"MI MANCHI"

Il nuovo romanzo di Fate Velaj.

Una città italiana alla ricerca di una nuova identità.  Un fotografo di Vienna che cerca di scoprire chi c'è dietro la scritta sulla porta di un edificio abbandonato nel mezzo dei vigneti del Negroamaro.

Quattro storie d'amore tra le righe della parola scritta, guidato dallo sguardo di un fotografo e pittore. Un momento di incontro tra stili per dare voce a sensibilità trasversali fissati da una macchina fotografica tedesca.

Rastësorja e qëllimshme.

Fotografia, që prej shpikjes së saj, mundësoi një shprehje të re ekspresive duke e bërë akoma dhe më konkrete sintezën midis dimensionit estetik dhe atij artistik. 

Në klimën piktoreske franceze dhe angleze të gjysmës së shekullit XIX, fotografia nuk ishte vetëm rezultati i një kërkimi tekniko - shkencor, por një përpunim i kulturës estetike. Pra, ishte jo vetëm një zbulim teknik por një revolucion i mirëfilltë, kon-firmim i një shpirti të ri observues, ndoshta edhe më shumë, hulumtues dhe për rrjedhojë, një paraqitje ndryshe e botës. Nje triumf tërësisht estetik mbasi, pamjet, formohen nëpërmjet syve dhe në këtë mënyrë, të jepet mundësia të shohësh përtej të dukshmes dhe të padukshmes së realitetit.

Të shkosh përtej realitetit për te rikuperuar një dimension 'moral' të vështrimit, është qasja që gjejmë në portretet fotografike të Fate Velaj të cilat nuk janë vetmë ‘shkrep-je’ aparati por një sintezë unike ndjenje, mendimi dhe aksioni. 

Ajo që të impresionon më shumë në punët fotografike të Fate Velaj, është shprehja e dukshme e shkëputjes së një klick’u ekzaktësisht në çastin vendimtar, e që do të rezultojë identifikuese për çdo subjekt të fotografuar.

Të zhytur në një palëvizshmëri të nevojshme, të përqendruar në vetvete, persona-zhet e selektuara nga Fate Velaj, kontribuojnë në kërkimin e një ndjesie e të një thellësie natyrale. Shpesh, ai përqendrohet tek fytyra, tek vështrimi i drejtpërdrejtë dhe krenar i tyre duke kompozuar me ambietin përreth, përshkrime e tregime të mirëfillta. 

Fate Velaj shkrihet në një simbiozë perfekte me protagonistët e përzgjedhur duke e ndaluar kohën pikërisht në momentin më shumë të tensionuar, duke treguar në pamje rastësinë normale e të përhershme të tyre, fragmente realiteti, të afta këto për të transmetuar te shikuesi pjesë të karakterit të tyre, të botës së tyre të brendshme, fytyrës - pertej te identitetit te tyre. 

Fotografitë e Fate Velaj nuk janë thjeshtë pamje por piktura fotografike mbasi brenda tyre gjenden elemente të ngjyrosura edhe kur ato vetë janë bardh e zi.  Ato rrëfejnë aspektin e padukshëm të realitetit të personave, peisazheve dhe objekteve përreth tyre. Ato gjenden edhe të pashfaqura me detaje duke na intriguer neve, shikuesve, për të zbuluar një të vërtetë, një skenë të veçantë, qoftë ajo e karakteri-zuar nga një mori e tepruar ngjyrash, nga tonalitete të kuqe dhe portokalli, qoftë duke arritur në një monokromatizëm total, ku del në pah një aspekt më misterioz e që shkon përtej asaj që ndodhet brenda dhe asaj që ndodhet jashtë fushës së shi-kimit. 

Skenat fotografike janë të pushtuara nga një atmosferë e kristaltë, tipike e veprimta-risë së Fate Velaj dhe disa ‘prerje’ ose lënie mënjanë e objekteve të panevojshme për syrinë analitik të tij, realizohen për t'i dhënë një ekuilibër subjektit ku ndriçimi mbi të mund të bëhet gjithmonë e më i gjallë ose një hije trishtimi gjithmonë e më e errët. 

Veprat artistike dhe letrare të Fate Velaj janë ftesa për të parë e për të lexuar nëpërmjet tyre pjesë të një historie që rrëfen një raport special të një artisti që në të njëjtën kohë, është piktor, fotograf, shkrimtar edhe politikan. Fate Velaj nuk është rastësor në art por, i thirrur për ta kryer atë. Atdheu i tij, Shqipëria, e gjendur midis Lindjes dhe Perëndimit, midis ndjenjës për të kaluarën, vetëdijes për të tashmen dhe dëshirën për të ardhmen e detryrojnë atë  të realizoj një art pa artifica dhe polemika. Gjithmonë, me një realitet që duhet vështruar e lexuar për t'u kuptuar. 

Giusi Giaracuni

Studiuese e artit dhe kuratore e ekspozitave “FACE – beyond the identity” të Fate Velaj nëpër Itali

Udhëtar nëpër ëndrra të panjohura.

Hapësira artistike e Fate Velaj, popullohet nga piktura, fotografia dhe letërsia. Ai është një udhëtar i përhershëm nëpër ëndrra të panjohura e në kohë të panjohura, ndërkufitar dhe jashtë kufijve. Por, për nga intensiteti, ritmi marramendës i veprimtarive të tij, të krijon përshtypjen se kemi të bëjmë me një institucion të tërë dhe jo me një njeri të vetëm.
Në qoftë se piktura e tij është abstrakte dhe në të gjen të pranishme vetëm simbole që sugjerojnë interpretime të hapura, fotografia e tij është tejet konkrete, e prekshme, me mesazh të lexueshëm dhe të fton të zbulosh një rrëfim që gjendet brenda apo fshihet pas imazhit të saj.
Në qoftë se në pikturë, figura njerëzore është mungesore, fotografia e tij popullohet me njerëz, me portrete që emetojnë gjithmonë një histori. Në një reagim të parë, fotografia e Velajt shkakton ose një buzëqeshje ose të trondit e të bën të lëvizësh nga vendi, sepse pika e fortë e artistit Velaj është befasia, e papritura. Ai dëshmon mprehtësinë e një artisti plot intuitë, që di të gjejë këndin e vështrimit, elementët që i duhen për të dhënë mesazhin, di të ndalë atje ku duhet, atje kur duhet. 
Termi më i përshtatshëm për fotografitë e tij do të ishte “fotografi udhëtimesh” dhe kjo, në kuptimin fizik dhe metaforik të fjalës. Fate Velaj është një pasionant udhëtimesh dhe njëkohësisht, një dokumentues i shkëlqyer i tyre. Jo pa të drejtë, atë e kanë quajtur si një Evliya Çelebi apo Lord Byron i kohëve moderne. Prej këtyre udhëtimeve, ai sjell thelbin, subjektet që flasin për vendin, për njerëzit që e popullojnë atë si dhe shpirtin e tyre.
Kur shikon fotografitë e Fate Velajt, të kujtohet ajo që thoshte Alfred Hrdlicka "Mir fällt nichts ein. Mir fällt was auf" pra, Fate Velajt “nuk i bie ndermend, por i shkon mendja” tek ajo që ka nevojë të gjejë e në fund, ta realizojë.

Piktura jofigurative dhe gjestuale, fotografia plot me personazhe dhe vendngjarje, duken se te artisti Velaj lënë ende një boshllëk që duhet mbushur, dhe në këtë rast, ai i beson fjalës. Kur ndjen ngopjen me ngjyra të tabllove apo kufijtë e fundit të imazheve, ai apelon te forca e fjalës, ndjen nevojën e rrëfimit përmes fjalës, ndjen nevojën e fabulës, nevojën e ludisme’s përmes fjalës. Kështu, Velaj do të krijojë një serë sprovash, vargjesh, përshkrime udhëtimesh e ngjarjesh si dhe romane mbushur me momente delikate të gjendjes së tij të kapluar nga malli. Ai arrin të prish skemat e letërsisë akademike duke i ndërtuar ato sipas parimeve të tij që e udhëheqin si në pikturë, në  fotografi ashtu dhe në jetë e përftuar kështu, disa tekste atipike, të tejngopura emocionalisht, të shkruara me shumë delikatesë, intuitë dhe mprehtësi. Tekstet janë pjesë e artit të vetëshprehjes totale të Fate Velaj. Letërsia, së bashku me pikturën dhe fotografinë, strukturojnë arkitekturën e “Gesamtkunstwerk-ut” - artit gjithëpërfshirës - të tij.

Luan Topçiu

studiues arti e letërsie si dhe kurator i ekspozitave të Fate Velaj në Rumani

Atipizmi që buron nga të qenit shumëdimensional

Edi Rama kishte të drejtë kur tha se, “të flasësh për Fate Velaj, nuk është e lehtë”. Nuk është e lehtë për faktin se Fate Velaj është një qytetar pa koordinata të përcaktuara, një udhëtar ndërkufitar dhe një artist jashtë kufijve. Pra, për fokusin që ka shoqëria jonë për individin mund të themi se ai është një person atipik. Fate Velaj është një busull në mardhënjet me vendlindjen, me vende të ndryshme, me portretet e mijra njerëzve të panjohur nëpër botë që janë pjesë e historisë së tij.

Fate Velaj e mbush minutën, ditën, orën, e mbush javën, e mbush muajin, vitin dhe jetën e tij plotë me kujtime. Por këto, jo në sensin që ulet e shkruan apo flet dhe jeton me kujtime, pra me të kaluarën. Kujtimet e tij vijnë nga e ardhmja e tij dhe jo pa qëllim ato kanë qenë pjesë e realizimeve të tij artistike, si në pikturë dhe fotografi.

