë në lushnjë të marrim enkelejdën për nuse…

rruga e kthimit për vjenë m'u duk e shkurtër. ngjarjet më kishin marrë aq shumë me vete dhe ideja se mbas një muaji do kthehesha për hapjen e ekspos m'a shtonte dëshirën e ardhjes akoma më shumë dhe kjo ndoshta dhe nga fakti i këtyre kombinacioneve kaq abstrakte, ku isha nisur për të bashkuar danubin me nilin e që në fund, n'a kishte bashkuar më shumë reth vetes, aparati im nikon.

*magdy abdel aziz el bayle – artist i shquar egjiptian, profesor në universitetin helwan në kairo si dhe në universitetin e suezit dhe në dubai

 

Mbi qiellin e verdhë të Beogradit

Me sytë akoma nga dritarja, duke shoqëruar udhëtimin e diellit që po shkonte të flinte pas disa maleve që as emrin nuk ua dija, dëgjova zërin e pilotit të thoshte se pas gati pesëmbëdhjetë minutash do të uleshim në aeroportin “Nikola Tesla” të Beogradit. Vazhdoja të ndiqja ndryshimin e ngjyrave në horizontin serb, ku portokallia po bëhej vishnje, dhe me sytë akoma andej fillova të strukturoja mendimin se përse aeroporti i Beogradit duhej të quhej kështu, në një kohë që Tesla vetë ishte lindur në Kroaci.

Nuk do kalonin disa minuta kur ngjyra e qiellit u bë një violetë e errët dhe atë moment përpara syve m’u shfaq tabela ngjyrë kafe që shihja përherë në autostradën për Zagreb, diku pa shkuar akoma në qytetin Gospić, dhe që lajmëronte se pak më tutje ndodhej një muzeum i ndërtuar për të. Ndiqja se si ngjyra violetë po bëhej akoma edhe më e errët dhe i përhumbur nëpër errësirën e qiellit m’u kujtua ajo që kisha lexuar në Niagara, se Tesla ishte lindur nga një baba serb që kishte qenë prifti i një fshati në Kroaci.

Pesëmbëdhjetë minutave po u vinte fundi dhe akoma nuk kisha dëgjuar kërcitjen që bëjnë rrotat kur dalin nga shtrati përpara se avioni të ulet. Nga altoparlanti erdhi përsëri zëri që lajmëroi se qielli mbi Beograd ishte shumë i rënduar dhe se mjegulla e dendur nuk e lejonte uljen, kështu që do të duhej që avioni të bënte edhe disa rrotullime derisa të merrte një konfirmim nga poshtë.

Vura re se vajza që ishte ulur pranë ndenjëses sime i kishte akoma sytë të fiksuar tek altoparlanti. Pa orën në telefonin me të cilin gjatë gjithë udhëtimit se ç’lojë kishte luajtur dhe i ngriti përsëri sytë sipër.

Ktheva përsëri kokën nga dritarja. Dëgjoja zhurmën e avionit që për dreq m’u fiksua se duhet të ishte ndonjë tip i vjetër i avionëve “Antonov”, prodhim rus. Shihja rrethin që krijohej nga lëvizja e helikave dhe herë pas here i ulja sytë poshtë, ku tashmë nuk dukej më asgjë. Madje as dritat e fshatrave e qyteteve nuk dukeshin, por vetëm një re e madhe mjegulle në ngjyrë të verdhë në okër që një herë forcohej dhe herën tjetër zbehej, sipas dritave të Beogradit që kërkonin të çanin mjegullën për t’u ngjitur sipër, por që nuk mundeshin dot dhe u merrej fryma e i zinte astma që në metrat e parë.

Avioni vazhdonte të rrotullohej mbi qiellin e verdhë të Beogradit. Kishte kaluar gati gjysmë ore që nga lajmërimi i fundit. Ktheva kokën nga pasagjerët. Kush shikonte orën, kush shkruante ndonjë shënim të fundit në letër e dikush tjetër më tutje, me sytë e tromaksur, hidhte shikimin e zbehtë matanë dritareve, në të verdhën e pajetë të qiellit serb.

Kishin kaluar gati shtatëdhjetë minuta që avioni rrotullohej sipas fillit të një lëmshi leshi të verdhë dhe s’i hiqja sytë nga verdhësia e qiellit që tashmë edhe mua më ishte bërë më i verdhë se vetë lëmshi mbi Beograd.

 

Beograd, e premte, 18 dhjetor 2015

 

 

 

Welser-Möst

Nuk e kam kuptuar akoma se cilat ishin shkaqet që çuan Franz Welser-Möst-in të dorëhiqej nga posti i dirigjentit dhe drejtorit artistik të filarmonisë së Vjenës. Një mendje ma thotë që duhet të kenë qenë arsye të forta, se pas gjithë asaj kohe aty dhe aq e kaq sukseseve nëpër botë nuk mundej të largohej duke thënë se nuk i bënin më këmbët të hynte në të njëjtën portë ku kishte hyrë e nga kishte dalë prej shumë vjetësh.

Sidoqoftë, interesi më shoqëroi për një kohë të gjatë, sado që edhe koncertet e Vitit të Ri, pa të në krye të orkestrës, se si më dukeshin. Nuk dua të them se dirigjentët e tjerë që erdhën pas tij nuk ishin të duhurit, por se ç’më ishte krijuar njëfarë afeksioni për të. Për atë elegancën që i ishte qëndisur fytyrës. Për atë pamjen aristokrate që më jepte përshtypjen se Johann Strauß, mbas bisedave me Aloisia-n, stërgjyshen e Franz-it dhe mikeshën e tij, e kishte krijuar atë posaçërisht, për të na treguar se kështu ishte edhe atëherë, kaq e qëndisur, kaq e stolisur dhe kaq e florinjtë, koha kur ai, vjenezi, kompozonte “Danubin blu”. Përpara se ta shfaqte në publik, ua paraqiste miqve të tij të ngushtë, aty te Kafehaus “Dommayer”, lokali i saj, në të 13-in distrikt të Vjenës.

Më kujtohet akoma mirë ajo mbrëmje kur me rastin e 20-vjetorit të ardhjes sime në Austri familja më dhuroi bileta për simfoninë nr. 9 të Antonin Dvořák-ut, atë me titull From the new world, dhe në holl, përpara se të fillonte shfaqja, e pashë të zhytur nëpër thellësinë e njerëzve të shumtë. Kjo ishte edhe hera e fundit.

Nuk do të zgjaste shumë dhe rifillova udhëtimet e mia të pafundme, ndërsa ai pas pak do të largohej për të vazhduar rrugën e tij, drejtimin e një filarmonie po aq të famshme, atje në “Botën e Re”, në USA.

Ngjarjet do ta sillnin që këtë fundtetori të kësaj vjeshte të thatë të vitit 2014, kur gjethet prej kohësh kishin filluar të binin, njerëzit sapo kishin veshur rrobat e trasha të dimrit dhe nga sobat e ndezura dilte ndonjë fjollë tymi i avullt gri mbi çati, një ftesë e ardhur nga Ohio e largët për të hapur një ekspozitë me fotografi në “Cleveland City Hall” do të më gëzonte shumë, jo vetëm për faktin se do paraqisja fotografitë e mia në një vend ku arti i fotografisë është ulur këmbëkryq në shiltenë pranë sobës, por se do më jepej edhe mundësia të shihja e dëgjoja nga afër orkestrën simfonike të Cleveland-it, njërës prej “The big five” e më të famshmeve të Amerikës, dirigjent dhe drejtor artistik i së cilës ishte vjenezi Franz Welser-Möst.

Të parën gjë që bëra përpara se të nisesha, lajmërova në bashki se dëshiroja me patjetër të takohem me Franz Welser-Möst-in dhe iu luta të hynin në kontakt me zyrën e tij.

Të nesërmen e mbërritjes në Cleveland u lajmërova nga bashkia se ato ditë nuk ndodhej në USA dhe me keqardhjen e pamundësisë së takimit, ashtu elegant dhe gentleman siç ishte, më kishte rezervuar dy bileta për në koncertin e së nesërmes, një perlë e muzikës simfonike amerikane, për “Harmonium-in” e John Adams-it, mbi të cilat kishte lënë mbishkrimin:

“Për Faten, vjenezin.”

 

Cleveland, Ohio

E martë, 11 Nëntor 2014

Kecskemét

Më ka rastisur shpeshherë  që lindjen e diellit ta përjetoj autostradave të Hungarisë.

E kam parë atë të lindë mbi kodrat e Tatabánya-s apo, akoma më tutje, horizonteve  të Albertirsa-s, por në të shumtën e rasteve e kam përjetuar të ngrihet si në një balet klasik fushave të Kecskemét-it, kur nga Vjena për Vlorë nisem mëngjeseve pa u gdhirë mirë. E kam parë dhe e kam shoqëruar nga dritarja e makinës të ngrihet i bardhë mbi dëborën e janarit në dimër, mbi ajrin e lagësht mëngjeseve të pranverës, duke zgjuar lopët fushave, të cilat nga dendësia e mjegullës kërkojnë njëra-tjetrën. E kam parë të verdhë behareve, më të verdhë se taksitë e Budapestit, të ngrihet mbi lulet e harlisura të diellit, më të verdha se ai vetë, apo duke u kacafytur mes leshrave të kallinjve të misrave nëpër fushat e pafundme.

Por s’e kisha parë kurrë të ngrihej kaq i ngrysur dhe kaq i drobitur si këtë paravjeshtë, pa make-up e me fytyrë meiti, mbi po të njëjtat fusha në të cilat lulet e diellit i ishin përshtatur si vetë ai ngjyrës së verdhë të fytyrave të drobitura nga lodhja, bashkuar me lotët dhe djersët e pathara nga vuajtjet e një jete të lënë pas dhe rruge shumë të gjatë të refugjatëve sirianë, që grumbuj-grumbuj i shihja nga dritarja e makinës të përshkonin në këmbë autostradën Szeged-Kecskemét, për të shkuar në Budapest dhe për të vazhduar akoma më tutje.

 

Autostrada Szeged-Kesckemét

E premte, 10 korrik 2015

 

Srebrenica

Atë mëngjes të 10 korrikut 2009 isha nisur qysh herët nga Vjena dhe kisha marrë rrugën e gjatë për Vlorë. Me vete kisha edhe djalin 11-vjeçar, i cili sapo kishte mbaruar shkollën. Mbasi kishim lënë pas qytetin e Graz-it dhe kishim hyrë në Slloveni, bëra edhe pushimin e parë sa për të pirë një kafe dhe për të vazhduar më pas rrugën për Kroaci. Në autoradio, me ato njohuri që kam nga gjuha e tyre, dëgjoja të flitej për Srebrenica-n dhe për vitin e katërmbëdhjetë të masakrës që do përkujtohej të nesërmen.

Ndalesën e dytë e bëra diku në një autogrill përpara se të shkoja në Zagreb dhe në TV pashë sekuenca nga ngjarja e asaj kohe, e trishtë dhe e dhimbshme sa s’ka më. Hapa hartën dhe fillova të shikoja se nga kalonte rruga për në Srebrenica dhe vura re që ishte komplet në anën tjetër të asaj që kisha ndër mend të përshkoja për të ardhur në Shqipëri, për të cilën do më duhej të ndryshoja kursin e udhëtimit si dhe të bëja gati 500 km më shumë.

Vazhdova rrugës duke dëgjuar radion që fliste akoma për të dhe në hyrje të Zagrebit, aty ku ndaheshin edhe rrugët, u paraqitën tabelat me drejtimet e ndryshme: Rijeka-Split-Dubrovnik, Slavonski Brod... Shikoja tabelat dhe nuk e di pse dora ma kthehu timonin për nga kjo e dyta. Instinktivisht, vazhdova rrugën duke sqaruar djalin për këtë devijim të kursit dhe duke i treguar për atë që kishte ndodhur katërmbëdhjetë vjet më parë.

Lamë pas Slavonski Brod dhe po i afroheshim Županja-s. Dola nga autostrada dhe mbas disa kilometrash hymë në Bosnjë. Pamjet filluan të ndryshonin, po kalonim mespërmes qytetit të Tuzla-s dhe rrugëve të ngushta mes qytezash e fshatrash për të mbërritur pasdite vonë në Srebrenica.

Rrugët deri në qendër të qytetit ishin plot me njerëz dhe makina të ndaluara majtas e djathtas, sa na u desh disa herë të ktheheshim pas për të gjetur ndonjë tjetër. Nga dritarja e makinës, në krah të djathtë, shihja varrezat dhe njerëz që hapnin gropa të reja. Kuptova se të nesërmen do të varroseshin të tjerë, të gjetur në ndonjë varrë masiv ditët e fundit.

Më tutje, në ngjyrë blu të shpëlarë e ndryshku, dukej ish-fabrika e famshme e baterive që ato ditë të korrikut të vitit 1995 mbajti të ngujuar mbi tetë mijë burra, në pritje të së nesërmes e së pasnesërmes, për t’u vrarë buzë kanaleve e gropave të mëdha. Vazhdova rrugën për në qendër të qytetit. Gjendja aty ishte akoma më e mjerë. U ula në një nga kafenetë dhe pasi piva një kafe, fillova të fotografoja godinat që nëpër fasada kishin akoma vrima plumbash e predhash, si dhe portrete burrash që pinin kafe me shikimin e humbur thellë nëpër errësirën e kujtesës.

Po errësohej. Pyeta për ndonjë hotel, por m’u bë e qartë se në Srebrenica kishte vetëm dy të vegjël. Më treguan me dorë se nga i binte rruga për te njëri prej tyre dhe pas pak u gjenda te porta e një ndërtesë të vogël, nga tarraca e së cilës vinin zëra në gjuhë të ndryshme.

U ngjita sipër dhe pyeta se mos kishte ndonjë dhomë të lirë. Duke dëgjuar vajzën e recepsionit që më sqaronte se për datën 11 korrik të gjitha dhomat në Srebrenica rezervohen qysh një vit më parë, shihja njerëzit në tarracë me aparatet e tyre fotografike e kamerat mbi tavolina, për të m’u bërë e qartë se ishin media nga e gjithë bota.

Fillova të bëhesha merak se ku do e kalonim natën. Rruga deri aty kishte qenë e mundimshme. Fakti që me vete kisha edhe djalin, tek i cili lodhja ishte stampuar në ngjyrën e fytyrës, e shtonte akoma më shumë merakun.

U ula në një tavolinë dhe porosita diçka për të ngrënë. Duke u hedhur sytë fotografive në mure, dallova shumë personalitete botërore që duhet të kishin qenë aty dhe diku më tutje, mes tyre njoha edhe Wolfgang Petritsch-in, ish-përfaqësuesi i lartë i OKB-së në Bosnjë, i vendosur aty direkt mbas marrëveshjes së Dayton-it.

Vazhdoja të qëndroja duke parë fotografitë dhe duke pritur kamerierin. Tek tavolina m’u afrua një burrë i cili më pyeti nëse vinim nga rrugë e gjatë. Pasi dëgjoi itinerarin tim, filloi të më shfajësohej që s’mund të më ndihmonte me ndonjë dhomë hoteli.

Në bisedë e sipër më tregoi për eshtrat e mbi tetëdhjetë personave që sapo ishin gjetur, varrimi i të cilëve do të zhvillohej me një ceremoni të nesërmen.

Dëgjoja akoma burrin dhe duke parë që ishte errësuar, vendosa të ngrihesha e të shkoja në ndonjë qytezë pranë, por papritur ai më tha se nëse dëshironim, mund të akomodoheshim te shtëpia e motrës së tij, te një rrugicë aty pranë, e cila jetonte vetëm me mbesën pesëmbëdhjetëvjeçare, pasi të shoqin dhe të birin ia kishin vranë atë ditë të 11 korrikut 1995.

Ashtu i trazuar nga ajo që dëgjova, i thashë faleminderit, por nuk do doja t’i shqetësoja. Do kërkoja ndonjë sobe (dhomë) tjetër, por ai këmbënguli duke më thënë se tashmë është vonë dhe në të gjithë Srebrenica-n e rrethinat e saj sot nuk ka dhoma të lira.

U nisëm për te shtëpia e motrës së tij, ku qysh në hyrje dalluam një grua të moshuar, nga buzët e së cilës doli një: Dobrodošli! (Mirë se vini!), nën shikimin e dy syve plot igrasi nga lagështia e lotëve të patharë prej katërmbëdhjetë vjetësh.

Hymë brenda dhe ai, mbasi i tha motrës se jemi të huaj dhe do flemë aty atë natë, iku dhe na la vetëm.

Të nesërmen do të më zgjonte përplasja e shiut nëpër dritare. Pasi u përpoqa ta bindja plakën të paguaja fjetjen, m’u desh të shkoja në një market aty afër për të blerë diçka për vajzën e vogël dhe u nisëm për te varrezat ku sapo kishte filluar ceremonia përkujtimore e ku, çuditërisht, shikoja ca kunja të bardhë druri varresh dhe pak më tutje ca arkivole jeshile dhe ca plisa të lagur që prisnin të mbushnin gropat e thella.

Ndenjëm derisa ceremonia mbaroi dhe shkuam te makina. Morëm rrugën e gjatë të kthimit duke kaluar kufirin mbi lumin Drina me Serbinë. Shiu i pafund dhe mjegulla e dendur na shoqëroi pa ndalim. Duke lënë pas qytetet Uzhicë e Çaçak, mbas katër orësh dolëm në autostradën Beograd-Nish dhe vazhduam për në Shkup, për të mbërritur në darkë vonë në Gostivar tek hotel “Ballkan”.

 

Gostivar,

e diel, 12 korrik 2009

 

Orakulli i Delfit

 

Mund të jem gabim, por s’mund të ma heqë njeri nga mendja atë që tashmë më është tiposur thellë në kokë, se një nga perënditë e Olimpit nuk do dhe bën ç’është e mundur që unë të mos e shoh dot Orakullin e Delfit. Ndoshta mund të jetë vetë Orakulli që, jo hapur e me zë të lartë, ashtu siç e ka zakon, ka biseduar fshehtas me ndonjë prej perëndive për të bërë ç’është e mundur të mos më lejojë t’i qasem pranë, mbasi nuk ka si të shpjegohet ndryshe që unë jam nisur tri herë për ta parë dhe të tria herët nuk më është mundësuar ta shoh.

Ishte fillimi i qershorit të vitit 2003 kur në Athinë i thashë Piros, Ornelës dhe një mikut të tyre se të shtunën dua të shkoj në Delfi të shoh Orakullin. Ata shprehën dëshirën të vinin me mua dhe në orën 8.00 të mëngjesit u nisëm për atje, 200 km larg Athinës.

Rruga filloi e qetë dhe në CD player kisha vendosur një album të Antonis Remos, blerë dy ditë më parë. Në qetësinë e muzikës dhe bisedës, kur sa donim edhe tre kilometra të hynim në qytetin e Thiva-s, 100 km përpara se të shkosh në Delfi, në një kthesë makina rrëshqiti në një rrëke vaji nuk arrita ta kontrolloj timonin dhe u përplasa me shinat mbrojtëse të rrugës.

Dolëm jashtë dhe pamë se gjithë pjesa e djathtë e makinës ishte dëmtuar. Mora në telefon shoqërinë ku kisha siguruar makinën në Vjenë dhe mbas një ore erdhi karotreci dhe na kthehu përsëri në Athinë. Java më kaloi te servisi i Jorgos aty në Pangrati dhe të premten makina ishte gati.

Fiksimi ngelet fiksim dhe tiposja po ashtu.

Të shtunën tjetër, qysh në mëngjes, u nisëm për Delfi të shihnim Orakullin. Fiksimi im iu fiksua edhe të tjerëve dhe u bëmë gati 15 veta.

Kaluam Thiva-n, pimë kafenë te fshati i çobanëve në Arahova, aty në majë të maleve të Delfit, dhe mbas 10 kilometrash mbërritëm atje.

U afruam te kangjellat e portës, pranë të cilave prisnin turistë të shumtë. Na thanë se është i mbyllur, mbasi përpara 2 orësh të gjitha muzeumet e Greqisë kishin shpallur grevë. I shikoja turistët të pezmatuar. Disa mbështetur te porta, më tutje disa me aparatet fotografike, rripat e të cilave u ishin ngatërruar nëpër rrudhat e qafës burrave dhe nëpër gjerdanët e varëset plot gurë e flori zonjave, ku vihej re se si Minolta dhe Konica po përqafoheshin, Fuji po merrte një sy gjumë, ndërsa Nikon dukej i inatosur që Canon i kishte kthyer krahët. Ndenjëm aty derisa na u tha se, përfundimisht, muzeu arkeologjik i Orakullit të Delfit nuk do të hapej.

U largova i habitur nga kjo rastësi e dytë dhe së bashku zbritëm për ta kaluar ditën në Itea, aty pranë detit, ku mijëra vjet më parë anijet e mbushura plot ushtarë prisnin të dëgjonin parashikimet e ngjarjeve, të cilat Orakulli ua thoshte nga maja e malit.

Rasti do ta sillte që në mesin e majit 2012 të hapja një ekspozitë në Athinë dhe nga Vlora të merrja përsëri rrugën me makinë. Kësaj radhe me vete kisha edhe Egon-in. Mbasi hëngrëm drekën diku, po i afroheshim Urës Andirio-Rio.

Ndalova të furnizohesha në një pikë karburanti. Pashë që në mur ishte varur një hartë e Greqisë. Fillova ta shihja. U nisëm.

Përpara se të futesha në urë, ktheva timonin për majtas dhe vazhdova. Nipi që ishte bërë gati të paguante taksën, më pyeti se ç’kisha ndër mend të bëja.

- Sipas hartës, kjo rrugë të çon në Delfi. Është rasti më i mirë të shohim Orakullin e Delfit, - i thashë.

Rruga filloi të gjarpëronte. Diku, në qafën e njërit prej atyre maleve që të çon në Delfi, ndoshta edhe nga shpejtësia që isha duke ngarë makinën a ndoshta ishte një kontroll rutinë, na ndaloi policia.

E filloi duke kontrolluar dokumentet.

- Sprechen sie Deutsch? - e nisi bisedën njëri prej tyre, kur pa patentën dhe dokumentet e makinës në gjuhën gjermane.

- Ja sicher, - iu përgjigja.

- Për ku jeni duke shkuar?

- Për në Delfi. Duam të shohim Orakullin.

Ai pa orën në celular dhe si të llogariste nëse na dilte koha apo jo, m’i ktheu dokumentet.

- Ku banon në Austri? - e rifilloi ai bisedën me dorën mbështetur te dera e makinës.

- Në Vjenë.

- Ky do të shtyjë kohën, - tha Egon-i që nuk po kuptonte gjë nga biseda.

- Kam më shumë përshtypjen se do të freskojë njohuritë e gjermanishtes, - iu përgjigja.

- Po pse, të gjithë në Gjermani kanë punuar këta? Edhe Lambrinia, ajo policja në Mavromati, në kufirin me Qafë Botën, sa pa dokumentet në gjuhë gjermane filloi bisedën si ta njihnim prej vitesh e na mbajti një orë me muhabet.

Pas gati gjysmë ore me ta, vazhduam rrugën për të mbërritur në Delfi, tek Orakulli i tij.

Ishte ora 17.50.

Dyert i gjetëm mbyllur. Pritëm mos dilte njeri, por tek tabela shkruhej se hyrja brenda lejohej deri në orën 17.30.

Me sytë qepur tabelës dhe me inatin që nuk kisha pyetur më parë nëse në Delfi shkonte apo jo e famshmja shprehje “e treta e vërteta”, mendjen ma përshkoi mendimi se mos vallë Orakulli e kishte parandier ardhjen time dhe kishte bërtitur aq fort sa i kishte zgjuar nga gjumi i drekës perënditë e Olimpit, të cilat më nxorën përpara policin për të më vonuar.

 

Athinë,

e mërkurë, 27 maj 2012

 

 

 

Mackanga

Ai ishte një “vlonjat” që këndonte me kitarë këngët e dashurisë; ishte një “shqiptar” që recitonte plot ndjenjë vjershat e Naimit. Ishte vlonjati më i përvëluar nga dielli i korrikut dhe shqiptari më i ngjyrosur nga ai i gushtit, por, mbi të gjitha, ishte djaloshi më i buzëqeshur që mbaj mend akoma nga fëmijëria ime e paqeshur.

Më kujtohet si tani kur pasditeve shkonim te dhoma e tyre te konvikti i shkollës mjekësore. Ai merrte kitarën në dorë dhe fillonte të këndonte këngët vlonjate, që as ne vetë nuk ua dinim tekstet. Nuk do kalonte shumë, kur pranë tij bashkoheshin edhe ata që, si ai, ishin bërë vlonjatë e shqiptarë dhe me zërin e tyre të dalë si nga oazat e fjetura shkretëtirave, si dielli që u kishte dhënë ngjyrën, këndonin për vajzat e bukura të bulevardeve të Vlorës dhe atyre në Kinshasa, që u mungonte aq shumë.

Një ditë, aty nga mesi i viteve 1990, ku me familjen ishim duke shëtitur buzë promenadës së Danubit pranë qytetit Ybbs an der Donau, më kapi një dhimbje therëse dhëmballe. Teksa po kërkoja një dentist, pashë tabelën Dr. Jacques Charles Man-Eng dhe duke menduar se duhet të ishte ndonjë doktor i huaj që, si shumë të tillë, kishin ngelur nëpër Austri mbas studimeve, hyra brenda, ku sytë më zunë dikë që më la përshtypjen e dikujt të ardhur nga Afrika, pa e specifikuar nga cili vend.

Filloi të më mjekonte. Një moment, ndoshta edhe nga ngjyra ime zeshkane, më pyeti se nga isha me origjinë. Me gojën plot pambuk, me një zë të përgjakur e aromë arseniku, iu përgjigja: “Nga Shqipëria.”

Nuk do të zgjaste sekonda kur ai me një shqipe të pastër do të më thoshte: “Domethënë flisni shqip.” Sytë e mi, me shikimin përhumbur te llamba sipër aparatit, mes dhimbjes që po më shqyente kokën, gati sa nuk dolën nga vendi.

Më tregonte Charly për Vlorën, ashtu siç m’u kujtua edhe mua ai, kur fundjavave kthehej nga Tirana për të takuar miqtë e tij më të vegjël në moshë. M’u kujtua kur e shihja pasditeve të shëtiste bulevardit Vlorë-Skelë, ashtu elegant si zebra me kostumin me vija apo atë me kuadrate të vogla ngjyrë bezhë, për t’u kthyer natën vonë te konvikti i mjekësores, për të kënduar deri në të gdhirë a për të luajtur basketboll te fusha e shkollës, ku llamburitnin dhëmbët e tyre të bardhë si drita në errësirën e fushës së qymyrtë, mes mes brohoritmave hynte brenda rrjetës.

E pyeta atëherë doktorin edhe për Jozef Mackanga-n.

- Jeton në Belgjikë, - më tha. - Jetonte, më saktë. Sepse sot vlonjati i mirë nga Kongo e largët, ai që u këndonte vajzave të bukura të qytetit dhe recitonte qetësisht Naimin si të ishte diku në qetësinë e avullt të oazave të shkretëtirave të verdha, pasi la amanetin e fundit – t’ia mbulonin arkivolin me flamurin shqiptar – mbylli sytë.

 

Tiranë,

e martë, 28 shtator 2015

 

 

Kalaja e Krujës

Këtë fundjavë vendosa ta kaloj në Krujë.

Ora 17.23. Jashtë është ftohtë dhe bie një boricë. Qëndroj ulur në kolltukun përballë xhamave të dhomës së hotelit duke lexuar një libër që, normalisht, duhet ta kisha lexuar prej kohësh dhe herë pas here, i hedh sytë nga kalaja historike që tashmë ndezi dritat.

Ora 21.12. Vazhdoj të qëndroj akoma përballë dritares së dhomës dhe në ARD shoh filmin “Mordkommission Istambul” (Komisioni hetimor i Stambollit), ndërsa nga dritarja kalanë dhe muzeun e ndriçuar përballë dritares sime.

Një lidhje e çuditshme kjo. Në xhamin e televizorit shoh “Komisionin hetimor të Stambollit”, ndërsa mbas xhamave të derës së ballkonit kalanë.

Me sytë sa nga njëri xham në tjetrin fillova edhe unë të “hetoj” se sa ushtarë turq nga Stambolli do jenë vrarë aty. Matanë xhamave të dhomës sime.

 

Krujë,

e shtunë, 08 shkurt 2014

 

Vjena gri

Kishte disa ditë që qielli mbi Vjenë ishte gri.

Mjegull, ftohtë, dhe...

shi gri.

Qëndroj përballë dritares dhe vizatoj mbi avullin në xham.

M’u kujtua që kishte ditëlindjen.

S’e kisha uruar akoma.

Ndoshta, ngaqë shikoja qiellin dhe dëgjoja

shiun gri...

 

Vjenë,

e premte, 25 nëntor 2006

 

 

 

...for many days the sky above vienna was primal, gray.
fog, cold, and…gray rain.
i stood by the window and drew on top of the steamed up glass…
i remembered it was its birthday…i hadn’t wished it yet…
maybe because i was looking at the primal sky and listening to the gray rain…

fate velaj – vienna, november 2006

...der himmel über wien war seit einigen tagen sehr primitiv, grau.
düster, kalt und...grauer regen.
ich stand vor dem beschlagenen fenster und zeichnete hinein...
plötzlich erinnerte ich mich, dass sie geburtstag hat...hatte vergessen zu gratulieren...
vielleicht weil ich den primitiven himmel sah, und den grauen regen hörte...

fate velaj - wien, november 2006

 

 

Net të verdha, dekolte

 

E kisha shënuar prej kohësh,

në kalendar gjithashtu.

Nuk mundesha të mungoja,

e të mos shikoja,

bijou, bijou, bizhu.

 

M’u kujtuan rrudhat, 

bezhë të hekurosura,

flokët zhaponé,

parfumet,

qafat e zhubrosura.

 

Sytë e lodhur,

lapsat me ngjyra,

pasqyra,

pudra,

manikyra.

 

Gishtat e burgosur,

veshët e varur,

sytë mavi,

lapsat e mpirë,

të trullosur.

 

Kravatat plot lule,

dekoltetë si urë,

gold, gold, gold,

zinxhir, varëse, vëthë,

smerald,

fildish, gurë.

 

Dekolte...

të bardha,

të kuqe,

të verdha,

vjeneze.

 

Vjenë,e shtunë, 14 maj 2011

 

Tunnel of love

Atë mbrëmje të 11 nëntorit trageti mbërriti vonë në Brindisi.
Dola nga porti dhe mora autostradën drejt veriut.

Ndalova në një autogrill sa për të pirë një kafe dhe vazhdova rrugën...
Po shkonte ora 3.00 e mëngjesit dhe gjumë nuk më vinte.
Udhëtoja...
Nata ishte e zezë dhe rruga e gjatë.

Nga dritarja e makinës, vjedhurazi, shikoja një hënë të stërmadhe

që s’m’i ndante sytë e trishtuar.

Mundohesha t’i hiqja sytë prej saj, por...
Nisa një sms.
Më erdhi përgjigjja: “Injoroje hënën. Ti s’ke nevojë për dritën e saj. Kujto momentet e bukura dhe drive carefully.”
Vendosa në player albumin On every street.
Dëgjoja Tunnel of love duke vazhduar rrugën e gjatë në atë natë të zezë...

 

Autostrada Bari-Bologna,

 e diel, 20 nëntor 2005

Dasma e dashnores së fundit 

 

Rrota të lodhura.

Male... male... male...

Shi... shi... shi...

Rrota të lagura.

U kuptua që po afroheshim.

Dëgjohej muzika dhe...

shiu.

Nuk e di pse pas gjithë asaj rruge të gjatë

qëndroi larg.

Përballë saj,

duke dëgjuar muzikën,

vetëm,

në mes të shiut.

Kujtonte...

zile... zile... zile...

net shiu,

dhoma të errëta,

të nxehta,

të djersitura.

Qëndronte akoma larg.

Tashmë përballë saj,

dhëndrit,

muzikantëve dhe...

shiut.

 

Dupnitza, Bullgari,

e shtunë, 24 tetor 2009

"vlora, qyteti poshtë kaninës"
fate velaj, tetor 2012

 

Esma

Nuk e kam kuptuar akoma pse Beta, nusja e djalit të fqinjit tim në Vlorë, për Vit të Ri nuk bënte as bakllava as kadaif, por gjithmonë dredhanik.

Një ditë, duke u shkëmbyer nëpër shkallë, e pyeta:

- E di ç’do të thotë në turqisht emri Esma?

Me mendjen të fjetur se e vjehrra, për t’iu mburrur, do t’ia kishte thënë që kuptimi i emrit Esma, “e bukura e dheut”, është ashtu siç e dija edhe unë. Emri i nënës sime, Afërdita, po të njëjtin kuptim kishte.

Por, nuk u besova veshëve kur Beta, pasi u mendua, tha “gjarpër”, duke e përdredhur dorën si lëvizjet e nepërkës dhe sytë i ndriçuan nga shkëlqimi i lëkurës së saj pika-pika. 

 

Vjenë,

e mërkurë, 31 dhjetor 2015

 

 

 

 

Edhe dielli rri e vështron

Minatorët e katranit me fytyrat ngjyrë mavrie,
i gjeta të tymtë.
U afrova t’i dalloja, por...
m’i përpiu grija, 
sterra,
zija.

Miniera e Selenicës,

e hënë, 19 tetor 2015

 

 I vetëm pranë detit

 

Atë pasdite fundtetori po rrija i vetëm në breg të detit.
Sytë më ishin fiksuar diku thellë dhe më bëhej se diçka po kërkoja.

Ishte gati në të errësuar dhe...

e gjeta.

Vendosa të bëja një pikturë.

U ktheva në dhomën e hotelit dhe mora bojërat.

Pasi e përfundova, u ktheva sërish te linja e detit.

Hyra në ujë.
Çuditërisht, nuk m’u duk dhe aq ftohtë.

Dola nga uji.
Mora përsëri penelin dhe fillova një tjetër.

 

Radhimë,

e enjte, 20 tetor 2005

 

 

 

…that afternoon i was alone by the sea shore.
my eyes were focused somewhere deep and i felt as if i was looking for something…it was almost dark, and ….i found it….
i decided to draw a picture…i returned to the hotel room and gathered my paints… when i finished it i returned once again by the sea, and … i entered the water…
surprisingly it didn’t seem as cold…i got out of the water…i picked up the brush and started another…

fate velaj-radhima beach, 20 october 2005

 

 

Shiu i tërbuar i nëntorit

 

Në mesin e zjarrtë të një nate të pakulluar,

kur vetëtima që sapo gjarpëroi

ndriçoi të verdhën e pikturës në murin përballë

dhe u fut nën gurët e shkretëtirës së errët të qiellit,

kur pikat e para të shiut trokitën fort xhamave 

dhe era që vinte nga deti përplaste kanatat e dritareve,

me kokën mbështetur në jastëkun e përthyer

dhe sytë që kërkonin gjarprin nën gurët e reve, 

pa e ndezur dritën, 

u largua nëpër errësirën e thellë të paramëngjesit,

në mes të një shiu të tërbuar,

si flokë fshatari, 

siç i bëheshin me kashtën e yjeve të përvëluar gjatë një nate behari.

 

Vlorë,

e martë, 10 nëntor 2015

 

Senigallia

Pas një udhëtimi të gjatë nëpër natën qyqare, më në fund, mbërrita në një hotel plot dritë dhe pamje nga deti. Këtu në Senigallia.

Qëndroj ulur në kolltukun e ballkonit të dhomës sime dhe shikoj thellësinë e detit në këto momente kaq të thella të vetmisë sime, duke pirë një kafe dhe duke menduar për hallet e mia.

Senigallia,

 

e diel, 6 maj 2007

…after a long travel, finally i arrived in a hotel in front of the sea and, full load of light…here in senigallia.

…remain lying in a chair on the balcony of my room and i’m seeing the deepth of the sea in my deeper loneliness…drinking coffee and…
thinking of my affairs.

fate velaj - senigallia, italy - may 2007

original text

...dopo un lungo viaggio, finalmente sono arrivato in un albergo davanti al mare e, pieno di luce …qui a senigallia.

…rimango sdraiato in una poltrona sul balcone della mia camera e sto vedendo la profondità del mare nella mia più profonda solitudine…bevendo un caffé e,...
pensando agli affari miei.

fate velaj - senigallia, maggio 2007

...nach einer langen reise, kam ich schließlich in ein hotel mit blick auf das meer und vom licht umhüllt...hier in senigallia.
ich liege in einem sofa auf dem balkon meines zimmers, und sehe die tiefe des meeres in meiner tieferen einsamkeit,...trinke einen kaffee und,.an meine probleme denkend.

fate velaj - senegallia, italien -mai 2007

Fshati i vogël rrëzë malit të madh

 

Kishte kohë që ftesën e kishim marrë:

“Ikni disa ditë nga ajo jetë plot semaforë.

Ejani këtu,

pranë këtyre maleve të larta,

ku vijnë njerëzit të matin kohën,

jetën,

egon.”
Mbërritëm, më në fund,

pranë këtyre maleve mikpritëse,

të pafjala,

modeste.

 

Hochkönig, Werfenweng,

 

e hënë, 23 prill 2007

…we had received the invitation for some time: “…get away for a few days from a life with street lights….come here….near these tall mountains….where people come to measure time…. life….egos”…
we arrived at last… so near these mountains…so welcoming….so silent….so modest….

hochkönig, salzburg-april 2007

...die einladung haben wir schon lange vorher bekommen: "...verlasst für ein paar tage das leben mit ampeln...kommt hierher...in die nähe dieser großen berge...wo menschen kommen um ihre zeit...ihr leben...ihr ego zu messen.

endlich sind wir da...so nah bei diesen großen bergen...so freundlich, so schweigsam...
so modest

hochkönig, salzburg, april 2007

 

R.I.P për Vaçen[1]

 

E dëgjova para disa ditësh. Përsëri. Isha duke ardhur nga Vlora në Tiranë dhe duke kërkuar stacione në autoradio, kur doja edhe pak kilometra të shkoja në Lushnjë, një stacion që duhet të ishte i qytetit, po jepte një këngë të saj.

R.I.P. edhe për një pjesë të kujtimeve tona, kur prisnim festivalet në TV dhe qysh në fillim, akoma pa u kënduar këngët, thoshim se do e fitonte Vaçe Zela.

R.I.P. edhe për pritjet tona në radhët e gjata dhe të lodhshme për ushqime e vajguri. Kur, nën diellin përvëlues të beharit, diku rrotull, do të ishte një dritare e hapur e dikush që kishte ngritur zërin e radios në majë të qiellit, nga ku vinte zëri qiellor i Vaçes së bashku me rrezet përvëlonjëse të diellit, për të depërtuar thellë, për të ndriçuar dhe për të mbushur hapësirën boshe mes shpirtit e stomakut.

R.I.P. për Vaçen, vajzën nga Lushnja që iu dedikua shpirtit të shqiptarëve, duke e dërguar shpirtin e saj në përjetësinë e kujtimeve të tyre.

 

Tiranë,

e enjte, 6 shkurt 2014

 

Ali bej Këlcyra

 

Pas gati 70 vjetësh, u rikthye në shtëpi një tjetër shqiptar i madh: Ali bej Këlcyra. Ishte Hana, vajza e tij, që ma dha lajmin të dielën e kaluar aty te Sheshi i Teqesë në Kaninë gjatë ceremonisë së rivarrimit të një tjetri shqiptari të madh, Eqrem bej Vlorës.

Dëgjoja Hana-n dhe me shikimin varur poshtë ullinjve që zbrisnin për Vlorë, kujtoja tregimet e nënës sime Afro, e cila shpeshherë humbiste në kujtimet e fëmijërisë dhe na tregonte kur lozte te sarajet e Ali beut. Për bibliotekën e madhe të xhaxha Aliut, siç e quanin. Sesi Shega, vajza tjetër e Aliut, rrinte gati tërë ditën te shtëpia e tyre në lagjen “Guri” dhe lexonte libra pafund me Sanien, tezen time të dashur.

Tregonte nëna ime historitë e Këlcyrës së saj të dashur që i mungonte aq shumë dhe që, njëherë, më la amanet t’i sillja një pllakë guri nga ato që kishin ngelur nga rrënojat e shtëpisë së tyre në Këlcyrë.

Ia solla nënës sime dhe e mbajti te koka derisa mbylli sytë. Ditën e varrimit ia vendosa poshtë arkivolit si jastëk, së bashku me atë nga Kanina, vendosur poshtë kokës së tim eti ditën që vendosa t’i bashkoj përsëri pranë njëri-tjetrit prindërit e mi.

 

Vlorë,

e diel, 6 prill 2014

 17 Prill

...nëse sot, ky mëngjes, do të ishte i njejtë me ato të 25 viteve radhazi, të parën gjë që do të bëja, do të merrja telefonin dhe, do të formoja numrin +35533224227

Por, edhe sot, këtë mëngjes, unë e formova përsëri numrin...

Zilja binte, por asnje nuk e ngrite.. 

Nëna ime që çdo 17 prill, qysh orët e para të mëngjesit priste këtë zile, nuk mundet më t'a ngrejë...dhe unë, sado që e dija,

...prisja.

Ndoshta të dilte operatori telefonik e të më thoshte: prisni në linjë ju lutem, jemi duke ju lidhur...me varrezat e qytetit.