Fate Velaj ka një dimesionin unikal të mardhënies me qënien e vetë, me imagjinatën e vetë, me ndjesinë e vetë, me atë sesi i artikulon ato në jetën e tij të perditshme. Por, më tepër unë do të theksoja dimensionet e jetës së tij artistike ato në pikturë, në fotografi si dhe në letërsi ku spikat me një narrativë e stil unikal. 

Fate Velaj observon, që do të thotë se ai ndodhet në një vëzhgim të pandalshëm të gjithçkaje që atë si dhe vetë ne na rrethon madje, dhe të pashikueshmen, atë që është matanë planit të tretë që të tjerët e shohin diku në sfond ose nuk e shohin fare, ai e sjellë në plan të parë. 

Ai është një njeri që nuk i shpëton detaji mbasi ai punon me detajet, punon me portretin, punon me psikologjinë e portretit, me thellësitë e karaktereve të tyre duke mos i klasifikuar ato sipas gjendjes sociale, por duke i parë ato në një dimesion horizontal, jo në atë vertikal. Si një udhëtar në kërkim të një të pakapshmeje që s’gjendet askund por që teorikisht ekziston, Fate Velaj është gjithmonë në kërkim. Fotografia e tij zhvillohet në një krah komplet të kundërt me pikturën e tij, e cila merret thuajse ekskluzivisht me çështje të abstraktes në art. Fotografia e tij është thuajse e gjitha e mbushur me figurën njerëzore dhe gjendjen e saj shpirtërore. Sidomos cikli i tij i portreteve “Fytyra – përtej identitetit” merr në shqyrtim fatin e individit në ditet tona moderne; fytyra që janë bartëse jetësh e të kaluarash nostalgjike. 

Velaj ruhet të mos bjerë në kurthin e një kornizimi të paramenduar të subjektit të fotografuar duke përdorur stereotipe të ushtruara shpesh nga fotografë, udhëtarët dhe turistë për "fotografi" të popullsisë vendase sipas paragjykimeve perëndimore. Ai bën një ndarje të qartë me një lloj qëndrimi dominant karshi subjektit të fotografuar dhe kjo është fusha ku unë e konsideroj fotografinë e tij si të paçmueshme. 

Fotografitë e tij janë ndjenjë, janë thirrje për vemendje, për reagim. Ato janë romanet e tij në JPEG si dhe objektet e pikturave të tij dhe të gjitha këto, e kanë burimin tek njerëzorja e thellë brenda tij. Fate Velaj i evidenton këto sfumaturat e jetës, i lë mënjanë ato  duke i degdisur të vetshpallurat plan i parë në plan të tretë e akoma më tutje për të sjellë para syve dhe vemendjes sonë atë që gjatë vëzhgimit observues e kishte parë diku larg. 

Përsa i përket veprës së tij, ajo duhet ndarë. Fate Velaj është vetë vepra e tij ndërsa të tjerat janë pjesë e një konteksti. Pra, duhet parë fotografia, duhet parë piktura, duhet parë literatura, duhet parë dhe mardhënia që ky ka me të treja ato si dhe me vetveten. Nuk mund të thuhet që Fate Velaj është një piktor por, është edhe piktor ashtu siç nuk mund të thuhet që është një fotograf, sepse ai nuk kërkon të jetë vetëm një fotograf por e shikon fotografinë si pjesë përbërese e artit të tij gjithpërfshirës. Fate Velaj është një artist nëpërmjet zhanreve të pikturës, fotografisë si dhe një shkrimtar e diplomat. Ka shumë gjëra brënda këtij personazhi. Këto lloj personazhesh nuk para ndeshen. Nuk ndeshen thjeshtë në kulturën, ose në jetën e përditshme. Për këtë gjë unë e quaj atë një personazh atipik, ekspresiv, një njeri që rrezaton entuziazmin që buron nga tërësia e të qenit shumëdimensional.

Fate Velaj’n unë e shikoj si një njeri që është gjithmonë në lundrim. Që të lundrosh të duhet të dish të lundrosh mirë jo vetem në det. Duhet të lundrosh në të gjitha ujrat, qofshin ato të ëmbla, në liqene e në lumenj si dhe në ato të kripura deteve dhe nëpër oqeane ndoshta, dhe në ato pa shije specifike, sallonve diplomatike. Të gjitha këto kanë vështirësitë e veta, kanë stilet e veta, kanë taktikat, kanë strategjitë e veta dhe Fate Velaj është njeri që lundron i sigurt me jetën e tij dhe në një fare mënyre, po na merr dhe ne me vete në këto lundrimet e tij pa limite.

Artan Shabani

Artist – Drejtor i galerisë kombëtare të arteve, Tiranë

Atypicalism that stems from being multidimensional
Edi Rama was right when he said, "talking about Fate Velaj is no easy thing." It is not easy for the fact that Fate Velaj aims to be a citizen without defined coordinates, a cross-border traveler and an artist outside of conventions. For the focus our society has on the individual we can safely say he is an atypical person. Fate Velaj serves as a compass to relations with his homeland, foreign countries, and with photos of thousands of unknown people around the world who have become part of his story.
Fate Velaj fills his minute, day, week, year, and life with memories. Though not in the sense that he sits down, writes or speaks and lives with memories, that is, with the past. Rather, his memories come from his future and thus they have been a pivotal part of his artistic accomplishments, both in painting and photography.
Fate Velaj has a unique relationship with being himself. His imagination, his sense of self and how he expresses those qualities in his daily life are utterly unique to him. I hereby choose to emphasize the dimensions of his artistic life those in painting, in photography as well as in literature, where he stands out with a distinctive narrative and style.
Fate Velaj observes. Which is to say he has a keen way of perceiving all that surrounds him, as well as the unseen which is beyond the perceptible. Things that stand in the background he can bring to the forefront.
He is a man who does not let the detail escape after working with it. When he captures a portrait he works with the psychology of the subject, weaving in the depths of their characters whilst not classifying them according to social status and seeing them in a horizontal, not vertical, dimension. As a traveler looking for the elusive "it", which is nowhere to be found but theoretically exists, Fate Velaj is always in transit.

His photography stands juxtaposed to his paintings, the latter dealing almost exclusively with abstract issues in art. His photography, on the other hand, is filled with the human figure and its state of mind. Especially his cycle of portraits "Face - Beyond Identity" takes into account the fate of the individual in our modern days; faces that are carriers of nostalgic pasts.
Velaj is careful not to fall into the trap of premeditated framing of the photographed subject using stereotypes often exercised by photographers in accordance with Western prejudices. He makes a clear distinction, with a dominant attitude towards the photographed subject, and this is the area where I consider his photographs to be invaluable. His photographs conjure feelings. They are calls for attention, for reaction. They are his novels in JPEG format, as well as the objects of his paintings. All of these have their source in the deep humanity within him.
Fate Velaj is his own work, while others part of a context. In order to properly comprehend him, you have to see the photography, the paintings, the literature, the relationship he has with all three of them and with himself. It cannot be said that Fate Velaj is a painter - though he is also a painter - just as he cannot be called a photographer. He does not seek to be just a photographer but sees photography as an integral part of his all-encompassing art. Velaj is an artist through the genres of painting, photography, literature and diplomacy. There are many things within his character, which even separately are types of characters not met before. They are not encounterable in culture, or in everyday life. For this, I call him an atypical, expressive character, a man who radiates the enthusiasm that stems from the totality of being multidimensional.
I see Fate Velaj as a man who is perpetually sailing. To navigate well one must know how to not only navigate on sea. One has to navigate all the waters, be they fresh ones, lakes and rivers, or salty seas and oceans. All of these have their own difficulties, necessitating respective techniques and strategies. Fate Velaj is a man who has mastered the art of navigation, of sailing, and with his life he invites us all to join him on these voyages.

Artan Shabani
Artist - Director of the National Gallery of Arts, Tirana

A traveler of unknown dreams.
Fate Velaj's artistic space is populated by paintings, photography and literature. He is a permanent traveler of unfamiliar and timeless dreams, across borders and beyond boundaries. In terms of intensity, the dizzying pace of his activities gives one the impression of dealing with an entire institution and not one single person.
If his paintings are abstract, consisting solely of symbols that demand open interpretations, his photography is very concrete and tangible, with a readable message that invites you to discover a narrative that is inside or hidden behind the image.
If in his paintings, the human figure is absent, his photography is populated with people, with portraits that always emit a story. Initially, Velaj's pictures elicit either a smile or shock, forcing the viewer to move beyond space, for the strong point of Velaj's art is the surprise, the unexpected. He proves the sharpness of an artist full of intuition, who knows how to find the perfect angle, the elements he needs to portray the message, knows how to stop where he should, when he should.

The most appropriate term for his photographs would be "travel photographs" and this in the physical and metaphorical sense of the word. Fate Velaj is a jet setter and at the same time, an excellent documentarian. Not unjustly have people called him Evliya Çelebi or the Lord Byron of modern times. In his journeys, he captures the essence´of the subjects that speak for the country, as well as their soul.
When looking at Fate Velaj's photos, remember what Alfred Hrdlicka said "Mir fällt nichts ein. Mir fällt was auf". So Fate Velaj "does not let the idea cross his mind, he crosses his mind to find the idea."  
Non-figurative and gestural paintings, photographs full of characters and scene, seem to leave the artist Velaj with a gap to be filled, and in this case, he trusts words. When he feels the oversaturation of colors in a canvas or the last limits of the image, then he appeals to the power of the word. He feels the need to confess through prose. He feels the urge of the fable. He feels the need to express a playful manner through letters and words. Thus, Velaj creates a series of trials, verses, travel and event descriptions, as well as novels filled with delicate moments of his life captivated by emotion and longing. He manages to break the schematics of academic literature, rebuilding them according to the principles that guide him in painting, photography and life, and thus obtaining some atypical texts, which remain emotionally saturated, written with great delicacy, intuition and clarity. Texts are integral to Fate Velaj's art of total self-expression. Literature, tied with painting and photography, structure the architecture of his "Gesamtkunstwerk."


Luan Topçiu

art and literature researcher and curator of Fate Velaj's exhibitions in Romania

fragment nga romani

Shtatori erdhi dhe unë fillova të mendoja se me cilat piktura do paraqitesha në ekspozitën që në fund të tetorit do të hapja në Birmingham të Anglisë. Galeristi, Francis Godwin, sapo më kishte dërguar pamjet e sallave. Ishte në qendër të qytetit dhe me hapësira të mëdha e të larta ku, si çati, kishte një platformë xhami si kupolë kishe. Ishin vërtet mbresëlënëse ato që pashë. I shihja dhe mendoja pikturat e mia të varura mureve. Pllakatin te vendi përpara galerisë dhe vizitorët që do e mbushnin sallën.

Të enjten zbrita në atelie. Kisha kohë që nuk kisha qenë aty, qysh pas kthimit të pikturave nga Bukureshti, në mes të korrikut. Fillova të përzgjidhja pikturat. Hoqa nga raftet ato që mendova se mund t’i paraqisja. Disa nga cikli “Kujtime nga e ardhmja” si dhe “Shtëpia pranë detit” të cilën, fillimisht, e paraqita tek ekspozita “Midis Danubit dhe Nilit”, ku Lakis, me dorën time shtrënguar e sytë mbyllur, më tha: “Mos e harro nga u nise! Mos e harro Vlorën. Ajo do të ngelet Itaka jote.”

I ktheva përsëri pikturat e tjera te raftet dhe lashë vetëm atë përpara. Po e shihja me tjetër sy. Dëshiroja të hyja brenda blusë së saj. Brenda detit të madh të kujtimeve të mia. Nuk e dija akoma se cili kishte qenë shkaku i krijimit të asaj pikture.

Malli?

Nostalgjia?

Dëshira për të qenë atje?

Pranë asaj bluje.

Atyre dallgëve.

Asaj shkume që ato dallgë krijonin kur përplaseshin me shkëmbinjtë apo mos vallë kishin qenë kujtimet e vegjëlisë, kur im atë më tregonte për pikturat e mëdha me det e oqeane të Aiwasowski-t, piktorit të tij të dashur, ku marinarët luftonin dhëmbë për dhëmbë me stuhinë për të shpëtuar nga mbytja anijen e tyre. Nuk e dija se cili kishte qenë, por ajo pikturë pa figura e pa objekte, vetëm me artikulacione ngjyrash, u kishte pëlqyer të gjithëve.

Hapa CD Player-in dhe ngrita zërin. Ishte Beethoven. Ndenja një moment duke e dëgjuar. U ula në karrige. Sillja nëpër mendje momentet e ditëve pranë detit me sytë humbur nëpër blunë e pikturës.

Qëndrova në atë gjendje. Doja ta shihja muzikën e tij. Ajo muzikë më kishte frymëzuar kushedi sa herë. Ashtu si në fillimet e mia më kishin frymëzuar poezitë e Goethe-s, Rilke-s, Eichendorff-it kur shihja ato peizazhet e para maleve të Sankt Antonit, për t’i realizuar në piktura e grupuar nën titullin “Pikturoj në thellësi të dritës”.

Ndërsa këta tinguj, këto nota e partitura, m’i kishin shpënë imagjinatat diku tutje, matanë kufijve të reales, andej tutje, nga e ardhmja ime.

Mora telajon më të madhe që kisha dhe e shtriva në dysheme. E pashë nga sipër, pa ditur se ç’kisha ndërmend të bëja. Instinktivisht, pa mendje, mora bidonin me ngjyrë blu dhe e trazova me pak të bardhë. Fillova ta shpërndaja nëpër telajo. Nuk dija se ku, por diku në mes të saj. Afrova ngjyrat e tjera pranë vetes dhe pa e pasur mendjen se cilën mora të parën apo të dytën, fillova t’i trazoja me njëra-tjetrën, në një gjendje dehjeje të plotë.

Dëgjoja Beethoven-in dhe shpërndaja bojërat nëpër telajon e madhe. Diku bojëqielli e diku të gjelbra, diku të verdha e diku të kuqe dhe ndonjë njollë të zezë.

Qëndrova një moment në këmbë dhe po e shihja.

Mora pikturën “Shtëpia pranë detit” dhe u ngjita në shtëpi. Hoqa nga muri një që prej kohësh qëndronte varur në dhomën e ndenjjes dhe vendosa këtë. Fëmijët sapo kishin ardhur nga parku. U ula te kolltuku dhe fillova të shihja televizorin.

Zbrita përsëri në atelie.

Nuk më rrihej sipër. Mora penelin dhe fillova të vizatoja disa objekte brenda masës së madhe plot ngjyra. E ngjeva në blu dhe i hodha disa pika të zezë. Ishte shumë e thellë. Shtova pak të verdhë. Me penelin në dorë, qëndrova sipër telajos. E ula dorën dhe nuk e kuptova pse dora më krijoi një çelës. Jo si çelësat e zakonshëm të dyerve, por si çelësat e sirtarëve. Si ai i sirtarit të Melos, aty ku ai mbante kujtimet e tij.

Çudi e madhe, thashë me vete. Fillova ta shoh atë çelës. Mora furçën dhe pikturova një bravë. Me furçën tjetër krijova një patkua. As ato s’i mora vesh pse.

Çfarë ma orientoi dorën të krijoja ato objekte?

Përse më duhej ai çelës?

Cilën portë do hapja me të?

Te cila portë ishte ajo bravë?

Mbi cilën portë ishte vendosur ai patkua?

Ku do më shpinte ajo portë e hapur?

Shihja pikturën dhe s’dija t’u jepja përgjigje.

Beethoven vazhdonte me simfonitë e tij e unë, duke lëvizur penelin nëpër telajo, murmurisja, siç murmurit nëna ime herë pas here. Ajo në ato murmuritje fliste me Melon, i tregonte atij për mua, për Klarën e fëmijët.

Po unë me bojërat e mia, me kë murmurisja?

Me çelësin?

Me bravën?

Me patkoin?

Me portën që do hapja?

Me blunë?

Me Vlorën?

Me dallgët e detit të saj?

Timit?

M’u kujtua se edhe Beethoven nuk kishte dëgjuar. Madje, më të bukurën simfoni, atë të nëntën, e kishte kompozuar, por asnjëherë nuk e kishte dëgjuar kryeveprën e tij.

U ngjita përsëri sipër. E lashë pikturën të thahej. Nuk isha akoma i qartë. Doja të shkëputesha nga ajo simfoni e madhe ngjyrash. Nga ato tallaze detesh brenda saj.

Brenda meje.

U ngjita përsëri sipër.

Dera ishte hapur. Shokët e fëmijëve po iknin. Ishte kohë dreke.

Shkova te kompjuteri të shihja se mos vallë kishte ardhur ndonjë e-mail.

Më kishte dërguar Francis Godwin. Kërkonte të dinte sa piktura do të paraqisja si dhe ç’titull kishte ekspozita. Nuk më kishte shkuar mendja akoma tek titulli. Nuk i ktheva përgjigje.

U ula te kolltuku. Sytë më ngelën te piktura me tre gurët në detin e Vlorës. Te guri më i madh. Tek ai nga ku i vogël mësova të hidhesha me kokë në ujë. Edhe pse sapo ishim kthyer nga pushimet, doja të rikthehesha përsëri atje.

Në Vlorë.

Të rrija pranë detit. Pranë dallgëve. Pranë fëmijërisë sime.

U ktheva përsëri te kompjuteri.

“Më merr edhe mua te deti i Vlorës”. Ky ishte titulli që i vendosa ekspozitës. U çudita edhe vetë nga ajo që shkrova. Nuk e kisha menduar më parë. As që më kishte shkuar mendja atje. U krijua nëpër thellësitë e mia. Diku nëpër shkumën e dallgëve të kujtimeve të mia. Ashtu siç kisha krijuar edhe pikturën “Shtëpia pranë detit”.

Nga malli.

Nga nostalgjia.

Ashtu siç po krijoja këtë të renë. Me blu e bojëqielli. Me të gjelbra e të verdha. Me notat e Beethoven-it dhe murmuritjet e mia.

Zbrita poshtë.

Piktura ishte tharë. Diku boja shkëlqente nga drita që hynte nga dritaret. E shihja dhe nuk po dija ç’të bëja me të. Shihja çelësin, bravën, patkoin. Germa e fjalë të cilat nuk i dija as vetë se çfarë ishin.

Po më krijohej ideja se diçka i mungonte. U ula në karrige. Nëpër vesh më oshtiu Beethoven me Simfoninë e Nëntë. Sapo kishte filluar. Herbert von Karajan drejtonte orkestrën.

Në atelie erdhi Helena. U ul te karrigia. Më shikonte.

Mora një enë dhe derdha ngjyrë bojëqielli brenda saj. I hodha pak të verdhë dhe disa pika të bardhë. Fillova ta tundja dhe trazoja enën. U ngrita mbi karrige dhe shihja telajon nga sipër, duke menduar se ku do e hidhja. E ngrita dorën dhe e hodha bojën sipër. Fillimisht ajo iu drejtua tavanit dhe zbriti poshtë, duke u përplasur me telajon e shpërndarë brenda saj. Më pëlqeu njolla e madhe dhe rrembat e saj nëpër telajo.