…nese sot, ky mëngjes do të më gjente në Vlorë, të parën gjë që do bëja, ishte ajo që, sa të zgjohesha, do shkoja tek nëna ime që pinte kafen pranë telefonit duke pritur telefonatat e fëmijve, nipërve e mbesave, do e puthja duke i thënë: „gëzuar ditelindjen Afro“...dhe ajo,

do çohej e do më bënte kafenë. 

Dhe, si gjithmonë, nëse në këtë 17 prill do të isha në Vlorë, do e merrja nënën time e do shkonim për drekë, në Radhimë, aty ku dhe ajo ndihej qetë e ku, të gjithë e sajdisnin, e shoqëronin, e dëgjonin.

Dhe, kur flinim andej, qysh në orët e para të mëngjesit, sa pinte kafen, avash avash, dilte te bregu dhe ulej tek një nga gurët buzë detit duke pare qetesine dhe thellesine blu të tij, përballë anijes së Baçit që, siç dukej, priste t‘i sillte diçka…nga larg…

diçka që prej kohësh i mungonte ose, atë vetë, t'a merrte e diku...

t'a çonte.

 

Vjenë, e mërkurë, 17 prill 2014

Melo

Sot, më 4 korrik, mbushen 20 vjet nga largimi nga kjo jetë i babait tim Melo Velaj.

Duke kërkuar kujtime nëpër fotografi, aty në etazherin ku ai mbante dokumente e sende me vlerë, më ra në sy diploma e tij dhe vlerësime të ndryshme. Fillova t’i shoh dhe t’i lexoj.

Nuk e di pse atë moment më shkoi mendja tek ajo se çfarë kanë të përbashkët im atë dhe miliarderi rus Roman Abramovič. Që të dy janë (ishin, se im atë vdiq 5 vjet mbasi Abramovič mbaroi studimet) inxhinierë nafte dhe që të dy studiuan në të njëjtin universitet, në prestigjiozin “Gubkin”, për naftë e gaz, në Moskë. Vetëm se im atë studioi dhe përfundoi me medalje në vitet 1951-1956 dhe më pas, për 35 vjet punë, sado që zbuloi vendburime të tëra nafte e gazi, u vlerësua vetëm me disa kilogramë ilaçe për zemrën dhe hipertensionin, ndërsa Roman Abramovič studioi në vitet 1985-1990 dhe brenda 5 vjetëve u “vlerësua” me miliarda dollarë.

Por, nëse Roman Abramovič “fatin” e jetës ia dedikon një takimi në vitin 1992 me miliarderin Boris Beresovski, im atë “fatin” e shkollës në Moskë ia dedikon Hysni Kapos i cili në vitin 1951, kur lexoi kërkesat për studime, hasi në emrin e tim eti dhe iu kujtua Melo kur ishte i vogël, aty në Ujë të Ftohtë, kur Hysniu shkonte tek të afërmit, fqinjë me Velajt, dhe ku një mbrëmje dimri të vitit 1942, kur italianët rrethuan lagjen për ta kapur, xhaxhallarët e mi, sado që kishin bindje të ndryshme politike, e ndihmuan duke e nxjerrë shëndoshë matanë.

Shihja fotografitë e kohës së studimeve, diku shesheve të Moskës e pushimeve në Sotschi, dhe m’u përsërit pengu që nuk arrita dot ta çoja aty ku ai studioi, në të dashurin universitet “Gubkin” në Moskë, për të cilin kujtimet e merrnin rrokullimë.

 

Vlorë,

e hënë, 4 korrik 2016

Mbusha duart me kujtime

I dedikohet babait tim Melo Velaj (1928-1995)

Mbusha duart me gëlqere
dhe i fshiva në varr t’babait,
dua ta zbardh k’të gropë të errët,
k’të gropë në fushë të pjerrët.
 
Mbusha duart me kujtime
dhe i zbraza në varr t’babait,
dua ta mbush k’të gropë të errët,
ta sjell drejt k’të fushë të pjerrët.
 
Mbusha duart me këpucë
dhe i zbraza në varr t’babait,
dua të dalë nga gropë e errët,
nga kjo gropë në fushë të pjerrët.
 
Nga dritarja e dhomës sime,
pres babanë të vijë nga larg,
të tregojë ku kishte qenë,

të dëgjojmë se ç’ishte thënë.
 
Erdha prapë te varri i babait,
të marr vesh ç’e kish penguar,
erdha zbathur e po rri larg,
t’mos më shohë të hidhëruar.
 
Mbusha duart me të fala
dhe i zbraza në varr t’babait,
të përshëndes gropën e errët,
gropën e thellë në fushë të pjerrët.

Vlorë, varrezat e qytetit,

e hënë, 4 korrik 2011

Një histori vakie

 

Mbrëmë isha në një ngushëllim, pasi kishte vdekur një mik i familjes që kishte qenë shok i Melos, babait tim...

Hyra në dhomën e burrave dhe pashë që ziente muhabeti. Nga dhoma tjetër gratë qanin. U prezantova.

- Është djali i Melos, - tha dikush që ishte ulur në krye.

S’kaloi shumë dhe një tjetër m’u drejtua duke më thënë se i kishte lexuar ato që shkruheshin gazetave për mua. Biseda u transferua edhe te dhoma e grave. Filluan përsëri të qanin. Kësaj here jo për atë që kishte vdekur, por për Melon: “Oh Melo, Melo. Të kishe jetuar edhe ca e të gëzoje me djalin.”

Në dhomë hyri një burrë i moshuar. Në dorë kishte një gazetë. Dëgjoi bisedën dhe e hapi në faqen ku ishte një shkrim i Luan Topçiut. Njerëzit filluan të lexonin, por pak kuptonin. Fajin nuk e kishin ata, por Luan Topçiu që në shkrimin e tij kishte përdorur një gjuhë që nuk ishte aprovuar në Kongresin e Manastirit...

 

Vlorë,

 

e premte, 3 nëntor 2006

 

…eine trauergeschichte

gestern abend war ich in trauer, weil ein bekannter der familie gestorben ist, der auch ein freund ,melo's, meines vaters war.
ich trat ins männerzimmer und spürte die betroffenheit…im anderen zimmer waren die frauen…die zur selben zeit weinten…
ich stellte mich vor…
"….er ist melo's sohn", sagte jemand der in der mitte des zimmers stand…
gleich drehte sich jemand zu mir um und begann zu sagen, dass er oft die zeitungsartikel mit meinen aktivitäten gelesen hat…
"…eh, jetzt werden sie zu plaudern beginnen"…dachte ich…
das gespräch wurde sozusagen ins frauenzimmer weitergeleitet …die begannen wieder zu weinen…diesmal nicht mehr für den der gestorben war, sondern für melo…
„…oh melo, melo" sagten sie, wieso lebst du nicht mehr, um dich über deinen sohn zu freuen…
ein alter mann kam ins zimmer, …. eine zeitung in der hand…
….. er hörte das gespräch und öffnete die zeitung an der seite, wo eine analyse von luan topciu über „vienna biennale" gedruckt war…die männer begannen zu lesen…sie lasen und lasen, obwohl sie nicht viel verstanden. die schuld lag nicht an ihnen, sondern an luan topciu, der in seiner analyse eine sprache benutzte die im kongress von manastir nicht eingestimmt wurde! (meinst du zugestimmt?)

fate velaj - vlora, november 2006

 

ps: der kongress von manastir wurde im jahr 1908 in manastir (bitola) einberufen und ist der erster kongress, der auch die basis der heutigen albanische sprache schmiedete.

 

 

Ditëlindja e fundit

I dedikohet mikut tim bullgar Georgit, i cili u nda nga jeta më

10 korrik 2011 pas një tumori të papritur në kokë, tri javë pasi festoi

60-vjetorin.

Nga Prishtina u nisa pas mëngjesit dhe në orën 11:00 mbërrita në Shkup. Aty u takova me Cuten dhe Budionin, të ardhur posaçërisht nga Pogradeci, dhe së bashku morëm rrugën për Petrich, Bullgari. Gjatë udhëtimit më treguan se kishte qenë Georgi në Pogradec dhe kishte lënë edhe disa ftesa për ditëlindjen e tij, për të 60-n.

Ngaqë bënte shumë vapë, ndaluam diku afër qytetit Valondovo, pimë diçka dhe vazhduam rrugën. Më në fund, mbas gati katër orë udhëtim, mbërritëm në Petrich. Si gjithmonë, u sistemuam te hotel “Elena”. U qetësuam pak dhe në orën 19:00 u nisëm për te restoranti ku do të organizohej festa.

Në hyrje qëndronte dikush që na tregoi vendet e rezervuara. Zumë vendet dhe në pritje të shihja Georgin, me ankthin se në ç’gjendje do ta gjeja mikun tim, rrija në qetësi dhe shihja njerëzit që ishin në sallë e ata që vinin.

Nuk kaloi shumë dhe brenda hyri Georgi.

U ngritëm në këmbë. U dëgjuan duartrokitje, thirrjet “Georgi, Georgi” dhe fërshëllima. Nga vendi ku ndodhesha qëndroja i heshtur, duke e ndjekur me sy. Takonte, përqafonte dhe puthte miqtë. “Sa paska ndryshuar”, - thashë atë moment. Tek e shihja ashtu, më kujtoheshin bisedat e tij të pafundme dhe tregimet e shumta. Sytë e ndritshëm të tij. Flokët e dendur.

Erdhi tek unë. Më pa thellë me sytë e venitur. Më përqafoi. Më shtrëngoi rreth vetes sikur donte të më thoshte: “Faleminderit shumë që erdhe e ta paça borxh.”

Humbi përsëri mes miqsh. Vazhdonte t’i takonte dhe t’i përqafonte.

Në sallën e mbushur plot, si nëpër tym, dëgjohej muzika e një orkestre nën zërin e ëmbël të një gruaje të pashme.

Ishte Gala. Ajo, sikur ta kishte kuptuar gjendjen tonë mbas takimit me Georgin, na u afrua dhe këndoi gati gjithë mbrëmjen pranë nesh.

Gala sapo e kishte lënë mikrofonin dhe tek orkestra u afrua një burrë i moshuar, me një pamje chansonnieri e vagabondi. Kishte pak mjekër të bardhë, sy që i ndriçonin dhe nga buzët e thara dilte një buzëqeshje e papërcaktuar. Më thanë se ishte Shani.

Nga vendi ku ndodhesha, e shihja atë dhe nuk e di pse më hyri menjëherë në zemër, sado që akoma nuk kishte filluar të këndonte. Ndoshta nga mënyra se si e mbante mikrofonin dhe dorën tjetër të futur në xhep.

Mbasi i hodhi një sy sallës, vështrimin e orientoi te Georgi, duke e parë thellë në sy. Buzëqeshja iu hidhërua. Uli kokën dhe me sytë e lodhur filloi të kërkonte nëpër repertorin e tij, duke vrarë mendjen se me cilën këngë do ta fillonte.

Kroi mjekrën, e kaloi dorën nëpër flokët e dendur dhe filloi...

"...samo jedan dan života,
jos jednu casu mi dajte sad,
jer ja sutra nisam s vama,
jer sutra umrijecu mlad.

Moj život je kratak bio,
i prolazan kao san,
a ja želim samo jedno,
da živim jos jedan dan..."

...vetëm për një ditë të jetës,
më jepni një gotë të pi,
sepse unë nuk do t’jem nesër,
sepse nesër do vdes i ri.

Jeta ime është e shkurtër,
më e shkurtër se një ëndërr,
ndaj dua një gotë të pi,
të jetoj dhe një ditë tjetër...

Petrich, Bullgari,

e shtunë, 18 qershor 2011

 

 

 

 

Последният рожден ден – само за един ден живот

Посветено на моят български приятел Георги, който почина внезапно три седмици след 60тият си рожден ден поради тумор на мозъка.

...след закуска потеглих от Прищина към Скопие, където пристигнах в 11 часа.

Там срещнах Куте и Будион, които бяха пристигнали спецялно от Поградец и продължихме пъуването заедно към Петрич, България.

По време на пътя те ми разказаха, че Георги е в Поградец и е оставил няколко покани за честването на 60тият си рожден ден.

Пътуването беше напрегнато под силното слънце и за да си отпочинем спряхме на една бензиностанция в близост до Валондово...там заредихме гориво и продължихме нататък.

След една дълга отсечка пристигнахме в Петрич и отседнахме както винаги в хотел Елена. Останахме в стаята до 19 часа и след това отидохме в ресторанта, където беше организирано празненството.

На входа бяхме посрещнати от някой, които ни показа резервираните за нас места. В очакване да видя Георги и в паника, в какво състояние щяхх да видя моят приятел, останах вторачен във входната врата и гледах как хората напълваха залата.

Не след дълго Георги влезе през вратата...

ние всички станахме на крака...аз стоях неподвижно и го следях навсякъде с очи.

Той срещна хората...целуна всеки един.

„Божичко, толкова се е променил.“ - казах в този момент.

Проследих Георги нататък и внезапно ме връхлетяха спомените. Спомних си за първата ни среща...безкрайните мз разкази за България...блясъкът в очите мз докато говореше и ...гъстата коса.

Той стигна до мен...погледна ме с уморени очи...прегърна ме...притисна ме толкова силно, сякаш искаше да каже...“Благодаря ти, че дойде“.

Той отнво изчезна в тълпата...срещаше приятели...прегръщаше ги...целуваше ги.

В препълнената зала се чуваше, като в мъгла, музиката от един оркестър и припева на една красива дама, с необикновенно сладък глас.

Това беше Гала.

След като разбра колко се бяхме разтроили след срещата си с Георги, тя дойде и остана при нас цялата вечер, до Будион.

Гала остави микрофона и към оркестъра се приближи един възрастен мъж, които изглеждаше като певец на шансони и едновременно на вагабонт...

с късз прошарена брада, светещи очи и пресъхнали устни, които се извиваха в лека усмивка.

Това беше Шани.

Видях го и го проследих с очи от моето място...

Не зная защо той така бързо докосна сърцето ми, въпреки че още не беше започнал да пее...

Може би по начина, по който държеше микрофона и беше пъхнал другата си ръка в джоба на панталона.

След като се огледа наоколо, погледна към Георги и се взря дълбоко в очите му.

Неговата усмивка изчезна...главата му клюмна...и с уморен поглед остана неподвижен, като че търсеше нещо спецялно в репертоара си, с което да се настрои за песента.

След една кратка пауза започна:

“...само за един ден живот

дайте ми сега още една чаша,

защото утре няма да съм с вас

защото утре ще умра твърде млад.

Животът ми бе твърде кратък

и премина като сън.

А аз искам само едно

да живея още един ден.”

Фате Велай, Петрич, България, 18.06.2011

 

 

Igra bez granica

 

Te semafori i rrugicës ndaloi një makinë që i kishte lënë dritaret hapur, nga ku dilnin tingujt e një kënge që m’u duk e njohur. Semafori u hap dhe kur makina po largohej dhe tinguj e muzikës po humbitnin, m’u kujtua që ishte "Igra bez granica" (Lojë pa kufij) e këngëtarit më të famshëm maqedonas, Toše Proeski-t.

Qëndroja ulur në kolltukun tim në shtëpi dhe filloi të më kujtohej ai tetor i vitit 2007 kur, me ftesë të Aleksandar Petreski-t, kryetarit të Bashkisë së Ohrit, në Galerinë Kombëtare të Maqedonisë në Ohër, së bashku me Erwin-in, shokun tim piktor nga Salzburgu, do të hapja ekspozitën ndërkombëtare “Good morning, Balkan”. 

Nga Vjena isha nisur qysh në orët e para të mëngjesit dhe mbasi kisha lënë pas Austrinë, Hungarinë dhe Serbinë, po i afrohesha Shkupit, ku më duhej të ndaloja te Ministria e Kulturës, ngaqë kisha lënë një takim me Betin, ministren Elizabeta Kancevska-Milevska.

Përpara se t’i afrohesha qytetit, kërkova të flisja në telefon me të dhe ta lajmëroja se për pak minuta do të jem aty. Zilja binte, por Beti nuk përgjigjej.

Vendosa të mos hyja në qytet, por të vazhdoja rrugën për Ohër. Sa po i afrohesha Tetovës, dëgjova zilen e telefonit dhe në display lexova të ishte Beti, e cila më tha se sekretarja e saj kishte tentuar disa herë të më kontaktonte dhe i vinte keq që nuk mundej të më priste dot, ngaqë i duhej të merrte pjesë në një varrim në Kruševo, një qytet shumë larg Shkupit, pasi në një aksident automobilistik në Kroaci, në moshën 26-vjeçare, kishte vdekur Toše Proeski. Hapa radion dhe mundohesha të kuptoja diçka, ndërsa të tjerat m’i merrte mendja.

Ndalova diku në një restorant anës rrugës dhe në TV shihja një ceremoni mortore me një pjesëmarrje të gjerë njerëzish dhe mes tyre, gati e gjithë qeveria si dhe presidenti i Republikës.

Pasdite vonë mbërrita në Ohër. Zura dhomën e hotelit që më kishin rezervuar dhe nga darka vendosa të dal shëtitje nëpër promenadën buzë liqenit.

Isha duke iu afruar sheshit të qytetit, kur nga larg fillova të vija re se pranë monumentit të Shën Kliment Ohridskit ishte ngritur një mal i madh me lule, ngjyra e të cilave herë dukej dhe herë zhdukej, sa herë që era e lehtë që vinte nga liqeni përplasej me flakët e qirinjve të ndezur, pranë të cilëve djem e vajza qanin për Toše-n, ose më mirë për jetën e tij, ashtu siç ai vetë e dëshironte, si “igra bez granica” (një lojë pa kufij).

 

Vjenë,

e shtunë, 5 nëntor 2016

… ich werde diese ausstellung nicht in serbien zeigen. bin müde von denen…
genug.

endlich entschied ich mich…
hier,in preševo…
in diesem kleinen,ungemalten zollzimmer das von
„…picku materni,
…jebem ti majku u picku i sestru u guzu…"
stinkte.
 
fate velaj – preševo, 18 november 2007

…këtë ekspozitë nuk kam për t’a paraqitur në serbi.
u lodha prej tyre…
mjaft.

më në fund e vendosa…
këtu në preševo…
në këtë dhomë të vogël e të palyer doganore që qelbej nga
„…picku materni,
…jebem ti majku u picku i sestru u guzu…"

fate velaj – preševo, 18 nëntor 2007

Velika stanica

 

Bujanovac, Aleksinac, Leskovac...

stanica, stanica, mala stanica.
Asfalti ishte i porsahedhur.

Vijat e bardha ishin të vetmet ngacmime në atë autostradë

ku gjatë gjithë kohës më shoqëronte një diell i mefshtë serb.
Mladenovac, Kragujevac, Požarevac...

stanici, stanici, mali stanici.
Vendosa të mos ndaloja më.

Doja të mbërrija sa më shpejt,

atje...

ku ishin duke më pritur.

Në Vjenë,
te velika stanica.

 

Autostrada Niš-Beograd,

e diel, 5 nëntor 2006

Hotel Nacional Beograd

 

Kishim udhëtuar më shumë se 600 km. Rruga kishte qenë e qetë, përveç mjegullës së dendur që na shoqëronte qysh nga Novi Sad-i.

Po i afroheshim Beogradit. Nuk kishim më dëshirë të vazhdonim udhëtimin. I thashë se diku më tutje është një hotel. Kisha lexuar tabelën që informonte për të. Dhe ja një tabelë tjetër: “Hotel Nacional 2 km.” Ishte pranë autostradës.

U futëm në holl.

Recepsionisti ishte një burrë i moshuar. I fola anglisht. Qeshi dhe m’u përgjigj në gjermanisht. Siç duket, kishte parë targat e makinës. Më dha çelësin e dhomës. Ishte i ftohtë.

U ngjitëm sipër. Dhoma po ashtu ishte e ftohtë. Iu afruam dritares. Shihej Beogradi i mbuluar nga mjegulla. Gri e ftohtë. Plevit serb. Reumatizëm gri, serb. Televizori i veshur në plastik gri. Muret gri. Pllakat gri.

Kthyem kokën nga krevati. Pamë njëri-tjetrin në sy...

Zbritëm poshtë.

I thashë recepsionistit “Prijatno” dhe hipëm në makinë...

 

Beograd,

 

 e shtunë, 6 janar 2007

 

wir fuhren über 600 km...die fahrt war ruhig, außer ein dichter nebel der uns seit novi sad begleitete...
waren fast in beograd und hatten keine lust mehr zu fahren.
ich sagte ihr, ein stück weiter ist ein hotel. hatte ein schild gesehen...dann kam noch eins "hotel national-2km"...es war neben der autobahn.
wir gingen ins foyer...der rezeptionist war ein alter mann...ich begann mit ihm auf englisch zu sprechen...er lächelte und antwortete auf deutsch...anscheinend hatte er unser nummernschild gesehen.
er gab uns denn schlüssel...der war kalt...wir gingen die treppe hinauf...das zimmer war auch kalt...
durch das fenster sahen wir beograd im nebel versunken.
kaltes grau...serbische pleuritis*.
grauer rheumatismus,...serbisch
fernseher mit grauem plastik,wände...grau...fliesen...grau,
schauten das bett an...blickten uns tief in die augen
gingen hinab...sagten dem mann am empfang "prijatno" und stiegen ins auto...