“Poooo”, - bërtita fort nga gëzimi kur ndjeva se kishte qenë ajo njollë që i mungonte pikturës. Zëri im u bashkua me simfoninë si të ishte pjesa kulmore e saj.

Mora furçën e madhe në dorë dhe e ngjeva në bojëqielli. I hodha pak të bardhë dhe e trazova. U ngrita në këmbë. Fillova ta shkundja furçën nëpër telajo. Pikat po shpërndaheshin. Pa i orientuar se ku.

Pashë që edhe Helena po e tundte kokën sipas lëvizjes së dorës sime. Nga sipër-poshtë. Ashtu si Herbert von Karajan lëvizte baketën e dirigjentit dhe drejtonte orkestrën. E ngjeva furçën tjetër me pak të verdhë dhe fillova ta shkundja nëpër telajo. Më vonë me pak të zezë e të gjelbër. Nëpër telajo ishin shpërndarë pika, diku të vogla e diku më të mëdha, ngjyra-ngjyra. Ashtu siç shpërndaheshin pikat e ujit kur dallgët përplaseshin me shkëmbinjtë. Ashtu siç krijoheshin pikat kur i vogël, me të dyja duart, ngrija ujin sipër e rikthehej përsëri duke u përplasur me fytyrën time dhe sipërfaqen e madhe të detit.

Më pëlqeu ajo që po shikoja. E lashë ashtu dhe u ngjitëm sipër. Klara ishte kthyer nga puna. Nëna ime kishte shtruar drekën.

- Të thirrëm, por nuk dëgjoje. Prandaj dërguam çupën, por edhe ajo u harrua me ty.

Nuk kisha dëgjuar vërtet. Isha zhytur në thellësitë e detit të Vlorës. Në thellësitë e veshëve të Beethoven-it. I kisha bërtitur atij në vesh, me shpresën se do më dëgjonte.

“Eja Ludwig! Eja edhe ti me mua te deti i Vlorës. Eja të hidhesh edhe ti me kokë nga “Tregurëshi”, kur Ylli, Arbi, Ariani e Beni të të thonë: “Hidhu, hidhu, hidhu mos ki frikë.”

Pas dreke u riktheva përsëri në atelie. Bashkë me mua erdhi edhe Klara. Më tha se tani që fëmijët kishin filluar shkollën, vështirë ishte të vinte edhe ajo me mua në Angli. Të udhëtonim përsëri bashkë. T’u paraprinim së bashku përgatitjeve të ekspozitave. Si në Kajro, në Beograd e në Bukuresht. Nëna ime nuk i përballon dot të dy.

Ktheva kokën nga CD Player-i. Muzika mbaroi. E riktheva përsëri Simfoninë e Nëntë.

Klara tha se po i pëlqente piktura. Dëgjova hapa nëpër shkallë. Ishte nëna ime. U ul te karrigia. Qëndroi përballë saj dhe e shikonte. I ra në sy çelësi, brava, shenjat e tjera.

- Si çelësi i çekmexhesë së Melos, - tha ajo.

U binda. Nga thellësia e sepetes së kujtimeve të mia kisha nxjerrë jashtë dhe kisha pikturuar atë çelës të cilin e shihja plot gëzim kur Melo e harronte hapur sirtarin dhe filloja e shihja medaljet e tij. Fotografitë e tij. Sukseset e tij. Kujtimet e tij.

E ngrita në këmbë pikturën. Hapa një shishe birrë. E piva. Hapa tjetrën. E piva dhe atë.

Simfonisë së Nëntë po i vinte fundi. Ishte akti final i saj. Momenti kur orkestrës i bashkohet kori, për të cilën Beethoven kishte përzgjedhur poezinë “Ode e gëzimit” nga Friedrich Schiller dhe këndonte “Freude, schöner Götterfunken”.

Me shishen në njërën dorë dhe furçën në tjetrën, dëgjoja me sytë zhytur nëpër thellësitë e ngjyrave të rapsodisë blu që sapo kisha krijuar dhe notave të shurdhëta të Beethoven-it.

Shkova sipër. Mora aparatin fotografik dhe zbrita përsëri poshtë. E fotografova. Shkova te kompjuteri dhe fillova t’i shkruaj Francis Godwin-it.

“Rapsodia e blusë së jugut” 130x180cm. Acrylic on Canvas.

Kjo pikturë do shërbente si ftesë, si pllakat, e do vendosej shesheve të qytetit. Mureve të vendeve të reklamave. Si atyre me letër ashtu dhe atyre elektronike. Ekraneve të mëdha.

Dëshiroja ta ndriçoja e ta shkrija qiellin gri të Birmingham-it. Të gjithë Anglisë. T’ia thaja reumatizmin ishullit. T’ia vendosja diellin mbi kokë. T’u jepja anglezëve blunë time, të Vlorës, të detit të saj. Dëshiroja t’i bëja kureshtarë. Të më luteshin t’i merrja edhe ata me vete. Te deti i madh i fëmijërisë sime. Të hidheshin të gjithë me kokë nga shkëmbi i madh i “Tregurëshit”.

Së bashku me mua.

Me Beethoven-in.

E nisa fotografinë.

Statements

“Ardhja në letrat shqipe e një autori origjinal si Fate Velaj është një ngjarje letrare, një risi e papritur dhe e gëzueshme për lexuesit.

Kemi të bëjmë me një autor tejet të veçantë, ndryshe në gjithçka, me një gamë të gjerë larushmërie përthithëse, plot freski dhe stil rrëfimtar të magjishëm.

Gjuha e shkrifët dhe plot kolorit e këtij autori është një grishje për lexim që duhet përshëndetur nxehtësisht”.

Ismail Kadare

“Zakonisht, pritet që nga shkurret e mëdha të dalë lepuri i madh apo, siç jemi mësuar të dëgjojmë, vetëm prej gjuhëve të popujve të mëdhenj mund të dalin vepra të mëdha. Rrjedhimisht, nga letërsia e të ashtuquajturve ‘popuj të vegjël’ e ‘gjuhë të vogla’ nuk mund të pritet e kundërta. Por, Kreuztanne i Fate Velajt vërtetoi thënien e vjetër paradoksale se: nga ferra e vogël del lepuri i madh”.

Božidar Prosenjak,

Shkrimtar, Zagreb

“Të flasësh për Faten, nuk është gjë e lehtë. Të lexosh Faten, duhet të jesh i qetë dhe ta kesh kohën vetëm për Faten. Krijimtaria e tij artistike lëviz sa nga piktura aq dhe nga fotografia e letërsia. Por, unë jam i bindur se kryevepra e tij është krijimi i figurës së vetë, Fate Velaj”.

Edi Rama,

 Artist

“Emigranti që nga pjatalarës arriti te Kryqi i Artë i Republikës së Austrisë dhe këshilltar i një kryeministri. Fate Velaj është autor i romanit autobiografik Kreuztanne, që tregon historinë e njërit që ia ka dalë në jetë”.

Anna Maria de Luca,

 “La Repubblica”, Itali

“Fatkeqësisht, nëpër Europë, por edhe nëpër botë, për Ballkanin flitet në mënyrë (ende) përçmuese, me klishe të vjetra, paragjykime e stereotipa. Sigurisht që Orhan Pamuk, Ismail Kadare, Emil Cioran, Mircea Eliade, Danilo Kish, Tzvetan Todorov apo edhe Kastoriadis, u bënë emra me prestigj ndërkombëtar, por diçka nga paragjykimet e vjetra mbetet. Por këtë herë kemi në dorë romanin Kreuztanne të shqiptarit Fate Velaj. Emrin nuk e kisha dëgjuar asnjëherë. Befasi e madhe. Një prozë e gjallë, me njerëz të sotëm, personazhe të konturuara saktë, teknikë shkrimi amerikane, ndodhi aktuale, pa qenë sensacionale apo zhurmë e bujë”. 

Bedros Horasangian,

“Curierul National”, Bukuresht

“Fate Velaj na jep një rrjedhë të ndërgjegjes së tij, por që mund të përfshijë secilin prej nesh, dhe e përdor shkrimin si një mjet për ta drejtuar mendjen drejt një letërsie më të kujdesshme. Në fakt, është një letërsi e tillë, e cila lejon ndjeshmërinë e udhëtimit të një autori që nuk harron kurrë të jetë piktor, prandaj është edhe një udhëtim përmes pamjesh e ngjyrash, por që përmbajnë në vetvete trajta pamjesh fotografike, përkthime imazhesh, që rezultojnë të transformuara nga përjetësimet e tij ku, pikërisht, vjen edhe rilindja e “Ich-Erzählung” (zëri im, ndjenja ime, ndërgjegjja ime) i një romani formues, që e lejon autorin të braktisë kuptimin e brengave karakteristike dhe të udhëtojë përtej vetvetes dhe tjetrit, së brendshmes dhe së jashtmes, midis asaj që ka pasur dhe asaj që dëshiron të ketë, ndërmjet dëshirës dhe pasazhesh ëndrrash dhe këto të fundit, thellësisht frojdiane”.

Maria Sinatra, Psikologe,

Universiteti i Barit

“Një roman autobiografik dhe njëkohësisht, metaforik. Një leksion për përzgjedhjen e rastësive të një fati të mëvonshëm gati hyjnor, ku lumturia e shkrimtarit tërhiqet nga peneli i piktorit. Një roman si një zjarr shpërthyes ngjarjesh dhe që grish ushqimin e dyfishtë shpirtëror të autorit, shkrimtarit dhe njëkohësisht, fotografit e piktorit”.