*pleuritis - brustfellentzündung

fate velaj - beograd, 6 jannuar 2007

 

 Motel Džep

 

Kishin ngelur edhe pak kilometra nga autostrada Beograd-Nish dhe ja, m’u shfaq stacioni i pagesës ose, siç quhet në serbisht, “Putarina”. Diku më tutje ndodhej qyteti Leskovac. Fillova të mendoja se ndoshta do të ishte më mirë ta kalonim aty natën. “Jo”, - më tha një zë i brendshëm. - “Do humbasësh më shumë kohë duke hyrë dhe duke kërkuar nëpër qytet”.

Vendosa të ndaloja te Motel Džep. Disa kilometra më tutje. Ndodhet pranë rrugës. Tashmë unë mund ta quaj veten klient i vjetër i tij, mbasi aty, sa herë që rrugëtimi do ta sjellë të ndodhem pasditeve këtyre anëve, do të ndaloj për kafe, të cilën ma sjell vetë Vlada, pronari.

Ai, kur më sheh te veranda, vjen, më ulet pranë dhe si gjithmonë, fillon të më pyesë nga kam qenë. Së fundmi, më pyet për Erwin-in, shokun tim piktor nga Salzburgu.

Ma kujtoi përsëri Vlada atë natë të bardhë dëbore kur, të porsakthyer nga ekspozita që kishim pasur në Ohër, në mes të një pleviti dhe në një tufan të papërjetuar më parë, prisnim punonjësit serbë të doganës në Preshevë, të cilët bënin sikur kontrollonin dokumentet tona duke na lënë me orë të tëra jashtë derisa, më në fund, u bëmë “esëll” dhe e kuptuam se pas sharjeve të tyre të herëpashershme, “jebemti majku u pičku i sestru u guzu”, nuk qëndronte ndonjë moskuptim apo paqartësi në dokumentacion, por thjesht tërbimi i tyre mbi “trashësinë” tonë, që s’po e kuptonim akoma se duhet t’u jepnim ndonjë euro apo dinar. Kishte shkuar ora tre e mëngjesit dhe me dëborën që na përplasej xhamave të makinës, vendosëm të flinim gjëkundi. Udhëtimi për në Vjenën e largët në atë bardhësi që sa vinte na dukej se zbardhej akoma, ishte gati i pamundur. 

Sapo ishte duke ardhur drita e ditës së re, kur një tabelë anës rrugës informonte se mbas 5 kilometrash ndodhej Motel Džep.

I rashë ziles aq e kaq herë dhe kur vumë re se asnjë nuk po e hapte derën, shkuam te makina dhe filluam t’i binim borisë, derisa te dritarja e katit të dytë lëvizi perdja. Nuk do të zgjaste shumë kur dëgjuam kërcitjen e derës dhe përpara nesh u shfaq një burrë aty tek të 50-at, të cilin, akoma pa i thënë “dobro jutro”, e pyeta: “Imate li slobodnhi soba?”

Ai, pasi i hodhi një shikim rrugës dhe tavanit të makinës plot dëborë, na e bëri me dorë të hynim brenda dhe bashkë me të u ngjitëm në një papafingo në katin e tretë, për të hyrë brenda në një dhomë që ishte aq e ulët, saqë fillimisht menduam se duhet të ishte dhomë fëmijësh, por që nuk i bëmë naze, sepse e kuptuam që vetëm ajo duhet të ishte e lirë. I thashë të zotit “Hvala”, mbylla derën dhe u futëm shpejt nëpër krevate...

 

Edhe kësaj here Vlada, sa më pa ulur në verandë, erdhi dhe i hodhi një sy djalit tim. E shikoi nga këmbët te koka dhe e lëvizi kokën majtas-djathtas, si të donte të thoshte: “Sa qenka rritur!”

Ndenjëm edhe pak aty nën hijen e pemëve dhe vazhduam rrugën për Pogradec, por dielli i gushtit që na kishte shoqëruar gjatë gjithë ditës dhe pritjet e gjata nëpër “Putarina” e kishin bërë të tyren.

Vendosëm të ndalonim në Vranjska Banja, një stacion termal pa hyrë në qytetin Vranje. Akoma pa pyetur nëse në hotelin “Zelezničar” kishte apo jo dhomë bosh, i thashë kamerierit të më sillte një “Jelen Pivo”.

 U ula në tarracë me sytë humbur në pyllin e dendur dhe parkun plot lule që e rrethonte godinën. Pas pak kamerieri erdhi me tabakanë me shishen e birrës. Nga etja fillova të përforcoja idenë se “Jelen Pivo” është birra më e mirë në Serbi.

Kamerieri kthehu kokën nga unë dhe atë moment, me gishtin tregues të dorës së djathtë, i lashë të kuptojë se duhej të më sjellë edhe një shishe tjetër.

 

Vranjska Banja,

e premte, 9 gusht 2012

 

Fate në mesnatë

Lusi sapo kishte ardhur nga Italia dhe me vete kishte sjellë sistemin karraoke, atë që përdorte nëpër lokalet buzë liqenit të Lecco-s, dhe e kishte instaluar në Radhimë te hoteli “Mrekullia e ujqërve të detit”, që i takonin Baçit. Çdo mbrëmje këndonte për pushuesit e hotelit.

Ngaqë edhe ne aty e bënim plazhin, na u bë zakon që mbrëmjeve të riktheheshim përsëri dhe e kalonim natën me nga një gotë përpara, duke e dëgjuar atë. Një mbrëmje Lusi më ftoi të ulesha te vendi i tij dhe të këndoja. Fillimisht e kundërshtova, por ishin miqtë që më bindën.

U ngrita dhe shkova.  

Mora mikrofonin në dorë dhe nëpër mendje fillova të kërkoj se me cilën këngë ta filloja. Pas pak iu drejtova të pranishmëve dhe thashë: “Mirëmbrëma, të nderuara zonja dhe zotërinj. Unë jam Fate Velaj dhe ju uroj dëgjim të këndshëm në hapësirën time muzikore, të cilën po e quaj Fate në mesnatë.”

Fillova. Si gjithmonë, këngët që më kishin shoqëruar nëpër rininë time: Battisti, Morandi, Dalla etj.

S’kaluan shumë ditë dhe njerëzit e ulur në verandë po shtoheshin.

“Mirëmbrëma dhe mirë se erdhët në Fate në mesnatë”, - e nisja përnatë.

Një mbrëmje vura re se kishte ardhur edhe ish-shoku im i bankës në shkollën fillore. Kur e pashë të ulur, humba në kujtime.

 

Mbaj mend se atëkohë shkolla fillore fillonte në orën 13.30. Isha vetëm 10 vjeç atëherë dhe në radio, çdo të premte, në të njëjtën orë që fillonte mësimi, Lelio Luttazzi te Radio 1 prezantonte “Hit Parade”, klasifikimin e këngëve më të bukura në Itali. Si një i apasionuar i muzikës dhe çdo gjëje italiane, më ishte bërë zakon që çdo të premte në orën e parë të mësimit të shkoja me vonesë. Atë të premte shkova në mësim më vonë se herët e tjera.

Hyra në klasë.

Mësuese Lili, që e dinte se unë dëgjoja “Hit Parade” për të cilën disa herë ishte ankuar edhe te prindërit e mi, filloi përsëri të më qortonte, por që kësaj radhe ishte mërzitur tej mase, sepse unë shkova në fundin e orës së dytë.

U ula në bankë dhe i thashë shokut: “E more vesh? Kënga Il mio canto libero e Lucio Battisti-t mbërriti në vend të parë të klasifikimit.”

 

Qëndroja akoma ulur me mikrofonin në dorë dhe shihja ish-shokun e klasës shoqëruar nga një femër.

“Të nderuara zonja dhe zotërinj. Mirë se erdhët në Fate në mesnatë”, - e fillova mbrëmjen time. - “Më lejoni që qysh në fillim të bëj një përshëndetje speciale. Dua të këndoj një këngë për një çift ulur midis jush. Për dikë me të cilin më lidhin kujtime”.

Të gjithë prisnin se kujt do t’ia kushtoja këngën dhe filluan të shihnin nëpër tavolina se mos vallë dikush lëvizte.

“Dua të këndoj Il mio canto libero për shokun tim të bankës në shkollën fillore”.

Ai u ngrit në këmbë duke vendosur dorën në zemër dhe unë fillova.

 

In un mondo che

non ci vuole più

il mio canto libero

sei tu...

 

Dhe humba përsëri në kujtime...

Stina e verës së vitit 1998 sapo kishte mbaruar dhe ne u kthyem nga pushimet. Udhëtimin nga Vlora për Vjenë e bëmë me tragetin për Brindisi.

Ishte mesi i muajit shtator dhe ngaqë gjatë gjithë autostradave të Italisë kisha shijuar muzikën e tyre, u nisa për te një dyqan në lagjen 6 që shiste edhe muzikë italiane.

Hyra brenda dhe iu drejtova tabelës që tregonte se ku ndodheshin ato.

Mes gjithë atyre CD-ve kërkoja Lucio Battisti-n.

E gjeta. Shkova ta paguaj, por nuk m’u durua dhe e vendosa CD-në në një player për ta dëgjuar. Shikoja shitësin që po më vëzhgonte dhe kur u riktheva, më tha:

- Të pëlqen Battisti?

- U rrita me të, - i thashë.

- Besoj se e more vesh që vdiq. Pardje, - m’u përgjigj ai.

Ashtu siç isha, humba në vetvete dhe më rrodhën lotët.

Shitësi i habitur më pyeti se mos vallë nuk ndihesha mirë.

- Sigurisht që nuk ndihem mirë, - iu përgjigja. - Pardje nuk vdiq vetëm Battisti. Pardje vdiqën edhe një pjesë e kujtimeve të mia të fëmijërisë.

Vitin tjetër, kur me familjen shkuam të takonim miqtë tanë në Lecco, nuk mund të rrija pa shkuar në Molteno, të çoja dy lule te varri i Battisti-t.

Fati do ta donte që në prill të vitit 2001 do të hapja një ekspozitë personale në Parlamentin Europian në Bruksel. Në njërën prej ditëve, duke biseduar me disa deputetë, nga larg pashë dikë që m’u duk si fytyrë e njohur. E ndiqja me sy dhe sapo të tjerët u larguan, iu afrova. Ishte duke soditur njërën nga pikturat.

E njoha. Ishte Claudio Martelli, ish-ministër italian, i njohur nga lajmet që ndiqja te Rai 1. E lashë t’i sodiste në qetësi pikturat dhe një moment u kthye nga unë dhe më tha:

- Shumë nga pikturat e tua kanë tituj të çuditshëm, si të këngëve të famshme italiane. Mos, vallë, jeni frymëzuar nga Battisti kur i keni realizuar ato?

- Po, - iu përgjigja i gëzuar që ai e kuptoi qëllimin tim dhe qëndruam përballë njërës, së cilës nuk ia ndante sytë.

Papritur, si për çudinë time, filloi të këndonte:

 

Sono al buio, e penso a te.

Chiudo gli occhi e penso a te, - vazhdova unë.

Io non dormo e penso a te... - e mbylli ai.

 

Vjenë,

e premte, 27 korrik 2012

Unë dhe komisar Moldovan

Shënime nga takimi me aktorin e famshëm rumun Sergiu Nicolaescu

 

S’e kisha menduar se, pas kaq vjetësh, një vizitë në Bukuresht do të më privilegjonte me rikthimin si përjetim tek një fragment i veçantë i së shkuarës së largët. Shkak u bë një takim i veçantë me aktorin e madh rumun Sergiu Nicolaescun ose "Komisar Moldovan”, siç e kemi njohur në shqiperi, tek filmat "Fisheku i fundit", "Me duar te pastra" apo dhe tek “Mihal trimi" etj.     
Hollë-hollë, ishte vajza ime, Helena, që insistoi t’i vendosja në player nje videokasete me kujtime nga sezonet e veres ne Vlorë. Duke rrëmuar tek etazheri, më ndërmendën kasetat që më dhuroi në Bukuresht gjatë takimit me të, i madhi Sergiu Nicolaescu. 
Ia plotësova dëshirën vajzës, ndeza laptopin dhe vendosa një CD ku ruaja fotot nga organizimi dhe hapja e expos-internacionale "Good morning Balkan" që kisha hapur në datën 24.qershor 2004 në muzeumin Nacional “Cotroceni” në Bukuresht. 
Robër, siç jemi, të fragmenteve të bukura të së shkuarës, e gjeta vetën të përhumbur mes fotove të asaj ngjarjeje artistike. Po i kaloja një nga një dhe bëja lidhjen me kohen se kur, se çfarë ditë mund të kish qenë apo se çfarë kishte ndodhur në ndërkohë...
Nga rumania dhe bukureshti kam kujtime të bukura që ku e ku shkojnë e radhiten tek të paharruarat. Atje u njoha me shumë shqiptarë, rumunë, artistë dhe intelektualë, njerëz të thjeshtë etj.
Bukureshti është një qytet që të bën për vehte. I ndarë në dy zona ndërtimi, duket se nuk kish provuar akoma atë marramendjen e ndërtimeve të mbas '90 që „lulëzoi“ në shqipëri. Njëra zonë ishte Bukureshti i vjetër, me ndërtimet e para komunizmit, që tregonin për një stil e zhvillim europian dhe nga ana tjetër ishin pallatet e mëdha me parafabrikat e ndërtuar me qëllim "zgjidhjen e sistemit të strehimit" nga Nicolae Çaushescu.      
Ishte hera e dyte që shkoja në Bukuresht. Kisha qenë edhe në nëntor 2003, si zakonisht herëve të para bashkë me mua dhe Klara.  Qëndruam shkurt atëherë, vetëm nja dy ditë. Më duhej vetëm të takoja ambasadorin austriak, zotin Christian Zeileisen, t'a informoja dhe të kordinonim për aktivitetin që kisha në plan. M’u desh të shkoja edhe në muzeum, për tu takuar me zonjën Carmen Florian, drejtoreshë e muzeumit kombëtar të rumanisë ku do të hapja dhe ekspozitën. Mbaj mend qe u rehatuam në një hotel diku aty tek qendra e Bukureshtit.  
Herën e dytë u nisa vetëm, me makinë duke kaluar nga Vjena në Budapest, Seged, Arad, Sibiu për të mbërritur në Bukuresht. Përshkrova gjithë vargmalet e Karpateve rreth 1000 km deri aty. Ora tregonte diku tek 13.00. 
Në Bukuresht më priste Luan Topçiu, intelektual i shquar shqiptar me banim ne rumani. Vazhdoja të shikoja fotografitë ne laptop dhe më kujtoheshin ngjarjet dhe personat. Mariani, Aureli, Mironi, Renata, Radu e Stefania, dhe padyshim Bakiu, që e kishte shndërruar shtepinë në një muzeum të vërtetë, ku ruante në mënyrën më fanatike materiale me vlerë të rallë nga rilindja shqipetare dhe brezat e shumtë që jetuan e jetojnë në Rumani.
Dhe pas tyre, më doli përpara një foto që më mbajti pezull, dhe që më ktheu vite të tëra pas.  
"…Ishte një ditë e nxehtë qershori në Bukuresht saqë dukej se ndizej asfalti dhe betoni. Çdo mëngjes, aty nga ora 09, nisesha për në muzeumin kombëtar të rumanisë. Atë ditë Luani (Topçiu) ishte krejt i lirë dhe kishte ardhur të mbetej tërë kohën me mua. Muzeumi Kombëtar Cotrocen, ishte një ndërtesë mahnitëse ku nje pjese sherbente njekohesisht edhe si presidencë e rumanise. Aty ishte edhe selia e presidentit Ion Iliescu.  
Atë mëngjes, si çdo herë tjetër, hyra natyrshëm tek zyra e drejtoreshës znj. Carmen Florian, një zonjë mondane aty tek 50-at. Si gjithmonë, u përqafuam dhe pyetëm njëri-tjetrin se si e kish kaluar mbrëmjen ose se cilat ishin më të rëndesishmet për ditët në vijim.

E dija se pas këtyre “kredencialeve”, znj. Florian, si gjithmonë e qeshur, do t’i lutej sekretares së saj, znj. Ofelia, të na bënte nga një kafe. 
-Ofelia, Ofelushka, na bëj nga një kafe. Një për mua, një për domnul(zotin) Velaj dhe një për Dr. Topçiu’n. Dihej gjithashtu se pas pak minutash Ofelia do të gjendej para nesh, me tabakanë në dorë!
Kaluan pak çaste dhe, si zakonisht, filluam të tregonim për kohën para viteve '90. Znj. Florian kishte punuar në disa lloj postesh drejtuese institucioneve kulturore qyteteve të rumanisë duke më treguar për to e së fundmi, më tregoi për burrin e saj, regjizor me emër.

Kur më erdhi radha, s’mund të mos tregoja për Vlorën dhe detin, por nuk di pse m’u dha të tregoja diçka që ia rrëmbeu kureshtjen asaj gruaje përgjithësisht të vëmendshme.  
" ...më kujtohet aty nga vitet '74-'76, (atëhere isha vetëm 11 vjeç) shkoja shpesh në kinema. Asokohe shfaqeshin jo pak filma rumunë. Më kujtohen filmat "Ultimul cartus" (fisheku i fundit), "Cu mîinile curate" (me duar te pastra) etj. Nuk di pse, por atëhere këta filma ishin më të pëlqyerit në shqiperi, kinematë mbusheshin plotë. Me sa mbaj mend, aktori quhej Sergiu Nicolaescu, një aktor i pashëm dhe i talentuar. Nuk di se çfarë bëhet me të dhe se ku është ky aktor i madh që ka qenë idhulli i fëmijërisë time?!”, po i thosha zonjës Florian.
Ajo, normalisht kishte dy sy të bukur, të mëdhenj, por në ato çaste m’u duk se iu zgjeruan edhe më, a thua po dilnin fare nga vendi!
Luani, që më rrinte pranë, më tha: " Ti s'duhet të jesh normal që mban mend të gjitha këto hollësira...!" 
Zonja Florian vazhdoi të mos e fshihte befasimin e saj dhe tha: " Kjo eshte e pabesueshme. Domnul senator Nicolaescu jo vetëm që është gjallë e shëndoshë, por edhe kryetar i komisionit të mediave dhe kulturës në senat. Ai është sot më i madhi artist rumun, personalitet i madh në rumani" 
“Atehere t'a marrim në telefon, tëe takohemi!”, - i thashë. 
“Domnul Velaj! Kjo është e pamundur. Zoti            Nicolaescu është shume i zënë dhe gati i pakapshëm. Ai është një personalitet i madh…”
“Të lutem, bjeri ziles…!” Thuaji se domnul Velaj të ka pasur idhullin e fëmijërisë së tij dhe se kërkon të takohet!”
Zonja Florian, ashtu e kapur ngushtë prej rastit të shfaqur si mbret i domosdoshmërisë, ngriti telefonin dhe kërkoi në senat z. Nicolaescu. 
Ashtu siç pritej, në fillim doli sekretarja që, si gjithë sekretaret,  kërkoi të sqarohej për imtësira. Pastaj kërkoi kohë të fliste me senatorin që, vetëm pas pak sekondash, u dëgjua ne anën tjetër të aparatit. 
Znj. Florian, edhe më tej plot emocione, madje duke u dridhur prej tyre, filloi t'a pyeste për shëndetin, punën e pastaj nisi atë frazën paksa zyrtare "domnul senator Nicolaescu, pranë meje është domnul Velaj - president i “Forumului o lume deschisa” (Forum Weltoffen) e treguar nga cv-ja ime dhe në fund shtoi që isha me origjinë shqiptare, por që jetoja në Vjenë. Domnul Velaj po më thotë se në fëmijërinë e tij, ju, shumë i nderuari senator, keni qenë ‘idhulli’ i tij. Madje, domnul Velaj mban mend dhe gjithë emrat e filmave që ju keni luajtur dhe emrin e personazhit tuaj nëpër to”
Duket se senatori u çudit, mbase do të ketë thënë "çfarë, çfarë?!", që zonja Florian iu përgjigjë: "…posi, posi. Ashtu është. Ai i mban mend të gjitha." 
"Dëgjo, - i tha ai. Ose do të vij z. Velaj në parlament, ose do të vij unë në muzeum. Edhe sa do të rrijë ai në Bukuresht?”. 
Pasi mori përgjigjen se në datën 24 hapej expo dhe se unë do të  rrija edhe 2 ditë të tjera ai premtoi se “do të mundohej të organizonte diçka pa u hapur ekspozita.”
Ditën e hapjes së ekspozitës, nga muzeumi më morën në telefon. Ishte ora 13 kur në aparat dëgjova zërin e znj. Florian. E gëzuar më tha se duhet të jem në muzeum në orën 17.00 mbasi Senator Sergiu Nicolaescun do të vinte të takohej me mua.