Carmela Ferrandes,

Studiuese letërsie

“Si përkthyes i Kreuztanne në bullgarisht, kisha mundësi të njihesha nga afër me krijimtarinë magjike të Fate Velajt. Jam më se i bindur se jo vetëm lexuesit bullgarë do të frymëzohen nga letërsia e z. Velaj”. 

Anton Panchev, Studiues letërsie,

Universiteti i Sofjes, Bullgari

“Origjinaliteti është një e dhënë që karakterizon gjithë krijimtarinë e artistit Fate Velaj. Si në gjithçka që ndërmerr në fushën e artit, Velaj nuk përfill modelet, as joshet prej tyre, as u nënshtrohet atyre, as i merr në konsideratë. Kjo duket e rrezikshme, por njëherazi sjell origjinalitet. Dhe origjinaliteti është pika e fortë e romanit të tij Kreuztanne. Liria fiton mbi modelin”.

Luan Topçiu,

Studiues letërsie

“Çfarë duhet t’i ketë kaluar nëpër mend piktorit Fate Velaj kur ka vendosur të lërë mënjanë për pak kohë identitetin e artistit si piktor e fotograf dhe të kthehet në një artist me identitet të trefishtë, si autor, rrëfimtar dhe hero i romanit autobiografik me titullin Kreuztanne? Ngopje nga arti, shpikja, trillimi, fantazia? Uria për realitetin real, autentik dhe të vërtetë? Gjatë gjithë librit vihet re tendenca e rrëfimtarit për të mos u ndalur në rrëfimin e tij. Kam përshtypjen se po të mundte, Fate Velaj do ta tregonte të gjithë jetën e tij me një fjali të vetme, të gjatë, pa asnjë pikë, mbushur me presje, sa për t’u mbushur shkurt me frymë. Teksa lexon narrativën e ngeshme dhe autentike të Fate Velajt, stacionet e qëndrimit të tij fizik e shpirtëror, e ndien se je infektuar nga efekti i saj psikologjik terapik duke krijuar një realitet të ri letrar”.

  Gilman Bakalli,

 Studiues letërsie

“Fate Velaj ka një dimension unikal të marrëdhënies me qenien e vet, me imagjinatën e vet, me ndjesinë e vet, me atë se si i artikulon ato në jetën e tij të përditshme. Por, më tepër unë do të theksoja dimensionet e jetës së tij artistike, ato në pikturë, në fotografi si dhe në letërsi, ku spikat me një narrativë e stil të magjishëm. Të flasësh për Fate Velajn nuk është e lehtë. Nuk është e lehtë për faktin se ai është një qytetar pa koordinata të përcaktuara, një udhëtar ndërkufitar dhe një artist jashtë kufijve. Pra, për fokusin që ka shoqëria jonë për individin, mund të themi se ai është një person atipik...”

Artan Shabani,

Artist

“S’ka forcë t’i vërë fre kureshtjes, aq më tepër kur stili joshës, sharmi gjuhësor dhe begatia figurative të tundojnë hovshëm drejt fundit. Drejt fundit të pafundmë gjatë të cilit rrjedha e veprimit nis dhe përvijohet gjithandej përmes rrëfimit autorial ose, siç njihet ndryshe, narracion në ICH (unë)form. Por mua më vjen më i saktë koncepti AI, tjetri. Vitin e kaluar në Prishtinë u mbajt një konferencë albanologjike po me këtë temë. Unë s’kam punë me konferencën, por me Borges-in dhe Velajn. Derisa Borges-i e gjen atë, tjetrin, Borges-in e letërsisë përballë vetes si një alterego, Fate Velaj e ndërton dhe e prezanton atë, tjetrin, kuratorin e ekspozitës Arti përmirëson kohën, Midis Danubit dhe Nilit dhe projeksionin e tij në telajo Kujtime nga e ardhmja. Analiza e kësaj proze që autori e quan roman, më shpie në tentativën e shmangies së teorisë klasike. Unë e shoh si një rrëfim eseistik autobiografik, diçka që në aspektin e modernitetit e tejkalon konceptin teorik të romanit. Këtë gjë do ta thosha edhe në planin e strukturimit të kësaj vepre. Kapitujt do t’i quaja pamje ose skena, terma të gjuhës së teatrit, pikërisht për faktin se secila njësi ka një bërthamë dramatike që në kuptimin asociativ ndërlidhet me kohë, vende, personalitete e hapësira të ndryshme përgjatë së tashmes e deri në muzgjet e kohërave të vjetra. Një karakteristikë e kësaj proze bie në sy edhe në ndërtimin e skenës, të situatës. Diçka nga teknika e filmit. Thjeshtësia e përshkrimit me fjali sa më të thjeshta e me detaje sa më të tëholluara gjatë së cilave s’ke asnjë rast e rrethanë, të të bëhet monoton dhe bezdisës. Sigurisht, në këtë plan ka punë e peshë dora prej mjeshtri e Fate Velajt”.

Vjollca Dibra,

Studiuese letërsie

“Kreuztanne është rasti i një krijimi për të cilin, metodologjikisht, mund ta kemi plotësisht të vështirë të përcaktojmë zhanrin apo gjininë letrare... Një roman i arkitekturuar në një mënyrë të tillë që mund të ngjitesh në pretendime sipërane krahasimi e që përbën variantin atipik të krijimit të një autori-personazh që ia del të surprizojë si personazhi-autor...”

Aleksandër Çipa,

Poet

“Fate Velaj e mban penën rrafsh me veten, me të përditshmen, me imazhet që duket sikur edhe ti i ke diku aty rrotull teje, duke të bërë pjesë të atij mjedisi, asaj natyre, atyre njerëzve, shtëpive dhe një hop të harrosh e të thuash: Edhe unë paskam qenë këtu!”

Josif Papagjoni,

Dramaturg

“Kreuztanne është një pikënisje tredimensionale. Fate Velaj e nis rrëfimin e tij në vitin 1991, pa asnjë informacion se ku ndodhet, diku maleve të Austrisë, nga një udhëkryq me tri drejtime, për të mbërritur sot në një artist të famshëm internacional me tri gjini krijimtarie: piktor, fotograf, shkrimtar. Ai u pranëvendos ngjyrave bashkëndijime me tinguj, shije, aromë, lëvizje, për të arritur shpejt te sinestezia, ku ndjesia e ngjyrës evokon atë të tingullit, ose anasjelltas për ndjesi të tjera”. 

Laureta Petoshati,

Studiuese letërsie

“Një histori e shkruar thjesht, por që mbart brenda kujdesin e një piktori që duke i shndërruar ngjyrat në rreshta, ta bën leximin sikur je duke u endur nga një tablo në tjetrën... Ky libër nuk është thjesht një roman autobiografik, i cili mund të lexohet në një fundjavë, por një leksion i madh jete”.

Alda Bardhyli,

Studiuese letërsie

“Bota artistike tejet komplekse e Fate Velajt (piktor, fotograf, shkrimtar, kurator) i ka dhënë mundësinë atij për të aplikuar një hartim të ri të librit, duke e formuar dhe harmonizuar shkrimin në atë mënyrë që në fund të rezultojë një vepër sa autentike, aq edhe koherente. Fate Velaj është një mjeshtër i ndërtimit të frazës. Ai shquhet për rrjedhën e vazhdueshme të ideve që, ndonjëherë fshehur dhe herën tjetër hapur, i transporton nëpërmjet fjalive të gjata ku shpeshherë i tejkalojnë hapësirat e tyre relativisht të kufizuara, por që janë më se të nevojshme, mbasi ato janë të kapluara nga dëshira legjitime e tij për ta analizuar deri në detajet më të imëta subjektin e trajtuar. Është pikërisht ky stil i tij letrar si dhe përbërja e këtyre frazave jashtëzakonisht të gjata e të tejmbushura plot artifice gjuhësore që, normalisht, duhet të ishin disa fjali, ajo që e bën atë të ngjashëm vetëm me William Faulkner-it”.

Șerban Tabacu,

përkthyesi i Kreuztanne në rumanisht

“...Sipas mendimit tim, është akoma e paqartë se cili është sekreti që i ka dhënë këtij libri linjën e tij unike, formën idividuale letrare si dhe natyrën e tij misterioze. Është e vështirë ta klasifikosh këtë liber, t’i gjesh vendin e tij të duhur dhe akoma më saktë, në cilin zhanër të letërsisë hynë. Ti, si lexues, ndonjë herë mund të ndjesh se po lexon një autobiografi të ngjeshur dhe voluminoze për një periudhë të caktuar të jetës mbushur plotë me pasion e entuziazëm të një artisti të zjarrtë dhe kuratori ekspozitash mbreslënëse. Por, kur kalon përmes përshkrimesh të mrekullueshme, të kujdesshme dhe plotë detaje të njerëzve dhe vendeve të përmendura në libër, bëhesh ekstremisht i sigurt se po shtrëngon në duar një roman madhështor të qëndisur me kujdes dhe realizuar profesionalisht nëpërmjet penës së një romancieri realisht tejet të aftë dhe të talentuar.

Pra, kjo është një lloj letërsie e re e cila nuk është as krijimtari e pastër (roman) e as më pak jo krijimtari (një autobiografi). Autori ynë i talentuar dhe i veçantë e ka bërë këtë libër sipas recetës dhe përbërësve të tij vetanak.

Më shumë se kurrë, “NILKON” i Fate Velaj nuk mund të shihet vetëm si një autobiografi ose një roman, por duhet të vlerësohet si një libër i paarritshëm që i përket Letërsisë së Udhëtimit.

Sherif Abdel Hamid

Kritik letrar, Kajro-Egjipt mbi romanin NILKON

Kartolina

...nga Lecco u nisa aty nga ora nëntë paradite. Ato 60 km deri në Bergamo vendosa mos t‘i përshkoja nga autostrada, por nga strada-lia, sado që  e dija se ajo rrugë do të zgjaste më shumë si udhëtim por që ky është një zakon i vjetër imi, mbasi më jep më shumë mundësi për të soditur dhe veçanërisht, për të ndaluar e fotografuar...

Më në fund u bëra mbarë dhe gjeta kohën të vizitoja qendrën historike në Bergamo të cilën, në fakt, kisha dëshiruar prej kohesh ta vizitoja por, sa herë që rruga do të më kalonte atyre anëve, do të ishte ose natën vonë, ose tejmase i lodhur nëpër autostradat e pafundme kur qysh në mëngjes isha nisur nga Vjena e kështu, e vazhdoja udhëtimin për të mbëritur sa më shpejt, në liqenin e Lecco-s.

Atë ditë udhëtimi ishte i qetë. Përveç zbritjes së ngadaltë nga Rancio Superiore, lagjes së bukur në faqe të malit ku nga vila në të cilën banonin miqtë e mi, si në pëllëmbë të dorës shtrihej i gjithë qyteti buzë liqenit, mora "strada statale" ku mbas disa ndalesave për të fotografuar, u ula në një bar anës rrugës, pa hyrë në San Salvatore, një qytezë pak përpara Bergamo‘s.

Ngaqë koha ishte me diell, ndenja në një tavolinë jashtë dhe mbasi i dhashë kamerierit porosinë, në pritje të ardhjes së tij hapa aparatin fotografik dhe fillova të shikoj ato që kisha realizuar gjatë rrugës.

Kamerieri erdhi dhe, në qetësinë e natyrës përballë, pija kafen duke lexuar shikimet e tabelave që orientonin rrugët në të cilat, njëra tregonte për djathtas "Bergamo 12 km" dhe tjetra, ajo për majtas, "S.Omobono - Valle Imagna 11km“.

Me filxhanin e kafesë akoma në dorë e sytë e qepura te tabela e dytë fillova t‘u thërras kujtimeve se ku e kisha lexuar më parë këtë emër dhe me shikimin akoma thellë te tabela i hodha një sy luginës që ishte në atë drejtim...

Kërkoja të orientohesha nëpër kohë dhe me sytë e zhytur në thellësitë e pa ndriçuara nga dielli që se kishte kapërcyer malin përballë, mu kujtua ajo kartolinë aq e dashur që mbajta për një kohë të gjatë në bufe...

Ne fakt ajo kartolinë nuk më kishte ardhur mua, por Xhelës, burrit të Nafit, tezes sime nga një shok i tij mjek që bënte një specializim në Itali dhe për vitin e ri 1980, i dërgon atë kartolinë plotë me urime.

Për herë të parë unë atë e pashë kur shkova për të parë gjyshen në pushimet mbas vitit të ri. Atë pasdite thashë të shkoja nga tezja dhe sa hyra brenda, akoma pa u rehatuar mirë në divan, më ra në sy, aty te xhami i bufesë, vendosur mbi disa filxhanë që tezja i mbante si më të bukurit që kishte, një kartoline e huaj me gjashtë pamje. U çova në këmbë dhe shkova te bufeja ta shihja nga afër. Hapa kanatat, e mora në dorë dhe e ktheva nga pas për të parë se nga kishte ardhur ajo copë karton që me shkëlqimin dhe lustrën e saj e nxirrte gati jashtë loje llakun e zverdhur prej kohesh te asaj bufeje 11.000 lekëshe.

Me kartolinën në dore u ula përsëri te divani dhe s‘ja ndaja sytë atyre gjashtë pamjeve të stampuara në të duke kërkuar më kot të gjeja diçka të njohur apo mos vallë i kisha parë gjatë netëve të gjata përpara stacioneve RAI të televizorit. Me të akoma në dorë mora filxhanin e çajit që tezja më solli dhe pa ia ndarë akoma sytë kartolinës, e pyeta se kush ishte ai që e kishte nisur atë kartoline.

Tezja, një grua shumë e pashme e me modën e flokëve si në filmat Hollywood-ian, si të thuash, partnere e Humphrey Bogart, në të tilla raste, ta shtonte adrenalinën e pritjes duke marrë pamje e poza sikur ta kishte dërguar Papa i Romës atë kartolinë. Mbasi bëri sikur s‘më dëgjoi, si për të më detyruar mua që duhet t‘a formuloja ndryshe, me reverenca pyetjen, kur pa që unë nuk e lëviza kokën me sytë akoma të qepura kartolinës, u ul te cepi i divanit, si për të lënë të kuptohej se pak do rri mbasi kam gjithë ato punë nëpër duar.

Pa i lëvizur sytë nga ato gjashtë pamje, dëgjova të më thoshte se një shok i ngushtë i Xhelës që kishte qenë në Itali, ia kishte nisur atë kartolinë përpara një muaji dhe, kur ishte kthyher që andej, i kishte sjellë një kuti letrash bixhozi dhe një sapun “Camay”.

Pa e ngritur kokën nga kartolina, i thashë tezes të më tregonte sapunin dhe ajo, sikur atë pyetje të priste, u çua dhe së bashku shkuam tek dhoma e gjumit ku, te komoja, hapi një sirtar në të cilën mbante çarçafë e këllëfë jastëkësh nga ku, flegrave të hundës, m‘u përplas një fllad arome i çuditshëm, i pa ndjerë më parë dhe, mbasi lëvizi disa çarçaf, nga mesi i tyre, nxori sapunin mbështjellë me një karton ngjyrë lejla.

E mora në dorë sapunin. E vendosa te hundët dhe, me aromën që më depërtoi deri në qelizën e fundit të shpirtit, i hodha një sy çarçafëve prej kambriku që, siç dukej tezja, e kishte vendosur jo për ta fshehur mes tyre sapunin, por më shumë për t'u depërtuar deri në thurjen e fundit çarçafëve dhe këllëfëve aromën e atij sapuni aq të bukur, mbështjellë me atë kartonin e llustruar, kapaku i së cilës, ishte hapur qëllimisht, si për të dalë që andej kundërmimi i nektarit të luleve, pasqyruar në kuti e qe duhej ishte përdorur për të bërë sapunin.

I mora dhe një herë erë sapunit, si për herë të fundit dhe e futa përsëri në mes të çarçafëve. Mbylla sirtarin dhe akoma me kartolinën në dorë shkova përsëri në dhomën e ndenjes dhe i thashë tezes të ma jepte mua atë.

Ajo u vu në pozitë dhe, ngaqë s'dinte ç'të më thoshte, mbasi i hodhi një sy bufesë që pa atë ngjante si raqe, akoma dhe më e vjetër, më tha se Xhela nuk do t'ia ngacmojë njeri sendet e tija.

E vendosa kartolinën përsëri te filxhani ku ishte më parë dhe u ula tek divani deri sa erdhi Xhela nga puna dhe, me sytë njëherë nga ai e herën tjetër nga karolina brenda bufesë, prita momentin kur ai të vinte në qejf dhe, kur pashë që ai qeshi, që shpeshherë ishte pa arsye duke më futur në mendime se përse duhej qeshur, i thashë të ma jepte mua atë kartolinën në bufe, me dorën që e lëviza si të bëhej fjalë për diçka të pavlerë nga frika se mos ai thoshte: „...as që bëhet fjalë. E kam kujtim nga...“

Xhela, si për tu kujtuar se për çfarë bëhej fjalë, kthehu kokën nga bufeja dhe, në vend të më thoshte po ose jo, filloi të më tregonte se kush ia kishte nisur atë kartolinë si dhe gati gjithë historinë e vjetër të miqësisë se tij me atë burrin.

E pashë që ai u harrua nëpër kujtime dhe mbas pak u çova e u ktheva tek gjyshja...

Rasti do t‘a sillte që në pushimet e verës, unë të shkoja përsëri në Tiranë dhe, si gjithmonë, do të shkoja nga tezja porqë, kësaj radhe, në bufe, aty brenda saj, te filxhanët, pashë përsëri një kartoline, që nuk ishte e para por tjetër e ku nga divani kuptova se duhet të ishte ardhur nga Franca mbasi në ato tetë pamje, vura re Kullën Eifel.

U çova nga vendi dhe hapa kanatat e bufesë. Mora në dorë kartolinën dhe u ula te divani pranë derës duke shikuar pamjet e saj që, siç kuptova, ishin të teta nga Parisi.

Nuk zgjati shumë dhe erdhi Xhela nga puna ku, në njërën dorë mbante gazetën dhe në tjetrën, një bukë.

Mbasi filloi përsëri të më tregonte historinë e miqësisë së vjetër me personin që nga Parisi i kishte dërguar kartolinën, prita rastin dhe e pyeta se ku e kishte atë të vjetrën, me pamje nga Valle Imagna e Italisë.

Ai u çua nga vendi, hapi një sirtar të bufesë, aty poshtë televizorit, dhe ma dha.

Pa e marrë mirë në dorë e pyeta nëse do të ma jepte mua atë. Ai, pa më kthyer përgjigje, me lëvizjen e dorës më la të kuptoja se mund ta merrja.

Mbas dreke, ika nga shtëpia e tezes dhe në fund të javës mora trenin dhe u nisa për në Vlorë. Vendosa kartolinën te bufeja 11.000 lekëshe në dhomën e ndejtjes, aty në mes të dy xhamave të saj dhe nga kolltuku, herë pas here, i hidhja nga një sy pamjeve të saj në të cilat ishte paraqitur qyteza e San Omobono-s, në Valle Imagna që as që e kisha idenë se nga mund t'i binte në gjithë atë Itali të madhe, porqë, nga peizazhi rreth e rrotull, më jepte përshtypjen se duhet të ishte diku mes maleve.