Së bashku me Luanin, Mironin, djalin e tij, si dhe dy artistët e ardhur para tre ditesh për hapjen e ekspozitës, gjermanin Klaus Joachim Keller dhe austriakun Erwin Maria Hafner, dhe u nisëm drejt muzeumit. 
Në pritje të ardhjes së Nicolaescut, dhashë disa intervista për mediet rumune dhe pastaj u ngjita për tek zyra e znj. Florian. Ishim atje kur na lajmëruan se tek porta kryesore kishte mbërritur eskorta e senatorit Nicolaescu. 
Mbas 5 minutash erdhi dhe ai që e kisha parë vetëm në kinema. Para meje u shfaq një burrë i moshuar, trupgjatë, i thinjur por tejet simpatik.

U vështruam sy më sy.
“Mirserdhe në muzeum, i dashur komisar Moldovan…!” - i thashë.
M’u afrua dhe më perqafoi. Vazhduam të shiheshim sy më sy.

U ulëm në kolltuk dhe e ndjeva se ishste radha e kujtimeve të mia.
"…aty nga vitet "70, në Vlorë, qytetin tim, shfaqeshin filmat rumun "Me duar të pastra" dhe "Fisheku i fundit". Kinemaja mbushej plotë dhe nuk të binte rasti të gjeje bileta. Biletat i shiste "Teze Sanija", nëna e një shokut tone. Ajo ishte grua shumë e dashur sa ne të gjithë e thërisnim teze. 
Vlora asokohe kishte vetëm një kinema dhe,  sa herë që dilte ndonjë film i huaj, bëhej nami. Në rastin e filmave të Moldovanit ishte gati e pamundur të gjeje bileta. 
Njëherë na futi brenda teze Sanija por filmi ishte aq i bukur sa nuk na bëhej të iknim. Të nesërmen u gjendëm përsëri tek dera e kinemase. Ishte e shtunë dhe e pamundur të gjeje bileta. Turma e njerëzve tek biletaria ishte bërë mullarë. Pritëm mos dilte teze sanija të na fuste, por ajo nuk doli nga dera. 
Të mërzitur u kthyhem në shtëpi. E lamë të shkonim të hënën në orën 15-17, kohë ku shumica e njerëzve s’kishte dalë akoma nga puna. Shkuam dhe e pamë lirshëm filmin. Nga që na pelqeu shumë, nuk ikëm dhe u mbëshyem nëpër stolat dhe ndejtëm edhe nga ora 17-19. 
Ishim të mrekulluar, i mbanim mend gati të gjitha skenat dhe i imitonim. Ne atë kohë unë si "bythlëvizur" që isha, i ndërroja dendur kurset që ndiqnim në shtëpinë e pionierit. Mbasi kisha ndjekur kursin për fizarmonikë, shkova në kitare dhe, sa merrja kitaren në dorë filloja të luaja melodinë e Moldovanit, siç e quanim ne atëhere.

"Mi,mi, sol, la - mi, mi, sol, la…”duke e kënduar edhe në ate moment dhe vura re se Senator Nicolaescut, i cili po dëgjonte me sy të shqyer rrëfimet e mia, iu mbushen sytë me lot kur dëgjoj interpretimin tim të muzikës së filmit. 
“Oh, sa më preke!”, tha. “Më kujtove edhe mikun tim që shkroi muzikën e filmit dhe që tani, nuk jeton më”
Më perqafoi.
Në shqipëri, i thashë, populli thuri edhe një këngë për filmin e tij, dhe aty për aty ia fillova atyre vargjeve që djelmuria e vlorës i përsëriste papushim, madje edhe vend e pa vend, me zë të lartë:
"…Ti që vrave Moldovanin, ke punë me Romanin...." 
Aktori ngeli pa gojë. Më tej më tregoj për shumë filma të tjerë, për miq e dashamirës që kish bërë nëpërmjet tyre dhe një numër të madh njerëzish që kish njohur nëpër botë.
“I dashur mik…”, mu drejtua përsëri ai. “Më gëzove dhe u preka shumë nga të gjitha këto që më tregove. Të kam sjellë si dhuratë 6 kaseta të filmave të mij si dhe këtë fotografi të Moldovanit, të nënshkruar për ty….”
Znj. Florian, Luani dhe Mironi ngelën të gjithë të prekur nga ky gjest fisnik i tij. 
Pas pak, unë, mbasi i dhurova  katalogun e bërë për ekspozitën, tërë kënaqësi i bëra një prezantim të sallës dhe veprave paraqitur në të.

Telefoni s’e linte rehat Komisar Moldovanin. 
E shoqërova deri tek porta kryesore, ku ai më kujtoi përsëri që, sa herë të vija në Bukuresht, ta kërkoja e të rrinim përsëri bashkë. 
Kështu u ndava me mikun tim të ri dhe të vjetër, aktorin e shquar rumun Sergiu Nicolaescu. 
Po afronte ora e hapjes së ekspozitës. Dalë nga dalë po mbushej dhe salla.
Zonja Florian mbajti fjalën e hapjes, duke përshëndetur miqtë e shumtë qe kishin ardhur. Më pas e mori fjalën kritiku i njohur rumun Marian Constantin, me origjinë nga Korça, i cili i bëri një analizë të përpiktë çdo vepre arti dhe artisti.
Kishte ardhur koha e fjalës time.
Ju afrova mikrofonit, lëviza kokën duke përmbledhur në një të vetme sallën e mbushur përplot dhe e fillova duke thënë se nuk kishte përse të përsërisja rëndësinë që kishte ky aktivitet për  ballkanin dhe të ardhmen e tij europiane. Ato i kisha vendosur të shkruara në katalogun përkatës dhe secili prej pjesëmarrësve mund t’i lexonte. Më dukej më interesante për ta perse, mbas hapjes së kësaj ekspozite vitin e shkuar në Athinë, kisha gjykuar t'a hapja në Bukuresht. Nga radhët e publikut u dëgjua artikulimi i kureshtjes së rastit: "po hë, pra…!"
 „...Im at, Melo Velaj, mbasi kishte mbaruar studimet e larta për naftë në universitetin Gubkin të Moskës, punonte në ndërmarrjen e çpim-kërkimit të naftes në shqiperi, por që gjithmonë, na tregonte për një specializim dy mujor në Rumani, diku aty ne vitin '67.

Na rrëfente gjithmonë për rumaninë e për bukureshtin e bukur.  
Më vonë, aty nga vitet 1970, kinematë e shqipërisë u mbushën me filma rumunë (vazhdova të përmendja titujt e tyre) dhe pikërisht sot, të dashur zonja dhe zotërinje, unë pata kënaqësinë e madhe të takoj pikërisht ate që ka qenë idhulli i fëmijërisë time por jo vetëm times por dhe tuajës, të madhin Sergiu Nicolaescu. 
Në shkollë, mësuam se shumë intelektualë shqiptarë, dijetarë, poet dhe shkrimtarë të viteve 1900 e më pas, erdhën në Bukuresht dhe që këtu i përkushtoheshin shqipërisë dhe ëndrrës së saj për pavarësi e dije. Rumania ua dha mundësinë atyre të ndërtonin jetën por njëkohësisht të paraqesnin dhe identitetin e tyre kulturor, fetar e intelektual duke ju dhënë mundësinë të krijonin shoqatat dhe gazetat e tyre.

Salla oshëtinte nga duartrokitjet e shumta.
Këto, si dhe shumë miq që kam këtu dhe që bëra këto ditë, më bënë mua të vij këtu tek ju.
Ishte një vapë e madhe në Bukuresht. Zonja Florian vendosi që koktailin t’a jepte përjashta, në kopështin plot lule e skulptura të muzeut, njëkohësisht të pallatit presidencial.

Pata rastin të takoja edhe shumë intelektualë rumunë dhe mes te tyre, aktorin e njohur Nicu Constantin, i cili, edhe pse i lindur ne Bukuresht dhe nuk fliste shqip gjithmone thoshte "unë jam Shqiptar".
Rrugës për kthim, dëgjuam Mironin, djalin e Luan Topçiu‘t, që po  bisedonte artistit gjerman Klaus Joachim Keller të cilit së fundmi i tha:
"... Degjo! Kur të bëhem unë kryetar i bashkisë së Bukureshtit, këtij bulevardit që quhet "Armata popullore", do t'ja heq emrin dhe do t'ja vendos "bulevardi Fate Velaj"!
Artisti gjerman mbeti pa mend me arsyetimin e Mironit 12 vjeçar, ndërsa për mua e Luanin kjo nuk përbënte befasi. Thjesht ngaqë sapo e kishim përjetuar fëmijërinë në takimin me komisar Moldovanin!

 

Vjenë, e diel, 10 Shtator 2006

Unë dhe Beethoven në një ditë të çuditshme Tirane

...sapo kisha mbaruar hapjen e ekspozitës "Vlora, mon amour" e ashtu i lodhur siç isha, të nesërmen, u nisa për Tiranë.

3 gushti i vitit 2005 do të ngelet përgjithmonë në mendje time....

Atë mëngjes shkova ta pija kafenë së bashku me Angela’n. Ajo mbylli zyrën dhe u nisem te një lokal aty pranë punës së saj. Ndenjëm për një kohë të gjatë bashkë e i treguam njëri-tjetrit të rejat e secilit, si dhe ato të Tiranës e Vjenës.

Në kohën që u bëmë gati për t'u çuar, me ra zilja e telefonit ku në display lexova emrin e Sandër Çipa‘s, një gazetar i cili erdhi dhe në hapjen e ekspos në Vlorë. Ngrita telefonin dhe dëgjova zërin e tij, tek më thoshte se donte të bisedonte për intervistën që do zhvillonim së bashku atë mbrëmje në emisionin e tij në një nga televizionet e kryeqyteti. I tregova Sandrit se ku ndodhesha, dhe shoqërova Angela‘n deri tek porta e u ktheva përsëri te vendi ku isha më parë në pritje e ardhjes së  tij.

Nuk zgjati shumë dhe Sandri erdhi.

Biseduam hollësisht se si ai e kishte konceptuar programin që jepej live të mërkurave e që siç më kishin thënë, kishte një rezonancë të madhe në qarqet elitare të Tiranës. Biseda u fokusua mbi ekspozitat që kisha në plan të realizoja në vijim kur, në momentin që do çoheshim, u dëgjua zilja e telefonit të tij. Ai e ngriti atë dhe filloi të bisedonte me dikë që sipas asaj që dëgjova, kuptova se ishte një bisedë për një shkrim në gazetën ku ai ishte edhe kryeredaktor. Dëgjova Sandrin t'i thoshte atij se ndoshta do ishte më mirë të bisedonin më vonë, sepse në ato momente, ishte me një mikun e tij që e kishte ftuar në darkë në studio. Me sa kuptova, personi në anën tjetër të telefonit u bë kureshtar dhe e pyeti atë se me kë ishte mbasi dëgjova Sandrin t'i përgjigjej duke i thënë emrin tim dhe kjo do të shërbente që ai t'i thoshte se kishte dëshirë të takohej e ta njihte atë personalisht. Sandrit, ashtu i shkathët siç është, aty për aty iu dha që të ma jepte mua telefonin dhe kështu unë dëgjova zërin e një burri që më përshëndeti duke më thënë se quhej Përparim Kabo i cili, mbasi më uroi suksesin e ekspozitën së Vlorës, vijoi:

- ...pashë reportazhet që u dhanë nëpër televizione mbi paraqitjen tuaj dhe, nuk e di por, nga sekuencat që pashë si dhe nga imazhet mbi pikturat e tua unë vura re madje erdha në konkluzionin se ju, gjatë realizimit të veprave, duhet të frymëzoheni nga muzika e Ludwig van Beethoven-it.

Më habiti shumë ky konkluzion i tij dhe atë moment ktheva kokën nga Sandri dhe i tuna kokën si aprovim, kur ai vazhdoi se do kishte kënaqësinë të më njihte personalisht dhe më ftoi të takoheshim tek hotel "Rogner".

E pranova ftesën dhe i thashë shkurt se, në Vjenë por edhe nëpër udhëtimet e mia të pafundme nëpër Europë, dëgjoj muzikë klasike e veçanërisht, Beethoven dhe në më të shumtën e rasteve, "Romance no.2 për violinë dhe orkestër“.

Mbylla telefonin, i thashë Sandrit të nisej përpara dhe, mbasi takova shkurt dhe dikë tjetër, u nisa për te hotel "Rogner" ku në kafenenë e saj pashë një burrë tjetër që ma bëri me dorë.

U përshëndetëm me njëri-tjetrin dhe ai filloi të më prezantohej. Zoti Kabo, që në momentin e parë më la përshtypjen e një njeriu që ishte i ndërgjegjshëm për zhvillimin e tij mendor e intelektin e tij të avancuar dhe që nga retorika dhe dijet që kishte duhej të ishte një erudit i cili intonacionit, forcës dhe peshës së fjalës i jepte edhe atë të interpretimit, gjë që bënte që biseda me të të bëhej akoma dhe më interesante.

E pyeta se si erdhi në idenë se unë duhet të jem një i frymëzuar nga Beethoven kur ai mu përgjigj se harmoninë dhe intensitetin e ngjyrave në pikturat e mia dhe në veçanti tek “Kujtime nga e ardhmja” dhe "Rapsodia e blusë së jugut” ai mund t'i gjente vetëm në muzikën e Beethoven-it.

I befasuar nga ky arsyetim dëgjoja retorikën e tij duke e shoqëruar atë me lëvizjet e dorës dhe të buzëve dhe, në momentin kur ai sapo kishte mbaruar, i hoqa sytë prej tyre duke i fiksuar ato matanë pemëve të dendura të kopshtit dhe me kokën akoma andej, fillova të tregoj i përhumbur në kujtime.

...ishte aty nga fillimi i shtatorit të vitit 2004 kur mbasi kisha vënë re se kisha një rënie të ndjeshme të dëgjimit, më në fund, vendosa të bëja një vizitë te doktori i veshëve, i cili pasi mbaroi kontrollin, u kthye nga unë duke më parë thellë në sy, më tha:

„... unë konstatova se ju keni humbur një pjesë të konsiderueshme të dëgjimit dhe se për mendimin tim do të ishte mirë që ju t'i nënshtroheshit një operacioni në mënyrë që të shmangej një humbje akoma dhe më e madhe e tij“  - duke u kthyer përsëri nga tavolina dhe filloi të mbushte një formular me anë të së cilit, rekomandonte spitalin universitar në Vjenë të më bënte një analizë akoma më të detajuar dhe të shikonte mundësinë e një ndërhyrjeje.

Pas disa ditësh shkova në spital dhe bëra analizat. Doktori, që ishte një burrë me një mjekër të bardhë e të qethur me kujdes e që në sy mbante syze me një skelet të trashë kaf, më tha se operacioni ishte i pashmangshëm dhe se do ishte mirë ta bëja atë.

Ramë dakord për datën dhe pasi më dha disa informacione mbi ndërhyrjen kirurgjikale dhe u ktheva në shtëpi.

Ato kohë isha në përgatitjet e fundit për hapjen në Angli, në Royal Leamington Art Gallery, të ekspozitës time "Kujtime nga e ardhmja" dhe, nën ethet e ngjyrave dhe konceptimit të veprave të mia dëgjoja Ludwig Van Beethoven duke shpërndarë ngjyrat nëpër telajot e shumta që i punoja njëkohësisht nën ritmin e muzikës së tij. Ashtu i përhumbur në veprat e artit përfundova gjithçka dhe u nisa ku në 13 Tetor, e hapa ekspozitën.

Ishte fundi i nëntorit kur, duke dëgjuar muzikën, dalëngadalë, po më kaplonte një si ndjesi frike dhe, sa më shumë afrohej data e operacionit, aq më shumë më bëhej një ndjenjë e brendshme se mbas tij, unë nuk do dëgjoja më dhe se do ngelesha i shurdhër, si Beethoven.

Qetësia kishte kohë që ishte arratisur nga brendësia ime dhe së fundmi, kërkoja ngushëllim te miqtë duke u folur për këtë ndjesinë time që po më bëhej obsesive, duke i lidhur ato me kujtime të hidhura nga e kaluara kur këto lloj ndjesish e ato ëndrra, më kanë shoqëruar në momente kulmore të jetës e së fundmi, më kanë rezultuar të vërteta.

Në datën 9 dhjetor, në orën 10.00 hyra në sallën e operacionit. Mbaj mend, që më veshën një si përparëse të bardhë të cilën ma kapën vetëm rreth qafës me një sustë duke e lënë pjesën tjetër të hapur dhe u shtriva në krevatin që të çonte në sallën e operacionit. Aty, pasi më matën tensionin, më bënë një gjilpërë kur, nuk do zgjaste shumë dhe m'u mbyllën sytë vetiu duke rënë në një gjumë të thellë, i cili më doli mbas disa orësh ku do të vija re se kokën e kisha të fashuar. Jashtë sallës më prisnin të shtëpisë e miqtë të cilët më thanë se kisha ndenjur gjatë në operacion në një kohë që të tilla ndërhyrje kirurgjikale, rutinë siç ma kishte thënë doktori, nuk zgjasnin më shumë se 45 minuta.

S'kaluan dy-tri ditë pas operacionit dhe te dhoma ime u duk përsëri doktori, i cili më tha të shkoja në ambulancën e spitalit që ishte në të njëjtin kat e të hiqja fashimin e më vonë të bëja një kontroll dëgjimi me anën e tingujve. Shkova dhe pasi më hoqën fashon u futa në dhomën e kontrollit. Doktoresha, një vajzë bionde dhe shumë simpatike, duke më buzëqeshur filloi të më pyeste se si e ndieja veten mbas operacionit e instruktonte seç duhet të bëja gjatë testit që do të kryenim. Pasi më vuri kufjet në vesh u kthye me fytyrë nga aparaturat duke filluar të më dërgonte tinguj e zhurma, e pritur reagimin tim. Ajo vazhdonte punën e saj dhe unë prisja të dëgjoja diçka. S'kaloi shumë dhe ajo u ngrit nga vendi i saj dhe, me mendimin se unë nuk i kisha vënë mirë kufjet, m'i vendosi ato edhe njeherë e filloi të më sqaronte përsëri se si duhej të reagoja kur ato t'i dëgjoja dhe u ul përsëri. Filloi të më dërgonte prapë tingujt dhe vura re se kthente kokën nga unë duke më parë në sy e duke u bërë nervoze kur shihte se nga ana ime, nuk merrte asnjë reagim. Ashtu e habitur dhe tronditur siç ishte bëri një audiogramë të shpejtë dhe doli nga dhoma duke më lënë vetëm. U kthye prapë dhe bashkë shkuam tek një doktor tjetër, që siç më tha, kishte asistuar në operacionin tim. Pasi më sqaroi se operacioni kishte qenë i vështirë dhe se për ta përbënte diçka që ata nuk e kishin hasur më përpara, filloi të më informonte se audiogrami që sapo kisha bërë nuk kishte dhënë rezultatin e dëshiruar dhe se mua në të ardhmen, do të më duhej të familjarizohesha me faktin se nga veshi i djathtë, nga ai i operuari nuk do dëgjoja më, por që vështirësohej edhe nga fakti se dhe në veshin tjetër, dëgjimi nuk ishte optimal.

Një e dridhur më përshkoi trupin dhe ndjeva të përlotem ku nga buzët shqiptova "ohhh mein gott" duke humbur në vetvete e thënë: “...pse, o i mallkuari Beethoven? Pse? Pse ma punove kështu? Apo ngaqë të dua aq shumë!”

Doktori, që me sytë akoma nga audiogrami dëgjoi atë që unë gati si e dalë nga thellësia e notave dhe pentagrameve të simfonive të Beethoven-it thashë, nuk po e kuptonte lidhjen e bisedës së tij me ato që dëgjoi nga unë dhe kthehu kokën nga doktoresha duke bërë një shenjë mimike sikur donte të thoshte: kuptove gjë, ti?

U ngrita dhe u largova. Me sytë e përhumbur mes kuadrateve e rombeve të pllakave të korridorit shkova përsëri në dhomë dhe u mbështeta te parvazi i dritares duke kërkuar nëpër muzgun që sapo kishte rënë mbi qytet e nëpër bardhësinë e dëborës që binte e që kishte mbuluar tarracat e godinave e tavanet e makinave të Vjenës së zbukuruar për Krishtlindjet që ishin tek porta se përse duhej të më ndodhte pikërisht mua kjo.