Sytë i mbaja akoma mërthyer tek njëra nga ato gjashtë pamje, aty ku tregohej një rrugicë e në mes të saj, një burrë e një grua që siç më linin të kuptoja, sapo kishin dalë nga psonisjet mbasi në dorë, kishin nga një si zymbyl e ku nga tabela sipër një derë, lexohej "Alimentari".

Lëviza sytë për nga pamja tjetër në të cilën paraqitej një urë e ku në fund të saj, dukej një godine 4 katëshe ngjyrë bezhë në të cilën, çuditërisht, të gjitha dritaret ishin të mbyllura me qepena ngjyrë kafe e ku nëpër ballkone nuk pipëtinte gjë.

I hidhja sytë herë pas here bufesë dhe sa herë që në "Intervallo", në pritje që në RAI të fillonte filmi apo dhe vetë lajmet, me sytë fiksuar te pamjet magjepsëse që jepeshin në ekran, kërkoja mos vallë, mes atyre qyteteve të Italisë që paraqiteshin në ekran shoqëruar nga tingujt e notave të "Toccata-ve" të Pietro Domenico Paradisi-t, si blegërimat e deleve lëndinave me aromën e luleve nga të cilat ishte prodhuar sapuni që tezja ime mbante mes çarçafëve, do të dilnin dhe pamjet e kartolinës time.

Vazhdoja të shikoja kryqëzimin me filxhanin e kafesë akoma në dorë dhe nuk prita sa të vinte kamerieri por u futa brenda dhe pagova kafene për të vazhduar udhëtimin, jo për Bergamo, por për San Omobono duke iu ngjitur maleve nga ku shtrihej lugina, "Valle Imagna".

Mbas disa ndalesave për të fotografuar, më në fund, mbas gati gjysmë ore mbërrita te vendi i kartolinës së 25 viteve më parë. Parkova makinën dhe me aparatin në dorë dola qytetit për të kërkuar ato pamje që u bënë aq magjike për mua. Doja të hyja te ai dyqani "Alimentari" të blija dhe unë diçka si ai burri e ajo gruaja atëherë, të kaloja atë urën përballë atij pallati ngjyrë bezhë me shpresën se ndonjë nga dritaret do ishte hapur apo mos vallë në ballkon kishte dalë dikush për të më shuar kureshtjen e atëheshme se kush duhet të banonte brenda atyre qepenave.

Të shëtisja dhe unë në atë rrugicën ku kishte parkuar një motor i kuq “Vespa” e që mua më dukej më e bukur se "Viale Mazzini" në Romë ku ndodhej vetë godina e RAI.

Mbas një farë kohe, duke lëvizur sa andej këndej, u futa në një “Tabaccaio” dhe kërkova mos vallë gjeja atë kartolinën por, më kot.

U ula diku në një bar në Piazza dhe i thashë kamerierit të më sillte një shishe birre, të madhe që të kaloja sa më shumë kohë duke risjellë nëpër mendje kujtimet e dashura të asaj kohe me kartolinën nëpër duar dhe shikimin qepur te ato gjashtë pamje...

Vjenë, 29 Nëntor 2015

Fragment nga romani:

Pasdite shkova një orë përpara hapjes së ekspozitës në Institutin Egjiptian të Kulturës.

Aty nga ora 18.30, pak e nga pak filluan të vinin të ftuarit e parë. Fillimisht erdhën disa gra që më dhanë menjëherë përshtypjen se duhet të ishin egjiptiane. Dukeshin hijerënda. Të stolisura. I shihja nga vendi ku isha, aty pranë pikturës “Shikim i vëngërt” i Robert Kabas dhe mendoja se duhet të ishin nga sërë e fisme e Egjiptit. Se ç’kishin një nur të veçantë qëndisur fytyrës. Atë shikimin e qetë përhumbur ngjyrave të pikturave, si dhe qëndrimin këmba mbi këmbë ulur në karrige me gotën e pijes në dorë.  

Salla filloi të mbushej. Miq të njohur e të panjohur ardhur dhe nga qytete të tjera të jepnin përshtypjen se ishin njerëz nga fusha e artit dhe kulturës. 

Dr. Omran qëndronte në sallon, duke pritur e falënderuar vizitorët dhe, me buzëqeshje, i drejtonte për nga salla ekspozitive që mbushej e mbushej përplot.

Barbara erdhi e shoqëruar me dikë. 

Nuk e njihja. Ishte egjiptian.

- Ky është Mostafa Abdalla Aly, korrespodenti i “Al Ahram”, gazetës më të madhe në Egjipt dhe dëshiron të zhvillojë një intervistë me ty, - tha ajo.

- Me kënaqësi. Ndoshta e lëmë nesër a një ditë tjetër, mbas ekspozitës që të kemi më shumë për të folur, - iu drejtova atij.

- Më mirë pas ekspozitës, - tha ai dhe nga xhaketa, nxori një kartëvizitë e ma dha. 

U dëgjuan tingujt e pianos. Ishte një vajzë që herë pas here vinte aty kur ata e thërrisnin për aktivitete. 

U thashë artistëve pjesëmarrës të mblidheshin pranë foltores.

Diku mes të ftuarve, syri më zuri Ahmad-in. Kishte veshur tjetër këmishë të gjatë. Ishte e bardhë. Siç duket duhet të jetë rregulli ashtu, si protokollare thashë me vete tek e ndiqja kur me tabakanë plot pije lëvizte nëpër sallë duke u shërbyer të ftuarve në atë vapë të përngjashme me atë buzë Nilit. 

Erdhi tek unë. 

E pashë përsëri nga koka te këmbët. S’e kisha kuptuar akoma përse ai, qysh në fillim, më krijoi idenë se ishte vetë Egjipti. 

Gamilet e tij. Me një e me dy gunga. 

Uji i Nilit. 

Rëra e shkretëtirës. 

Kishte diçka që të mbante fiksuar me atë pamjen e tij, atë qafën e gjatë dhe lëvizjet e tij elegante si të gjirafës sa herë të zgjaste tabakanë, por që sot, nuk më tha të përhershmen: kafe, çaj apo lëng frutash?

Mora gotën e ujit nga tabakaja e tij dhe iu afrova dr. Omran.

- Ndoshta është momenti të fillojmë hapjen, -  i thashë.,

- Ja të presim dhe pak se po vjen ambasadori.

Nuk zgjati shumë dhe ai erdhi.

Iu drejtuam foltores.

Dr. Omran trokiti disa herë te mikrofoni, si t’u thoshte njerëzve, “Vini re!”.

Filloi të fliste me atë qetësinë e tij evidente, duke buzëqeshur e falënderuar të gjithë ata, egjiptianët e Vjenës, miq të Egjiptit e së fundmi, artistët.

Erdhi radha ime. 

Nuk kisha emocione. Zëri më dilte kumbonjës. Isha i qetë e i shikoja thellë në sy pjesëmarrësit. U fola shkurt për idenë e urës lidhëse, ftesën e ardhur nga kjo sallë e ngrohtë atë ditë të ftohtë, kur dielli i parë i janarit çau atë cipën e trashë gri që për ditë të tëra e kishte bërë si anemik qytetin, ia kishte zverdhur e bërë njolla-njolla si gjethet e rrëzuara vjeshtës së kaluar fytyrën, duke e hequr këmbën zvarrë, mbërthyer fort nën dhimbjet e shiatikut e artritit të gjunjëve.

Fillova të flisja për nismën  e re që nga metropoli buzë Danubit do udhëtonte drejt atij buzë Nilit. Për artistët që iu bashkuan, e përqafuan dhe e shoqëruan idenë drejt kësaj salle e që në nëntor, do e çonin në Kajro. I prezantova të gjithë, një e nga një. Prejardhjet e tyre artistike, veprat e paraqitura. 

Robert Kabas qëndronte pranë dritares. Ia bëra me dorë të vinte të thoshte diçka. Më tundi kokën si mohim. Roberti është i heshtur. Me të mund të bësh një udhëtim rreth globit e ai të thotë fjalë sa për një faqe libri. 

Iu drejtova Klaus-Joachim Keller. 

Erdhi. 

Foli ato fjalët tipike për të, plot intermexo, si tingujt e muzikës që nxirrte violonçieli e tij sa herë e mbështeste atë te qafa. 

Në fund, fjalën ia dhashë Lakis Jordanopoulos, këngëtarit të grupit muzikor “Lakis and Achwah” dhe fytyrës së famshme të televizionit austriak i cili, prej shumë vitesh, moderon emisionin për të huajt të dielave.

Lakis dukej që se kishte për herë të parë të folurën përpara publikut. Me atë buzëqeshjen poshtë mustaqeve nga ku dukeshin dhëmbët e mirëmbajtur, me atë xixën e syve që ndriçonte brenda syzeve me skelet kauçuku, me atë qëndrimin si ta përqafonte sallën, filloi të fliste për metropolet buzë Danubit, për Vjenën, Budapestin e qytete të tjera, miqtë artistë me të cilët kishte kënduar ndër vite, ardhur nga qytetet ku lumi muzikor i lag dhe herë pas here i përmbyt me tejngopjen e kulturës që mbiprodhon duke u përqendruar së fundmi te Vlora ime, ujërat blu të së cilit më ishin përzier fort me ato të kaltra të Danubit, si dhe me verdhësirat e Nilit.

Lakis filloi të këndonte. 

Fillimisht u dëgjua si nën zë. 

M’u kujtua që atë këngë e kisha dëgjuar dhe herë të tjera në koncertet e tij. Zëri filloi t’i merrte tingujt e gurgullimave që dalin nga thellësia e ujërave të Mesdheut, diku mes ishullit të Sazanit, Korfuzit, Itakës, Kretës ose atij të Qipros, nga shkuma e dallgëve të së cilës u ngrit mbi det perëndia e bukurisë, Afërdita. 