Me sytë akoma nëpër thellësitë e pangjyra të qytetit, mes avullit që krijohej nga oxhaqet e nxehta dhe ftohmës që u qëndronte atyre mbi kokë, ndjeva që dikush më kapi nga shpatulla dhe ktheva kokën ku pashë Joachim-in, mikun tim piktor nga Gjermania, i cili më tha se më kishte folur aq e kaq herë, por që s'e kisha dëgjuar dhe unë, duke e parë në sy, fillova t'i tregoja ç'më kishte “dhuruar” për festat e fundvitit gjermani i tij, i dashuri im, Beethoven dhe, mbasi ai iku, ashtu siç isha, me sytë nga qyteti që ishte zhytur në errësirën gri plumbi të natës, u mbylla në vetvete,në vetmi, në më të madhen vetmi timen.

...vazhdoja t'u tregoja Sandrit dhe Përparimit lidhjen time me Beethoven dhe ashtu siç ishim, për disa momente, humbëm të tre në mendime...

Tiranë, e mërkurë, 17 Gusht 2005

 

 

 

„sigurisht qe nuk mund te diskutohet nese nje sensor fx ka me shume perparesi se nje dx apo nese nje objektiv 1.4f fut me shume drite se nje 5.6f. ato jane fakte te vertetuara shkencerisht dhe qe sigurisht e ndihmojne fotografin ne realizimin e qellimit.

une jam i mendimit se nuk eshte madhesia e sensorit te montuar ne kamera apo shpejtesia e drites se objektivit ajo qe bene fotografine nje fotografi.

une perfaqesoje menidmin tim se nje fotograf nuk duhet te vrapoje mbas drite-hijes se  teknologjise per te marre vesh se cfare e re ka dale ne market. ai vertete duhet te mendoje se sa drite hyne ne objektiv per te realizuar fotografine por me e rendesishmja eshte qe te jete ne kerkim te drite-hijeve qe hyjne ne syrin e tij mbasi eshte eshte syri i vemtmi sensor i domosdoshem per te realzuar fotografine...“

fate velaj-vienna 29.9.2011

 

Është yni

I ulur në një lokal pranë Lungomares së Vlorës, një miku im, pasi më pyeti se si më kishin shkuar punët dhe nëse i kisha mirë nga shtëpia, pa dikë që sapo kaloi në rrugë dhe më tha se para pak ditësh ishte emëruar në një pozicion drejtues të një institucioni të rëndësishëm. Pasi i bëri një analizë atij, duke tundur dorën, e mbylli me: “E po hajde. Është djalë i mirë.”

Ndërsa unë, duke e ndjekur me sy dhe me filxhanin e kafesë akoma në dorë, fillova të kujtoj të gjithë ata që me profesionin “djalë i mirë” kanë përmirësuar punën, jetën, gjendjen, për të mos folur më tutje për të gjithë ata që kanë titullin akademik “është yni”.

 

Vlorë,

e martë, 30 qershor 2015

…një europian largohet nga shqipëria.

nje mik po ikën me kokën kthyher pas,

nga fusha e "betejës" që nuk e fitoi dot,… 
në circo massimo
të tiranës.

grazie, për aq sa munde,
massimo gaiani

 

...mbas valles rreth mishit të pjekur çdo 28 nentor, shetitjeve nga vlora ne skele te ballakumeve...tashme nje re e madhe pluhuri kaffff si mbetje e mishit te ngrene...ka perqafuar e puthur njerezit, ashtu sic perqafoheshin ate dite pa pluhur ne qytetin e meparshem te pluhurit...ku njerezit tashme duken perseri si buste allcie, herronjsh, te magazinuara diku ne galerine e qytetit.

vlore, 30 janar 2013

 

 

“Mallkuar” qofsh moj Perëndi,

që derdhe shi në lagjen time,

po pse bën sikur s’e di,

që këtu prej vitesh s’ka kalime.

 

Vlorë,

e shtunë, 3 nëntor 2012

Një bubullimë e madhe tronditi qytetin dhe...

pas pak filloi shiu.

Shiu i mërzitshëm që përmbyt lagjen time me ujë të turbullt,

kaf, 

më e pështirë dhe 

akoma më e shpifur se çdo kafe tjetër mëngjesi.

Madje, më e errët edhe se ajo e veremit, 

ngjyrosur me baltën disavjeçare.

Qëndroj akoma përballë dritares së kuzhinës,

veshur me avullin e atyre që po gatuan nëna ime, 

nga ku, 

qetësisht,

shoh njerëz në ngjyrën e mureve të kalbura të pallateve përreth

dhe herë pas here,

kthej kokën nga llamba me frikën se mos kanë ikur dritat.

 

 

Vlorë,

e diel, 10 shkurt 2013

 

 

 

 

 

 

 

Era e mutit ka shpërthyer në lagjen time.

Dola nga shtëpia dhe nëpër shkallë takova komshijtë që më thanë:

„ti eja sa herë të duash por, aroma jote që sjelle nga Vjena, nuk e mposht dotë erën krenare,

ballëlart e

kryeneçe të mutit tonë

sepse,

ne e zgjedhim vetë, çdo katër vjetë se çfarë ere i përshtatet hundëve dhe mushkrive tona“

 

 

Vlorë, e enjte, 28 tetor 2010

…mi ricordo molto bene la fine  degli anni '90...

lusi era appena tornato dall’ italia ed aveva portato con se l’apparecchio per il karaoke, che aveva utilizzato  nei locali dove cantava , sul ramo di lecco, su lago di como, e lo aveva piazzato da baci, a radhima, località che noi frequentavamo per i bagni di mare.

tutte le sere lui cantava per i turisti che soggiornavano all’albergo "il miracolo dei lupi"

cosi, abbiamo preso anche noi l’abitudine di andarvi. dopo una giornata di mare, la sera, andavamo a valona, facevamo una passeggiata, e poi, verso le 23, ritornavamo a radhima,  e passavamo la notte da lusi...

una sera,  lusi mi pregò di sedermi e di mettermi a cantare; lui conosceva molto bene il mio repertorio ed aveva (nel karaoke) le “basi” di quasi tutte le canzoni che mi piacevano.

io, all’inizio, non volevo, ma gli amici mi convinsero, così mi alzai ed andai a sedermi al karaoke, presi in mano il microfono, e pensai alla canzone con la quale avrei iniziato......dopo qualche istante dissi:

“buonasera signore e signori...io sono fate velaj e vi auguro un buon ascolto del mio programma:  "fate a mezzanotte, o - meglio -  nel mezzo della mezzanote"

iniziai così a cantare...come sempre…. le canzoni che mi avevano accompagnato nella mia infanzia, nella mia gioventu´.: battisti, morandi, dalla, cocciante, etc.

in tempo di pochi giorni, il pubblico aumentava sempre di più, e quasi tutti i miei amici cominciarono a venire alla  "mia trasmissione ", e cosi – nelle pause tra una canzone e l’ altra - raccontavo delle storie...

“buonasera, e benvenuti al "fate a mezzanotte...." ed era cosi notte dopo notte, fino alle ore 3 , alle 4 del mattino...

una sera arrivò anche  un mio ex-compagno delle elementari...quando lo vidi  seduto in mezzo ai tavolini, mi sono perso nei ricordi...

...mi ricordai che, a quei tempi, le elementari  iniziavano alle 13.30; io avevo solo 10 anni, e , alla  radio, ogni venerdì, alla stessa ora in cui iniziavano le lezioni, lelio luttazzi,  su radio uno, presentava la “hit parade”...

così presi l’abitudine,  ogni venerdì, di andare a scuola in ritardo; quel venerdì ci andai più´ tardi del solito...entrai in classe...la maestra  sapeva che io ascoltavo la “hit parade”, e mi rimproverava,  ma questa volta ancora di più, perché ero arrivato alla  seconda ora di lezione...

io presi posto nel banco, ero molto contento, e dissi al mio compagno di  banco: lucio battisti è al primo posto con "il mio canto libero"...

….ero ancora seduto nella postazione del karaoke, con il microfono in  mano, e continuavo a vedere il mio compagno delle elementari, seduto ad un tavolino con una donna...

...signore e signori ...all’inizio della mia serata,  permettetemi, questa sera,  di fare un saluto speciale: voglio dedicare una canzone ad una coppia seduta fra voi”. tutti aspettavano di vedere a chi avrei fatto la dedica...

“voglio cantare..."il mio canto libero" per un mio compagno di banco delle elementari...lui si alzò in piedi assieme alla moglie e cosi tutti videro di chi si trattava...

io  cantavo...

"in un mondo che

non ci vuole più

il mio canto libero sei tu..."

e... così mi persi di nuovo fra i ricordi...

l´estate era appena finita ed io ero tornato a vienna (dove vivo), dopo le vacanze trascorse a valona; verso la metà di settembre entrai in un negozio del quartiere 6, che vendeva musica italiana...

“cercavo un cd di battisti,...lo trovai. ero così impaziente di ascoltare la musica che - prima ancora di pagare – ho messo il cd  nel player, ho messo pure le cuffie ed ho iniziato ad ascoltare...         da lontano ho notato il commesso del negozio che mi osservava...

…quando sono andato a pagare, lui mi disse: “ti piace battisti?”

"sono cresciuto con lui" - gli ho detto.

“lo sai che è morto l´altro ieri?” - mi ha detto...

…mi sono perso in me stesso e dagli occhi mi sono scese  delle lacrime...

il commesso mi guardò sorpreso e mi disse: “non ti senti bene?”

“certo che non mi sento bene” - gli risposi...“davvero non mi sento bene. l´altro ieri è  morta una parte dei miei ricordi, della mia infanzia...”

l´anno dopo, quando andai a lecco, sono andato a molteno...sulla tomba di lucio battisti.

...dopo la scomparsa di battisti, negli anni 1999-2000 ho creato  un ciclo di pittura, intitolandolo "emozioni", dal titolo dell’ omonimo album, per il quale mi sono ispirato alle più  famose canzoni di lucio battisti..

 ricordo che, nell’ aprile del 2001, ho presentato un paio di dipinti di questo ciclo in una mostra personale che ho tenuto nella sede del parlamento europeo a bruxelles..

un giorno venne a visitare la mostra anche claudio martelli, parlamentare europeo, che era stato – anni prima  ministro della giustizia italiano...

lo ho riconosciuto da lontano, e mi sono tenuto in disparte, in attesa che  vedesse i quadri...,ma, quando fu davanti  al quadro intitolato "e penso a te", fu lui ad avvicinarmi, per chiedermi: “forse ti sei ispirato a battisti, in questi quadri?”

risposi di sì. poi, improvvisamente, iniziò a cantare:

“sono al buio, e penso a te.”

ed io ho proseguito: “chiudo gli occhi e penso a te.”

e lui ancora: “io non dormo e penso a te.”

 

fate velaj, 27 luglio 2012

 

„ajo qe per mua eshte me e rendesishme ne fotografite qe realizoj eshte fakti se ato duhet te jene individuale e me nje profil te percaktuar. 

ato duhet te jene „narrativa te pikturuara“ e te funksionojne si nje segment lidhes qe nxit komunikimin e raporteve qe krijojne  pikturat me essete, poezite dhe narrativat e mia. 

mbi te gjitha ato duhet te tregojne sa me shume te jete e mundur per karakterin  e te fotografuarit  ashtu si dhe per ndjeshmerine dhe personalitetin e vete fotografit...“ 

fate velaj, lecce 2010

 

 

Pasioni im

 

Ka njerëz që kanë pasion të koleksionojnë monedha. Disa të tjerë koleksionojnë pulla postare dhe kështu me radhë.

Pasioni im është fotografia dhe nëpërmjet saj koleksionoj portrete, karaktere e personazhe.

 

Vjenë,  

 

e premte, 4 mars 2011

 

„...a lot of people have the passion to collect money, others collect postage stamps... and so on. 
my passion is photography and through it I collect portraits and characters..."

"es gibt viele menschen die die leidenschaft haben münzen zu sammeln. einigen andere sameln briefmarken...und soweiter. mein leidenschaft ist die fotografie und durch diese sammle ich portraits, charaktere und personagen..."

 

 

 

 

Në restorant në Vjenë

I kisha premtuar Klarës, gruas sime, se në fundjavë do të shkonim për darkë në një nga restorantet në qendër të qytetit.

Shkuam.

Në momentin që do të paguanim, na u afrua një vajzë simpatike e cila na tha në shqip: “Ju dëgjova që po flisnit shqip. Mos jeni gjë shqiptarë?”

E pashë vajzën nga koka te këmbët dhe i thashë: “Jo. Jemi francezë, por nuk e di pse na është bërë si zakon që sa herë vijmë në Vjenë, flasim shqip.”

 

Vjenë,

e shtunë, 19 nëntor 2011

sapo kisha ardhur nga pushimet e veres dhe e ndjeja qe kisha nevoje te qetsohesha...vendosa qe fundjaven  ta kaloja prane liqenit te lunz-it, 160 km nga vienna.

une perfaqesoj mendimin tim se nese vendose te beshe pushimet ne shqiperi atehere "mbas pushimeve behesh per pushime".

u nisa...mora dhe disa libra me vete, libra qe mi kishin dhuruar miq te mij shkrimtare e poete...ne mes tyre dhe vellimin me poezi te arian leka-s botuar ne gjermanischt me titull "die löchrige seele flicken" (te mbyllesh vrimen e shpirtit)

po pi i qete kafene e mengjesit, ulur diku ne terrasen mbi uje dhe lexoje:

 

"e thellë vetmia në dy gota verë,

një kalë i kuq, një kalë i bardhë.

asgjë nuk është ashtu sikundër sheh,

kur gjithçka ke, por asnjë me kë e ndan..."

 

fate velaj, lunz am see, gusht 2012

 

Mëngjes në kafe “Rostand”

the story of this "photographic saga" tells in "jpg" the life of a fishermen family in an idyll village in the bay of vlora, at the shore of the ionian sea
in albania.
 
almost every photo revolves around "anija e baçit" (baçi's ship) which is a source of revenue not only for the family but for the entire village.
 
this "photographic saga" reflects-as a roulette of life- generations of fishermen; from parents, children and the latter's offspring and their desire
to pass down the love for the nature and for the tradition.
 
nowadays, when the invasion of construction firms is replacing the green with the gray of the concrete, i would like to appeal to the inhabitants of the area not to let
the destruction of nature, traditions and the loss of on of the greatest and oldest profession of humanity-that of fishing- happen.

fate velaj,radhima-march 2011

Një intervistë e pakuptimtë

Këtë fundvit vendosa ta kaloj pranë nënës sime në Vlorë. Në një nga ditët e fundit të vitit, më marrin në telefon nga një stacion televiziv dhe më ftojnë për të zhvilluar një intervistë, qëllimi i së cilës ishte të flisja për jetën time në Vjenë dhe Vjenën në përgjithësi.

Sigurisht, nuk hezitova dhe thashë po.

Shkova. Fola për Vjenën, artin, kulturën dhe historinë e saj.

Pa e mbaruar akoma mirë mendimin, moderatori ndërhyri dhe më pyeti:

- Meqë është edhe koha e krishtlindjeve, çfarë do t’u sugjeronit gjithë atyre që duan ta kalojnë këtë fundvit në Vjenë?

Tërë kënaqësi fillova të tregoja një pjesë të mirë të atyre që ofronte metropoli austriak në këtë fundvit, kur moderatori ndërhyri përsëri duke më pyetur:

- Po Fatos Nanon, e keni takuar ndonjëherë në Vjenë?

- Jo, nuk e kam takuar ndonjëherë, - iu përgjigja dhe vazhdova aty ku e kisha lënë.

Ndoshta atij iu duk e shkurtër kjo përgjigje, sepse vazhdoi përsëri:

- Po shtëpinë në Vjenë, dini gjë ku e ka Fatosi?

Duke mos e kuptuar atë dëshirë të pakuptimtë të moderatorit për ta lidhur Vjenën me Fatos Nanon, iu ktheva duke i thënë:

- Fatos Nano nuk është pjesë e historisë dhe kulturës botërore që të më interesojë se çfarë ka bërë, çfarë po bën dhe ku jeton. Fatos Nano është pjesë e historisë së Partisë Socialiste. Nëse dëshironi të dini se ku ka jetuar Ludwig van Beethoven dhe se ku e kompozoi simfoninë e tij nr. 9, pjesë e së cilës është edhe Himni i Europës, po u them se ka banuar në Ungargasse nr. 5 të lagjes 3 të Vjenës. Nëse dëshironi të dini se ku ka jetuar Sigmund Freud dhe ku e ka pasur klinikën e tij, po ju them se e ka pasur në Berggasse nr. 19 të lagjes 9 të Vjenës dhe kështu me radhë...

 Vlorë,

e martë, 22 dhjetor 2010

fate velaj-athine,31 korrik 2010

 

o mezini! ose më  mirë  po të  drejtohem:  o, ti, i mezinajve! jam unë  fate velaj që po të  shkruaj. dua te te pyes: sa metër katëror është kjo kafeneja jote? nuk e kam qëllimin të të pyes nëse ke lejë ndertimi apo zgjerimi apo më mirë lejë për shtim kati. jo, or jo. s'e kam  aty llafin. e kam tek ajo që e ktheve nga kafene ne dyqan shitjeje me shumicë...

me përpara na kënaqje me lajme të  reja or ti i mezinajve. seç na u bë  ves neve që çdo mëngjes  të hidheshim nje vrap andej nga kafeneja jote që mesa vura re i kishe vënë  emrin "illy". eh se c'mu kujtua riccardo illy në këto momente. mbaj mend aty nga fundi nëntorit te 2004, e takova në parlament në vjene. më  tregonte i dashuri riccardo për "illy caffe" për historinë e saj se si gjyshi...pastaj më tha se dhe në tiranë ka një  distrubutor e....sigurisht që  riccardo nuk e dinte se kafeja e tij do behej zeher ketu tek kafeneja jote or ti i mezinajve. nejse, tani është fushatë zgjedhjesh dhe ta do mendja që dhe kafeja zjen ndryshe.

eh! në  fillim e bëje kafenë  të  mirë  or ti i mezinajve. ishin kohë  të tjera atëhere. më  ndryshe ishte. do thuash ti : pse na i kujton ato kohëra o fate.  jo, se në  fakt fajin se kemi ne të vjetrit ose siç i themi vetes "oldtimer". as ata që  janë më të rinj ne vit prodhimi se ne dhe po na informojne mbi gjendjen ne fushatën zgjedhore.  jo or jo! fajin e ka banakieri yt që  se ka mendjen për punë por kendon tërë ditën:

e ammazzo il tempo bevendo caffe' nero bollent in questo nido scaldato gia' dal sole pazient ma tu che smetti alle tre, poi torni a casa da me tu che non senti piu' niente, mi avveleni la mente!...

fate velaj - tiranë, 2005

 

…rruga e kthimit nga mistelbach-u nuk po më dukej dhe aq e gjatë sa ajo në vajtje. sado që nga vienna e deri aty nuk janë më shumë se 40km prapëseprapë vajtja mu duk e pafund…

…kisha qënë në inaugurimin e hermann nitsch muzeum…qëndroja aty dhe gjatë gjithë kohës sytë i’a kisha ngulur masës së madhe të njerëzve që kishin ardhur t’a nderonte nitsch-in. mund të ishin më shumë se 3000 veta. i shikoja ashtu në heshtje dhe mendoja se si e ku mund të ishin njohur me gjeniun…patjetër qe sejcili prej tyre kishte kujtimet e tija. ndoshta jo të gjthë por, prapë kishin ardhur  edhe për të vetmin qëllim ngaqë donin të ishin deshmitarë të kësaj ngjarjeje.
…ashtu duke ndejtur filluan dhe tek unë të riktheheshin kujtimet e takimeve të mia me gjeniun…

m’u kujtua takimi ynë i parë aty në prinzendorf, në kështjellen e tij. bisedonim për expon që do organizoja në athinë…m’u kujtua kur vajta në aeroportin e athinës dhe e prita…e cova në hotel…e solla në hapjen e expos e më vonë shëtitëm nëpër athinë…
m’u kujtua edhe ajo ditë e bukur e 15 marsit 2006 në tiranë kur ai erdhi ashtu qetë-qetë. nuk kërkoi as honorar as salltanete…çdokush e kujton atë mbrëmje në akademinë e arteve në tiranë ku ai dha një leksion mbi të famshmin "teatër i mistereve dhe orgjive". erdhi pa fjalë e zhurmë, u mjaftua vetëm me një ftesë të mikut dhe admiruesit të tij të madh, fate velaj. miqtë e tij te rinj, profesorët e akademisë së arteve gaz leka e najada hamza, ad isufi e edi hila, ali oseku e tan peqini, krenar zejno apo njerëzit e letrave visar zhiti e luan topçiu e shumë të tjerë kujtojnë atë mbrëmje të bukur tek restorant "tre furrat" ku kaluam tërë natën e festuan me gjeniun. sigurisht m’u kujtuan edhe gjithë ato gazeta e tv stacione që i bënë jehonë ardhjes së tij. m’u kujtua gjithashtu edhe ndonjë letër anonime dërguar e botuar në ndonjë gazetë, apo shkrimi i ndonjë psikologu a filologu që hidhte munxa kundër gjeniut dhe veprës së tij. edhe mail-et e disa të tjerëve që shkruanin se në shqipëri nuk ka drita e ujë, shumë veta nuk kanë as të hanë ndërsa fate velaj sjell hermann nistch që ther lopë e iu fut femrave zorrë e melçi brenda...
m’u kujtua edhe...
të gjitha m’u kujtuan, në hapjen e muzeut të gjeniut.
 
qeshi çiltërsisht si një fëmijë, kur më pa aty pranë tij në mes të më shumë se 3000 vetave të ardhur nga gjithë austria, italia, franca e gjermania, suedia, zvicra e çekia, brazili e australia, usa e kanadaja e deri më larg. shume të ftuar nuk gjenin vend në sallë dhe ju desh të shikonin hapjen në ekranet e vendusura jashtë...duartokiti salla kur kryetari i bashkisë tha: „…kanë ardhur edhe miq nga shqipëria“. shqipëria që diti ta nderojë gjeniun. akademia e arteve e beri "anëtar nderi" të saj e që diploma tashmë është në muzeum. gëzoi gjeniu kur më pa, qeshi e ma bëri me dorë. edhe e shoqja e tij rita nitsch gëzoi. qeshën me romel-in, djalin tim. ishte i vetmi fëmijë në sallë. e njoh prej vitesh gjeniun…e shihja ashtu dhe ndjehesha i lumtur që kisha hyrë aq thellë në jetën e tij.
...ishin kambanat e qytetit që ranë për 3 minuta pa ndërprerje e që sinjalizonin lajmin e inaugurimit të nitsch muzeum. më vonë do të ishte kryetari i bashkisë që do prezantonte orkestrën e qytetit e cila interpretoi uverturën " zur weihe des hauses" kompozuar për këtë rast nga vetë gjeniu, hermann nistch.

fjalën solemne e mbajti guvernatori i landit i cili nuk e fshihte dot gëzimin e madh që ndjente. ai foli për gjeniun, për artistë të tjerë të krahinës së tij…ai do te citonte se hermann nitsch muzeum është me i madhi muze për një artist të gjallë ndërtuar në botë. mbas guvernatorit do te ishte vete gjeniu që do të ngrihej në podium. i shoqëruar me ovacione ngjiti shkallet e podiumit. u përlot gjeniu. fjalët e tija të para ashtu me zë të dridhur nga emocionet. falënderoi te gjithë ata që i janë gjendur pranë në kohët më të vështira. "...unë nuk jam gjeni tha. unë punova shumë, vuajta shumë, u gëzova shumë, rezistova shumë dhe ndoqa rrugën time...." ishin fjalët e gjeniut.
…më vonë do të ishin prifti i katedrales se herzogenburgut, ai i mistelbachut dhe ai i kishës evangjeliste të krahinës të cilët do të bekonin këtë ndërtesë dhe muzeun hermann nitsch…ata folën për rëndësinë e veprës së nitsch-it si një frymëzim mes modernes dhe  besimit.                       
"arti i mirë është besim i mirë" thanë ata…

fate velaj – rruga mistelbach-vjenë, qershor 2007

më shumë informacion mund të gjeni tek views of activities http://velaj.com/?cid=1,103,181

...i visitatori sono andati e mi hanno lasciato davanti al quadro di shpend qeriqi...poco a poco mi e venuto in mente il mio primo incontro con lui...

...ho conosciuto shpend qeriqi perché ho visto una tela grande che ha comprato la galleria nazionale a pristina. ho notato questo quadro di grandi dimensioni e mi sono interessato subito a questo giovane autore...
...quando sono stato a casa sua, a shtime, 50km da pristina, ho visto i suoi quadri di grandi dimensioni e mi sono definitivamente convinto che si trattasse di un giovane di talento. mi ha colpito il suo utilizzo del nero. lui non mi ha spiegato la ragione che lo spinge ad usare colori così forti, non mi ha raccontato molto di sé, io però ho un mio pensiero, una mia interpretazione che si ricollega al nostro incontro... in quell’occasione mi ha portato a visitare un cimitero che è stato fatto dai paramilitari serbi durante la guerra del kosovo. é un grande cimitero dove sono sepolte una sessantina di persone in una fossa comune. il posto si trovava proprio vicino a casa sua ed ho ricollegato subito il titolo del quadro a questa fossa comune, “...vicino a casa mia”.

...lui non è stato aperto nel parlare dell’episodio né del suo vissuto personale...
shpend è un tipo fatto così, non è una persona aperta, si esprime attraverso le sue opere...

fate velaj trieste, giugno 2006

fate velaj über erwin maria hafner-publiziert bei der  salzburger nachrichten/pongau

ein pongauer als kulturbotschafter

nicht so viele regionsbewohner wissen viel über ihm, erwin maria hafner. der im jahr 1968 im st. johann/ponngau geborene künstler betritt seit einigen jahren das internationale roter tappet.nach einem studium für malerei und graphik beim großen adolf frohner hat der pongauer sohn viel gesehen und erlebt.

das sprichwort von matthias claudius  „wenn jemand eine reise tut, so kann er was erzählen ", erlangt bei diesem ein  volle bedeutung. er kann viel erzählen. sogar zu viel. viele reisen hat er unternommen, sein die mit dem auto über die karpatenmassivbergen oder mit dem schiff nach ionischen meer in albanien. mit dem flugzeug nach kirgysien oder mit dem zug nach wien um ausstellungen bei bedeutenden museen und kunstzentren wie in bukarest(national museum cotroceni neben aurel vlad, robert kabas, klaus joachim keller), national galerie albaniens in tirana (neben hermann nitsch, zaharias avranitis, etc) sowie im national galerie kosovos in pristina, stadtgalerie in trieste, italien oder als „artist of the month“ februar bei der wmc artforum vienna, ausstellungen die von wichtigsten persönlichkeiten wie staatspräsidenten, ministern etc geöffnet wurden.

bei so vielen reisen und erlebnissen erzählt erwin, der pongauer sohn über die leinwand aus tiefefestgedrückte emotionen die karakteren dieser wunderschönes region wo er geboren und groß aufgewachsen wurde, menschen die er fast jedes tag begegnet.
über sein arbeiten sagt er:"…in meinen arbeiten geht es hauptsächlich um menschen und deren beziehung zueinander, wobei ich kaum von der realen welt der figuren und formen abweiche. die ideen für neue ansichten und ausdrucksarten erhalte ich durch die alltäglichen erlebnisse in meiner umgebung, die dann wieder aus mir heraussprudeln wenn ich male. es geht hauptsächlich um menschen und ihre umgebung, ich versuche eine verbindung zwischen ihnen, meiner umwelt und meiner inneren welt herzustellen, dies äußert sich in einem ständigen drang nach neuen ausdruckformen…!“

erwin ruft die berge im atelie. die kunstwerken und der philosophie erwins haben nationale und internationale resonanz gefunden. über ihm haben viele zeitungen und tv in den verschidene ländern berichtet.

über sein zyklus „der bewegte mensch“ der bedeutende südeuropäische kunst und literaturkritiker prof. dr. luan topciu aus der bukarester universität der von dem werken erwins begeistert wurde, schreibt:"...in dem bild "der bewegte mensch" begibt sich erwin maria hafner auf rutschigem boden: zwischen traum und realität, stillstand und dynamik, bewegung und ruhe(zustand).er ist nicht an der anatomie als solche interessiert, sondern benützt diese als vorwand um grundlegende zusammenhänge über das menschsein zu erforschen, der bewegung auf einer konventionellen ebene, der dynamik in einem bestimmten chronotop. die dichotomie zwischen traum und realität kommt durch anatomische elemente, die manchmal blass und wage und dann wieder klar und konkret sind, zum vorschein. bewegung und stillstand sind in dem bild zwei gegenteilige kräfte, die jeweils die wichtigkeit des anderen unterstreichen..."

und, nach langen aufenthalten im inn und ausland kehrt er wieder zurück, dort wo seine wurzeln sind –im werfenweng.
dort „sammelt“ er impressionen, trifft menschen,  lehrt kunst junge leute aus der region. dort am werfenwenger höhe beim atelie ruhdorf wo seit einige jahre als künstlerischer leiter tätig ist und internationale künstlersympozien organisiert mit dem ziel: pongau ein internationales kunstzentrum zu machen.

seit 2004 ist er mitglied des renommierten internationalen künstlernetzwerks „forum weltoffen international“ und seit 2006 stellvertretender vorsitzender und ass.kurator.

 

perkufizimi i mark twain, shkrimtarit amerikan te njohur nga femijeria jone nepermjet romanit tom sawyer, se „...gazetaret jane njerez qe gjate gjithe jetes i shqeteson mendimi se ushtrojne profesionin e  gabuar“  per ergys alushin nuk merr kuptim.

me kujtojet fare mire momenti kur nepermjet nje miku te perbashket u njoha me te dhe,  sado qe vija nga nje bote me  „e qete e me melodioze“ sic eshte ajo vjeneze e rashe ne nje bresheri muhabetesh e komentesh mbi ngjarjet ne qytet qysh ne fillim me beri pershtypje  nje menyre tjeter e te perceptuarit te ngjarjeve nga ana e tij.

te shoqeruara me element te humorit e te folklorit vlonjat analizat e  tij te plota dhe te detajuara mbi disa momente nga zhvillimet politike e sociale te qytetit qysh ne momentin e pare  me lane idene e nje vegle pune marangozi, sic eshte sharra me dhembet e saj sa majtas, sa djathtas qe ne gjuhen popullore quhen „capraz“.

duke e pare qe fliste me nje qetesi qe nuk ishte ne sintoni me ato qe tregonte mundohesha te kuptoja  se ne cilin kamp politik ishte „shpirterisht i reshtuar“ dhe ne momentin qe une e pozicionoja majtas me rezultonte djathtas e anasjelltas.

ika nga ky takim me idene se ndoshta ishte takimi i pare dhe ndoshta  akoma heret te krijoja nje ide perfundimtare ose me mire nje perkufizim mbi „fenomenin ergys“.

kohet e mevonshme do te me mesonin ta merrja ergysin ashtu sic ishte: nje „gazetar rapsod“ qe gazetarine e sheh si mjet per te kenaqur e permbushur gjendjen e tij shpirterore e qe pa te cilen ai vete dhe vete qyteti nuk do te ishin te plote.

fate velaj- vjene, nentor 2011

 

"vellai e do vellane vetem kur i sheh gjakun ne mes te sheshit e, atehere, fillon e qane..."

pyetje: - zonja ministre ! do te deshironim te informonim publikun dhe lexuesit austriake, se çfare dhuratash do t'u bejne miqve te tyre anetaret e qeverise? me kete rast, do t'i u pyesnim edhe ju. pra, çfare dhuratash do t'i u beje miqve te saj, zonja ministre elisabeth gehrer, me rastin e krishtlindjeve?
pergjigje: - te gjithe miqve te mij, une do t'i u dhuroj permbledhjen me dhjete vellime te shkrimtarit tim me te preferuar, ismail kadare.

***
... kjo bisede ne forme interviste, u zhvillua para dy vjetesh nga revista e mirenjohur austriake news, me ministren e arsimit dhe kultures se austrise z. elisabeth gehrer. ( zonja gehrer eshte ministre qe nga viti 1995 ). pra: elisabeth gehrer, minstrja ne qeverine e nje shteti si austria qe krenohet me emra artistesh te shquar e me fame boterore, te tille si: mozart, klimt, schiele, schwarzenegger, jelinek ( çmim nobel per letersi – 2004 ) etj. zgjedh dhe ju dhuron miqve te saj, librat e shkrimtarit shqiptar ismail kadare ! ...

***
po ashtu, ne nje reviste tjeter, zhvillohej nje interviste me ministren gehrer e ne fund te saj, gazetari i ben nje "rönttgen" mbi shijet dhe preferencat e saj. mbasi e pyet se çfare ngjyre preferon, se cila peme i pelqen, cili artist, cila kenge etj. i erdhi rradha pyetjes se, cili ishte libri i saj me i preferuar. ajo pergjigjet:
"doruntinas heimkehr" ( kush e solli doruntinen ) te shqiptarit  ismail kadare.

***
ka kohe qe ne mediat dhe listat virtuale shqipetare po zhvillohet nje debat mbi Ismail kadarene. pa dashur te prononcohem e pa dashur te ndyrhyj me mendimet e kendveshtrimet e mia mbi debatet qe zhvillohen mbi vepren e tij jam munduar vetem te lexoj e te krijoj nje mendim timin se, pse duhet dhe se cfare bejme ne qe merremi me shkrime te tilla, lidhur me ate qe e kemi dhe qe krenohemi qe e kemi.
aty, ne shqiperi, ne vite te shkuara, ne shkolla na mesonin per "heronj" te cilet nuk i rezistuan kohes me shume se dyzete vjet e tani, sot, jemi perballe nje fakti historik, te njohur boterisht siç eshte rasti i fames se shkrimtarit tone ismail kadare.
ne shkolla, na mesuan per deshmore dhe heronjt  te heshtur dhe jo te gjithe dime se, ne cfare rrethanash u vrane apo si e realizuan vepren e tyre ata. na mesuan per heronjte e punes socialiste, per shyqyri kanaparin qe me traktorin e tij ne vitet '70 bente nga tre norma ne dite dhe punonte per vitin 2021.
na mesuan per „ate“ qe shpiku karburatorin e pare te markes shqiptare e qe do bente qe makina kamion “zis” te harxhonte me pak benzine se nje vw golf.
na mesuan se si, i verbri fuat cela, lexonte veprat e partise dhe udhezimet qe delnin nga fjalimi i enver hoxhes ne plenumin e rrethit te matit, me 26 shkurtit 1972 me titull: "socializmin e ndertojne masat - partia i ben ato te ndergjegjshme", na mesuan per kete dhe ate....bile edhe per kinezin lei fen qe mblidhte gozhda e bullona rrugeve dhe i conte ne fabrike....

tani, mbasi shohim se s'jemi me atje ne shqiperine e envere hoxhes e duke pare se jetojme ne shtete demokratike, njeri ne Itali, tjetri ne gjermani, austri, france e usa, shohim  e mesojme se ne to flitet e debatohet dhe sejcili ka te drejten e fjales. bukur ! ai qe jeton ne france lexon "liberté, egalité, fraternité" dhe thote pse mos te them dhe une fjalen time. ai ne usa meson per "the bill of right" dhe thote: po edhe une kam te drejte te them mendimin tim. bukur!!!
 
gazetat jane te mbushura plot me shkrime per kadare-ne. se cfare ka bere, si e ka bere e se ku e ka bere? se ku eshte botuar, se si eshte botuar dhe sa here eshte botuar? se cfare ka thene, se si e e ka thene, dhe se ku e ka thene dhe se cfare duhet te thonte? etj. harrojme se kadare shkruajti ne shqiperi e qe te gjithe e dime se cfare ishte shqiperia e asaj kohe…

tani, ne fillojme dhe i bejme "rönntgen"- in atij qe, me vepren e tij ka bere qe shqiperia te rinjihet e per te te diskutohet ndryshe. t'i zihet emri ne te tjera ambiente e hapesira dhe te shihet ndryshe. nderkohe, ne fillojme e themi se...
dhe  pyetja shtrohet: a e ka te nevojshme kadare gjithe kete debat ? une jam i bindur se per te eshte "scheißegal" ( sic i thone gjermanet ) e, per mendimin tim, ai nuk duhet t'i lexoj dhe t'i komentoje fare ato.(kam pershtypjen se ai nuk del dot nga muhabetet e sokakeve te gjirokastres dhe komenton cdo fjale qe del ne qarkullim duke harruar se i madhi zot ja dha mencurine dhe talentin qe te shkruaje vepra latrare qe te na i leje neve trashegim e jo te merret me ato qe shkruhen e llafosen!!!)

per mendimin tim, ne duhet te mendojme se si dhe cfare duhet te bejme qe te festojme pervjetoret e lindjes se tij. te tjerat le t'i diskutojne ata qe do vijne mbas nesh e qe do jene me te qete e me te cliruar nga mendime te tilla. kjo eshte nje ndihmese demokratike dhe largpamese. le t'a leme korifeun tone te qete dhe le te gezojme bashke me te dhe vepren e tij. por, per fat te keq nuk ndodh keshtu e kam pershtypjes se dhe ne kete rast, vertetohet ajo shprehja qe me thosh nje miku im nga vlora se "vellai e do vellain vetem kur  i shikon gjakun ne mes te sheshit dhe atehere fillon e qan"

prandaj ne, duhet te analizojme veten tone se çfare kemi bere dhe a eshte koha te bejme dicka qe te mos ikim nga kjo jete pa lene asnje te gervishtur e te mos merremi me ate qe ka lene nje "krater" te madh ne letersine boterore.

( kam pershtypjen se te vetmen gje qe beri ndryshimi i rregjimit eshte ajo qe na hoqi lepurin qe kishim ne bark dhe ne vend te tij na futi  qenin )

fate velaj - vjenë, qershor 2005

nga fjala ne hapjen e expos "tendencat e modernes ne pikturat e guri madhit" 

“…im atë, melo velaj ka pasur dicka të përbashkët me guri madhin. e përbashkëta mes tyre qëndronte në faktin se që të dy vinin nga shkolla ruse e ish bashkimit sovjetik.
guri madhi në leningrad(saint petersburg) dhe im atë në moske.
mua më kujtohet fare mirë kur im atë melo me fliste per jeten e tij ne moske. me tregonte sesi shpeshhere i duhej te kursente edhe rublat e fundit e te shkonte ne bolshoi teater per te pare liqenin e mjelmave te tschaikovskit apo ne pushkin museum për te pare shkollën ruse të artit, për te pare piktoret e medhenj rus si aivasovski e rjepin etj.

aty nga mezi i viteve 70 unë në vetvete zbulova pasionin tim për pikturën dhe im atë më thosh: të bëhesh si guri madhi...

qëllimi i këtij në tirana business university është që të risjellim në kujtesën tonë por edhe të brezit të ri ata personalitete që krijuan ndërgjegjen kombëtare e identitetin kombëtar.

koha “mizore” e tranzicionit bëri që të liheshin në “qoshe”e “cep” këto figura dhe vlerat që ata krijuan duke ju dhënë përparësi “vlerave të tjera” si e rendjes drejt parasë në mënyra nga më të ndryshmet.

qëllimi ynë është të “marrim pluhurat” nga kornizat e këtyre veprave dhe tu japim ndricimin e tyre në original...”

fate velaj, tirane-maj 2011

…te gjithe fajin e ka kujtesa

momente te jetuara ne vitin  2003

…ishte aty nga fundi i qershorit 2003. sapo kisha mberitur ne vjene nga nje qendrim gati 6 javesh ne athine.
isha i lodhur. qendrimi ne athine me kish lodhur. nisesha nga shtepia paradite dhe kthehesha aty nga mesnata... ne kohen qe me ngelej takohesha me miq dhe dilja. athina eshte e zhurmshme dhe interesante nese di se ku te vesh dhe ne kushtet e mia qe isha ne mes artistesh me ndryshe ishte. hapja e expos kaloi mire dhe ishte nje sukses. cdo gje vajti sipas asaj qe kisha deshiruar  dhe ndoshta me mire. publiku grek e mirepriti expon. pervec disave qe hodhen munxa kunder alvanosit, kunder meje qe kisha sjelle vepra me orgjira dhe gjak.
pse duhet te pikturohet me gjak?! c'jane keto?! thonte ndonjeri kur shikonte veprat e hermann nitsch-it. pse duhet te paraqitet maria, nena e krishtit lakuriq dhe benin kryqin kur shikonin pikturat e adolf frohnes. ku eshte shtepia ketu?! po fshati ku eshte ?! me ke tallet ai? thonte dikush tjeter kur shikonte pikturen time "country house"(shtepia ne fshat).
nejse, arti eshte tolerant dhe te jep mundesine te diskutosh. sido qe te jete ne athine ja kalova mire dhe kam kujtime te bukura si me njerezit ashtu dhe me kohen se si e kalova.

ishte hera e dyte qe veja brenda vitit ne athine. heren e pare, ne janar vajta me avion se kisha nje takim me ambasadorin e austrise dr.rené pollitzer dhe me duhej te bisedoja rreth aktivitetit qe do organizoja. atehere ndenja vetem 1 jave.
 
kesaj rradhe u lodha vertete.
pastaj te mos harroj dhe aksidentin qe me ndodhi me makinen dy dite perpara hapjes se expos aty afer thiva-s kur po veja per delphi te shikoja orakullin e delphit.
eh!
me behet mishi me kokra kur kujtoj humneren qe na priste. nga nje ane them shyqyr qe ishin mbrojteset anes rruges se do ishim harruar. ornella thonte se fajin e kish morandi qe kendonte "…scende la pioggia…" se qe kur  filloj ai kengen filloj dhe shiu dhe rreshqitem. ndoshta e kish fajin morandi.
ylli thosh se fajin e kish mena, gruaja e tij qe na tha se ju qe ikni dhe s'me merrni mua mos vafshit ne delphi. ndoshta ishte ashtu sic thosh ylli dhe e kish vertete fajin  mena. piro thoshte se ashtu qe e shkruar. une thosha se orakulli i delphit patjeter do na kete lajmeruar te mos niseshim por ne s'ja kemi vene veshin. ndoshta. kushdo qe t'a kish fajin apo sido qe te kish qene te shkuara e te harruara. ne delphi nuk vajtem. mora ne telefon vjenen dhe ata u lidhen me athinen dhe derguan nje makine qe na terhoqi.

makinen e rregullova ne athine tek jorgos, nje mekanik grek, djale i mire aty ne pangratis. gjate kohes qe cova makinen per riparim ata nga vjena dhane porosi te me jepnin nje tjeter per te levizur. ata te siguracionit tim se kush tjeter. me dhane nje alfa romeo ngjyre gri shume e bukur. me ate vajta dhe ne aeroport te prisja hermann nitsch-in i cili me tha se kur isha tek ai ne keshtjellen e tij ne prinzendorf kisha nje makine te zeze.
 
s'kaluan disa dite dhe m’u be fiksim qe duhej te veja patjeter ne delphi. u nisem. morem dhe menen me vete. jo per gje por kishim vend se u nisem me dy makina. erdhi dhe raqi me makinen e tij. ndaluam dhe aty ku beme aksidentin. filluam te komentonim kthesen dhe pse reshqiti makina. vazhduam rrugen. kesaj rradhe nuk ndodhi gje. mberritem dhe aty ne maje te maleve ku ndodhej dhe qyteti  antik i delphit. u beme gati te hyme ne amphitheater por ishte mbyllur. pyetem pse dhe na thane se ne te gjithe greqine ka greve te atyre qe punojne neper museume.
eh, thashe:"s'paska qene e thene te shikoj orakullin e delphit". qe aty, sado larg, shikohej deti. zbritem malet e delphit dhe vajtem ne itea nje qyteze e vogel prane detit. hengrem dreken aty. u lame dhe ne det.....nuk e di po se si mu duk deti aty. ndoshta nga qe jam mesuar t'a krahasoj me ate te vlores...
 
kthimi per vjene ishte i qete. ashtu si ne vajtje per athine. vjene-trieste me makine dhe aty mora tragetin per patras dhe qe aty per athine me makine. e njejta gje dhe ne kthim vetem se kete here mu desh te flija dy nete ne traget sepse nisej ne oren 22. ne traget mora perseri nje dhome dhe dola pak prej andej. lodhja ne athine e kish bere te sajen. doja vetem te flija. cfare do beja dhe te dilja. njeri nuk njihja. te gjithe ishin te huaj. pastaj pak njerez kisha njohur ne ato 6 jave ne greqi. te lahesha ne swimming pool nuk kisha qejf. rrija ne dhome dhe lexoja. dilja vetem per te ngrene ne restaurant dhe kthehesha prape ne dhome. aty nga mengjesi dola nga dhoma dhe vajta ne bar te pija ndonje caffe. dola ne verande dhe c'te shoh: perpara meje ishte ishulli i sazanit. m'u mbushen syte me lot. vajta ne dhome dhe mora nga canta dylbite dhe po shikoja...
...hey fate –thashe- andej tutje ka njerez qe ti i njeh dhe te presin...ndosha ciftit anglez qe kisha aty prane i ra ne sy kjo llomotitja ime...
 
mberrita ne vjene.
mbasi perfundova disa bisedime ne ministrine e jashtme dhe bashkine e vjenes isha i lire.  ate korrik, dmth ne daten 31 une mbushja 40 vjec. miku im nga egjypti prof.dr. magdy abdel aziz  emam el bailey, me kish thene qe  te veja ne detin e kuq dhe pikerisht ne el sokhna nje fshat turistik ndermjet kanalit te suezit dhe sharm el sheik. aty ai ka nje shtepine e tij prane detit dhe ma linte ne dispozicion. dr.magdy eshte nje personalitet i madh i artit  dhe kultures egjyptiane dhe shef katedre ne helwan university ne kairo.
qejf nuk kisha te veja ne egjypt. jo se nuk kam kujtime dhe miq qe do gezoheshin kur te me shikonin por ne korrik  aty eshte 60°c.
 
kisha nje ide dhe me shume nje deshire. sado qe isha i lodhur prape doja te beja nje udhetim te gjate. doja te veja ne scotland. aty ku jetojne breaveheart-et. doja te shikoja e te imagjinoja... ate apo kete, ku ka lindur ky apo ai, cfare ka bere ky apo ai dhe po sillja neper mend fytyrat e tyre... sean connery, rod stewart dhe ate moment fillova te kendoj:
"have i told you lately that i love you..."
 
u nisem.
ishte ora 04 e mengjezit kur timonin e ktheva per nga perendimi. vjene-salzburg-münchen, strasbourg-luxenbourg, bruxelles-lille-callais dover, london-oxford-birmingham... station me station. leviznim dhe...
po ne liverpool? patjeter qe do veja... mberritem ne liverpool aty nga ora 14 e ca. kerkova hotel. e doja nje hotel me shikim nga mersey qe te me kujtohej vlora dhe e gjetem nje. te nesermen doja te veja patjeter te shikoja beatlles museum. e pashe. tate gallery. e pashe. maritima museum.... hoteli ishte aty ne albert dock -touristen attraction dhe u kenaqa.
ndejtem dhe ca ne liverpool dhe u nisem. rrotat e makines i drejtova nga tabela qe shenonte "the  north"
u nisem per glasgow aty tek 300 miles nga liverpool. mberritem dhe ne glasgow. ishte aty nga mbasditja dhe ate dite rruget e qytetit ishin plote. sa kish mbaruar nje ndeshje boksi dhe kampioni i edinburghut kish fituar mbi kampionin e glasgow-it. nga qe turma e njerezve mezi cahej thame se nuk do ishte mirre te rrinim aty dhe u nisem per falkirk nje qytet pak me larg dhe se do flinim aty ne nje hotel qe kisha degjuar per te. shkuam. ishte aty nga ora 17.00 kur hyme ne hotel. mbasi  bera nje dushe dhe u qetesova pak, dolem ne qytet qe si cdo qytet scocez eshte intersant. ne darke u ktheva ne hotel dhe u shtriva. nuk me zinte gjumi. ishte ora 22 e ca dhe dielli ishte akoma aty siper. aty nga ora 4 e mengjezit kur me doli gjumi pashe se ishte akoma dite. pyeta veten nese ishte erresuar ate mbremje apo jo. ndejta shtrire dhe prita te vinte ora 7, duke pare tv. dolem ne qytet. ndejtem pak dhe u nisem per edinburgh. hyrja ne qytet ishte mahnitese...."…oh mein gott"- thashe! gjeta parkim aty mbrapa princ street dhe dolem ne kembe. drejt nesh po vinte nje djale me fund me kuadrata jeshile dhe te kuqe qe si duket ishte bere tape se po batohej. e pershendeta. ai mu afrua te me perqafonte. ika. dyqanet ishin mbyllur. ndermjet princ street dhe keshtjelles pame nje lugine te bukur plote me parqe dhe lule. vajtem ne national museum. e pame. dhe atje ...vajtem. po ne keshtjellen mbi qytet? sigurisht qe do veja. po .... ? sigurisht qe do veja dhe atje e ta shikoja.. ndejtem. u kenaqem. dreken e hengrem ne nje restaurant aty tek keshtjella ngjitur me university of edinburgh. birra nuk ishte dhe aq e keqe nese je mesuar t'a krahasosh me wieselburger bier. pime dhe whisky, atje tek whisky museum. ndejtem dhe ca. ikem. kur zbritem qe andej sado qe kam bere mijera kilometra ne uk prape si per inerci mora krahun e djathte te rruges dhe vazhdova. nje makine qe me vinte perballe ndaloi. shoferi i saj qeshte sepse shikonte targat e makines time dhe e kuptonte qe isha nga europa. hapi dritaren dhe me tha se dhe ai e ka te veshtire kur vjen andej nga ne dhe beri me dore sikur donte te tregonte dicka qe ndodhej larg.
po ne… atje tutje ne highland...? vajtem. u kenaqem. bukur. ashtu sic e imagjinoja...
kthimi ishte nje mrekulli. si per rastesi u kthyem neper rruget e brendshme dhe jo nga motorway. fshat me fshat e liqen me liqen...aty afer qytetit moffat hyme perseri ne motorway.
 
ishte mbremje kur mberitem ne birmingham. nardi dhe bana ishin bere merak. romelin e gjetem duke luajtur me joe-n. ndejtem disa dite aty. drekave nardi bente grille ne kopshtin e shtepise, ndersa darkave mbasi linim makinen aty afer snow hill-it venim neper pub-e aty ne queen's way. vajtem dhe ne stratford on avon te shikonim shtepine e shakespearit dhe sigurisht ne warwick castle.
 
morem annen dhe jeremy-n ne telefon. u gezuan kur na degjuan zerin dhe na ftuan per darke. u nisem per tek ata atje ne alcester. aty ishte dhe sarah gruaja e ardit. anna kish gatuar ato gjellet tipike angleze qe une s'i duroj dot. m’u kujtua se ate dite ardi kish ditelindjen dhe e morem ne telefon. dolem dhe ne qytet dhe jeremy plot deshire na tregonte historine e qytetit. ishte hera e dyte qe veja ne alcester. heren e pare kisha qene nje vit me perpara kur u martua ardi me sahren. atehere vajta me avion. ne dasem  kisha prane shemsin, vellain e xheles burrit te tezes time nafit. shemsi, aty tek te 70-tat ngaqe nuk di anglisht e kish veshtire te komunikonte me anglezet. kur ata e pyesnin per ndonje gje ia sqaroja une se cfare i thoshin. mbasi e merrte vesh pyetjen ju pergjigjej atyre ne italisht. ata, qe asnjeri nuk merrte vesh italisht me luteshin mua t'ua u perktheja. oh shems!- i thashe. pse e torturon veten dhe mua po me le pa ngrene. ti nuk di anglisht dhe ata nuk dine italisht. apo meqe ata per ty jane te huaj ju flet dhe ti ne gjuhe te huaj. foli me mire shqip se ata si ashtu dhe keshtu nuk dine as njeren dhe as tjetren dhe ti se tortoron veten duke lidhur  fjalite ne italisht…
 
mbas disa ditesh ne birmingham u nisem per kthim. ndaluam ne oxford. mbasi ndejtem disa ore dhe mbasi u bleme disa dhurata femijve aty tek "alice in wonderland" shop u nisem per londer. te nesermen ne oren 14 kisha lene nje takim me alexander zimmermann, drejtor i institutit austriak te kultures. vajta me vonese ne takim. nuk e di por aty ne kensington road, prane hyde park-ut ishte veshtire te gjeje parkim dhe keshtu u rrotullova disa here ne ate zone sa humba kohe kot. mbas takimit me te dolem shetitje. ndejtem pak ne ate zone dhe vajta prape tek makina. me kishin vene gjobe. kushedi sa here do me kete fotografuar radari aty ne westminster sepse aty eshte hyrja me pagese. londra eshte e bukur naten.
 
ndejtem dhe ca ne londer dhe morem rrugen e kthimit per vjene. ashtu si ne ardhje vetem se kesaj rradhe fjetem ne charleroi te belgjikes.
mberritem ne vjene. ishte aty nga fundi i 10 ditorit te trete te korrikut. duhej te nisesha per vlore. me duhej t'a festoja ditelindjen prane nenes time. u nisem. rruges fjetem ne beograd. te nesermen vazhduam prape udhetimin dhe mberritem ne vlore po ate dite te 31 korrikut 2003 .....
 
....ne vlore po si ne vlore. nuk kalohet keq atje. paraditeve si gjithmone ne plazh aty ne rradhime tek hoteli i bacit. rrinim deri ne mbasdite dhe ktheheshim per qytet.  mbasi benim dush dilnim ndonje xhiro se mos takonim ndonjerin. ndaloja tek dyqani i nadit qe eshte aty ne boulevard dhe ishte e kote te levizje me tutje se qe te gjithe aty kalonin. here pas here niseshim prape per rradhime por gjithmone aty nga darka. niseshim disa miq dhe venim prape tek baci. aty, ne verande lusi kish instaluar nje karaoke dhe jepte koncerte per pushuesit. aty nga ora 24 e merrja une mikrofonin. ishte deshira e lusit dhe e te tjereve, por sigurisht edhe imja. si gjithmone e filloja me pershendetjet e miqve dhe i ftoja ne emisionin "fate in midnight" dhe i pershendesja me kenge nga repertori im. e nisja me te dashuruarit. kete ja kushtoj beles dhe ilirit kete..kete....sigurisht si gjithmone e nisja me battistin dhe vazhdoja me morandin, dalla-n etj. vone, vone  vinte dhe lushi, vellai i bacit. qete qete ulej aty nga tavolinat e fundit merrte ndonje shishe bier dhe degjonte. nga larg shikoja kur qeshte dhe vija re ato pak dhembe te verdhe si misra te ziere. lushi eshte djale i mire dhe me vjen gjynah qe ka ngelur me tre gjymtyre. njehere me tha se njeren dore e kish humbur kur vriste peshk me dynamit. m’u dhimbs kur ma tregonte.

ne vlore eshte bukur. te pakten ne behar nuk te rrihet pa vajtur. nga qe jam ne levizje gjithe vitin e kam te nevojshme qe beharin t'a kaloje atje. aty eshte ndryshe. degjon histori te tjera jashte cdo llogjike te atyre qe je mesuar ne perendim. ndryshe per ndryshe krijohen muhabetet aty. e fillon muhabetin ketu dhe e vazhdon atje tutje. trurin e leshon pa frena dhe je i lire. takohesh me shoke dhe miq. te pershendet njeri ketej e tjetri andej. o, fate, paske ardhur? sa do rrish? mire, mire , paske ardhur. me mire je me shendet kesaj rradhe. me mire se heren tjeter- thote si cdo vit janulla- gjitonja e shkalles tjeter .
jo, jo. nuk kalohet keq atje…

.. u kthyem ne vjene. si dhe ne vajtje per vlore fjetem nje nate ne beograd. ishte aty nga fundi i gushtit dhe femijet duhet te behshin gati per shkolle e kopesht ndersa une duhet te behesha gati per itali ku ne daten 16 shtator do hapja ne lago di garda expon time "dipingere nella luce". mbasi vume cdo gje ne vije u nisa nje dite e bukur me diell per itali. deri ne udine vazhdova autostraden dhe mora rruget e brendshme duke vajtur ne pordenone, vittorio venetto, belluno, trento e deri ne riva del garda e ne limone. vajta ne hotel. i thashe asaj te receptionit se doja nje dhome ne katin e siperm dhe me ballkon nga liqeni. m’a dha. te nesermen hapa expon. nuk doli keq. erdhen shume veta bashke me ta erdhi dhe kryetari i bashkise. ishte bukur aty ne lago. drekave dhe darkave per te ngrene veja ne restorantet buze liqenit. ne darke rrija ne ballkon dhe shikoja liqenin. lago di garda eshte nje parajse. jastekun e ktheva nga ana tjeter dmth andej nga fundi i krevatit. doja qe kur te shtrihesha te shikoja ujin e liqenit dhe reflektimet qe vinin nga qyteti perballe...

... po rrija ne ballkon. ishte aty nga ora 23. kisha marre  ne dhome nje shishe vere te kuqe dhe po pija avash avash. nga nje bar aty poshte tek liqeni vinte muzika e njerit qe kendonte ne piano. e degjoja. me erdhi nje sms nga athina. i ktheva pergjigje. degjoja muziken ne qetesi. muzikanti vazhdonte te kendonte. si duket ishte ne qejf ose po e pelqenin ata qe ishin ne restaurant. me shume ishte muzike e njohur italiane. aty vone filloj te kendonte ne anglisht. jo dhe aq keq thashe. ...po behesha gati te futesha ne dhome te flija kur ai filloj
"strangers in the night, ..."

.. jo -thashe. nuk vihet per te fjetur tani. duke fershellyer kengen dola nga hoteli dhe vajta tek lokali ku ai po kendonte. aty buze liqenit. mora dicka per te pire dhe ndejta ashtu ne heshtje dhe degjoja. pianisti vazhdonte ti binte melodive te njohura qe me fusnin ne kujtime. nga nje tavoline aty afer meje u ngrit  nje grua dhe vajti tek ai. sec biseduan dhe pas pak ai filloj te kerkoj ne librin ku kishte textet e kengeve dhe mbasi e gjeti ate qe kerkonte filloj te luaj prape ne piano. melodia ishte e njohur. po mundohesha te beja lidhjen kur nuk zgjati shume dhe ai filloj te thonte fjalet:
 
"you must remember this:
a kiss is just a kiss,
a sigh is just a sigh,
the fundamental things apply
as time goes by..."
 
ishte  muzika e casablanca-s. patjeter ajo gruaja duhet t'i kete thene pianistit "play it, sam" dhe bera lidhjen… m’u kujtua..... m’u kujtua  ilsa kur i tha kete shprehje sam-it  aty tek piano ne kohen kur rick u largua pergjithmone. “play it, sam” dhe sam filloi te kendonte "as time goes bye..."
"play it, sam", "play it, sam“, ah, kjo shprehje qe me ka ngelur ne mendje si me e famshmja lutje…

eh, fate, fate -thashe. doje dhe te flije. ktheva koken nga ajo gruaja dhe e pershendeta me goten e pijes ngritur. ndejta dhe pak dhe aty nga ora 27 e ca vajta prape ne hotel dhe fjeta...
 
...pas dy ditesh u nisa per lecco. aty ne lago di lecco-como duke  pershkruar gjeje rivieren e lago di garda-s deri ne sirmione dhe pastaj ne breschia e.... aty me priste xhuli, nino, bledi dhe alda. i gjeta mire. kafene ne mengjes e pinim tek bari i gianni-t. ndejta ca aty dhe u nisa per bergamo. doja te shikoja bergamo vecchio. mora stradalen dhe vazhdova rrugen. aty afer pa vajtur akoma ne bergamo ndalova ne nje bar te pja kafe. lexoja gazeten dhe me ngelen syte tek tabellat e rruges: bergamo 12km, valle imagna.. san omobono 35km...
oh thashe. san omobono! valle imagna! oh mein gott! m’u kujtuan kartolinat e xheles...

...ishte aty nga fundi i viteve '70 kur nje shoku i xheles, burrit te tezes time nafit kish vajtur per nje kurs specializimi ne itali. qe andej i dergon xheles nje kartoline me pamje nga valle imagna dhe san omobono. sa here qe veja ne tirane e shikoja gjithmone ate kartoline. mbas disa kohesh qe nafi e mbante tek xhami i bufese m’a dha mua. e shikoja kartolinen cep me cep. ate pallatin e verdhe me tre kate aty perpara ures. ate rrugicen e ngushte dhe ato dy grate me fustane zhapone qe dilnin nga dyqani ate luginen e bukur jeshile te valle imagnas. s’e ndaja nga dora atehere kartolinen, i bera dhe nje kornize dhe shpeshhere e vizatoja....
…mbarova se piri kaffen aty tek bari ku isha dhe u nisa. doja patjeter te veja ne san omobono. mora rrugen perpjete neper malet e valle imagnas dhe mberita ne qytet. fillova te kerkoj ate pallatin e verdhe prane ures. e gjeta. ndejta dhe e shikoja se nga mund t'a kish fotografuar ai qe kish bere kartolinen. pashe dhe ate rrugicen e ngushte dhe dyqanet aty. sigurisht ato grate jo se kane kaluar shume kohe, pastaj ato nuk rrine gjithe diten aty para dyqanit.
 
u ula ne nje bar dhe porosita nje shishe bier. rrija dhe sodisja qytetin. eh, fate, thashe. po kjo nuk qe e llogaritur... kerkova neper dyqane se mos gjeja te njejten kartoline por me kot. kishin kaluar me shume se 25 vjet qe atehere...
...ika qe andej dhe vajta ne bergamo. atje ne bergamo vecchio. qytet i bukur…. u ktheva prape ne lecco. nino kish ardhur nga puna. fillova t’u tregoja dhe per san omobonon. bledi degjonte me kenaqesi kujtimet e mia…
…te shtunen, u nisem me bledin dhe alden per sanremo gati 400km nga lecco duke i kaluar nga milano….
 
...nuk do kalonte nje muaj dhe do nisesha prape per rruge. kesaj rradhe per beograd ku do takoja ambasadorin e austrise dhe qe andej ne rumani duke i kaluar nga craiova dhe bukuresht. ne dhjetor u nisa prape per itali dhe pikerisht per sanremo per te marre pjese ne ndarjen e cmimeve ne pikture...