Kërkova nëpër sallë nënën time që ka të njëjtin emër dhe sytë ma kapën ulur hijerëndë pranë grave egjiptiane. 

Vazhdonte Lakis të zinte në gojë njëri pas tjetrit emrat e ishujve të Mesdheut, ata që i dilnin përpara kur, me sy mbyllur, udhëtonte me këngën e tij rrugës për në Egjipt dhe i hapi ato në momentin që u përplasën me molin e Aleksandrisë. 

U kthye nga unë. 

Më kapi dorën. 

Më afroi pranë vetes. 

Fillimisht mendova se do të fliste për pikturat e paraqitura, por mbasi bëri një pauzë, filloi:

- Mos e harro nga u nise!

Mos e harro Vlorën! 

Ajo do të ngelet Itaka jote, - dhe, me dorën time akoma shtrënguar, me sytë e humbur diku, nëpër shkumën e bardhë të dallgëve të Mesdheut, drejtoi dorën tjetër nga piktura ime “Shtëpia buzë detit” që për herë të parë e prezantoja dhe, me sytë mbytur te ngjyra blu e thellë e saj, filloi të recitonte pjesë nga “Itaka”, poezia e Konstantinos Kavafis, poetit të madh nga Aleksandria e Egjiptit.

…shko e shikoi qytetet e Egjiptit,

por, mos e hiq Itakën nga sytë,

rikthimi yt atje është i parapërcaktuar dhe,

mos e merr me ngut udhën,

le të zgjasë edhe disa vite më shumë,

e të rikthehesh i plakur në ishull,

i pasur në kujtime.

KREUZTANNE
ROMAN - 300 faqe

i dedikohet babait tim Melo dhe vajzës Helena

 Një histori e vërtetë, e tij, por që mund të ishte dhe jotja, e vëllait tënd, e fqinjit tënd, e kujtdo prej atyre që në të largëtin e të tashmin vit 1991 u larguan nga Shqipëria me një qese mbushur plot ëndrra... historia e tij, që kishte ëndërruar të jetonte në metropole, por që fati i rezervoi një hotel të vogël në majë të maleve të Austrisë e që aty, kërkoi të rigjente veten e të ristrukturonte ëndrrat duke u përplasur, ulur e ngritur për të mos rënë kurrë në momente hidhërimi, drame e gëzimi, që fati ia kishte "shkruar" t'i përballonte i vetëm, larg. Një histori e shkruar në një stil vetjak, të pangjashëm, si piktura të realizuara me mish e me gjak dhe si fotografi të realizuara  me germa e fjalë për ta bërë këtë libër, një vepër që nuk duhet të lihet larg syve dhe matanë shpirtit.

☆☆☆☆☆

Ideja për të shkruar këtë libër më lindi në 24-vjetorin e ardhjes sime në Austri. Atë ditë të vitit 1991, pas një udhëtimi të gjatë e të rrezikshëm nëpër Jugosllavinë ku sapo kishte filluar lufta, i vetëm e me një qese me pak rroba me vete dhe me 100 marka gjermane në xhep, mbërrita më në fund, mbas 28 orësh, në “Lager”, në Traiskirchen, një qytet 20 kilometra larg Vjenës. 

Edhe këtë përvjetor, së bashku me familjen, vendosëm të bënim një vizitë te kjo “Adresa” ime e parë, të cilën e gjeta të tejmbushur me refugjatë nga Siria. I thashë familjes se përpara 24 vjetësh isha unë njëri prej tyre, pasi ky kamp, si sot, ishte plot e përplot me refugjatë nga ish-vendet komuniste. 

Aq shumë ma trazoi kujtesën ajo që pashë, sa fillova t’u tregoja çdo moment të atyre dy javëve qëndrimi aty, deri më datë 5 gusht 1991, kur më hipën në një mikrobus dhe më çuan në malet e Sankt Antonit, në Gasthaus “Kreuztanne” – “Udhëkryqi”, emërtim të cilin e kishte marrë të tillë mbasi ai ndodhej në kryqëzimin e tri rrugëve që të çonin në tre fshatra, nga pesë kilometra secila larg që aty. Njëra ngjitej përsipër në një të përpjetë të fortë. Rruga përbri zbriste teposhtë në një tatëpjetë po aq të fortë dhe e treta, në një rrëpirë, dhe ajo shumë e fortë.

Ishte dëshira e familjes që, në fund të asaj jave, qysh në mëngjes, të niseshim për te vendet që kisha shkelur e jetuar fillimisht. 

Për në Wieselburg, Scheibbs, Kienberg, Gaming, Sankt Anton/Jeßnitz për të ndaluar në Gasthaus “Kreuztanne”, aty, ku dhe filloi jeta ime e re, kujtimet e të cilave më detyruan të shkruaja këtë libër.

Disa mendime mbi ekspozitën “...tra Fate e Fate”, qe do të paraqitet në disa qytete të Italisë.
Kuratore e expo’s : Giusy Caroppo
 
Nga Dr. Luan Topciu
Fate Velaj jeton, punon, guxon dhe ëndërron  si një artist. Hapësira e tij artistike popullohet nga piktura, fotografia, dhe sprova, manifestime këto të një artisti komplet (Art Total) ose siç quhet në gjuhën e vendit ku u krijua, “Gesamtkunstwerk” (sipas konceptit të Richard Wagner e Hermann Nitsch). Befasues në gjithçka që ndërmerr, Fate Velaj refuzon çdo lloj stereotipi, duke krijuar një dukuri artistike origjinale, të pangatërrueshme, duke lënë kudo gjurmë te personalizuara. Velaj është një udhëtar i përhershëm në vise, vende, shtete, qytete, udhëtar në ëndrra të panjohura, në kohë të panjohura, ndërkufitarë dhe kufij të rinj; ngado që shkel merr mbresa nga vendi në të cilin ndodhet, duke i mbartur dhe transmetuar ato në artin e vet. Por, gjithashtu, këta “dialogë” udhëtimesh do të lënë gjurmë të thella edhe në një lëmi tjetër, duke e shndërruar atë në ideatorin, hartuesin dhe zbatuesin e shumë projekteve origjinale, që mbajnë markën e tij, qofshin ato në fushat kulturore e politiko-kulturore europiane, urbanistike si dhe kurator ekspozitash internacionale, nismëtar politikash publike, komentues dhe analizues ngjarjesh politike dhe sociale, ilustrues mendimesh dhe qëndrimesh publike si dhe shumë aktiv në masmedia dhe në rrjetet sociale.
Por, për nga intensiteti, ritmi marramendës i veprimtarive të tij, i njohur dhe i vlerësuar nga të gjithë nëpër Europë, të krijon përshtypjen se kemi të bëjmë me një institucion të tërë dhe jo me një njeri të vetëm.

Piktura
Piktori Fate Velaj i është imponuar botës së artit përmes talentit të tij, përmes manifestimit artistik të befasishëm dhe tejet personal, përmes frymës së lirë e të shpenguar artistike. Mjeti më elokuent në veprat e artit të Fate Velajt është përdorimi i lirisë së shprehjes dhe i mjeteve artistike. Liria nuk është një atribut, por një e dhënë e lindur. Kësisoj, është e rëndësishme ta përdorësh lirinë që të ofrohet, të dish ta administrosh atë. Jo akëcili artist di të përdorë lirinë, jo të gjithë piktorët dinë të përfitojnë prej saj. Formimi skolastik  dhe akademizmi shterp shpesh sterilizojnë krijuesit, duke i orientuar drejt shabllonesh dhe, në rastin më të mirë, në imitues të përkryer të profesorëve të tyre. Fate Velaj di ta përdorë lirinë që të ofron arti, di të gëzohet prej saj dhe ta bëjë të frytshme - duke e materializuar në vepër arti. Ndaj në një përcaktim gjithëpërfshirës të gjithë paradigmës pikturore të këtij artisti mund të themi se: veprat e Velajt ndërtohen nën frymën dhe mjetet që të imponon liria. Ai di të jetë i shpenguar dhe i zhdërvjellët. Liria e shprehjes artistike merr forma e trajta nga më të beftat, merr zgjidhje konvencionale dhe jokonvencionale; liria e shprehjes tek pikturat e Fate Velajt nuk njeh stepje, kufizim skolastik, qëndrime e poza akademike, mëdyshje, hezitim, por di t’i japë krahë fantazisë së tij, di të shkelë skajet e fundmë të imagjinatës së tij.  Fate Velaj di të sugjerojë, të na drejtojë në botën e tij përmes shenjash, gjestesh figurative, gamash ngjyrore të guximshme, duke na kapluar me gjetje artistike goditëse.
Në këtë hipostazë telajoja e Velajt fiton një ndjeshmëri të pazakontë, plot me vibrime të dritës, me ngopje të ngjyrës në regjistra intensivë koloristikë, me theksa e shkrirje të alternuara. Në veprën e piktorit fshihet shpirti i ndjeshëm i një poeti.
Përfytyrimi artistik, preokupimet artistike, vizioni i përgjithshëm, janë të afërta me cilësitë që mbart poezia moderne. Të gjitha këto shprishje të rendit të botës t’i lejon vetëm bota abstrakte që na ofron  Fate Velaj në pikturën e tij. Ai sheh në mënyrën e tij botën, sendet, magjinë, ëndrrat, zhgjëndrrën, kujtimet, misterin, natyrën. Ëndërrimi, trillet imagjinative, ndonjëherë rastësia në ekzekutim, injorimi i konvencioneve, e bëjnë sinonim me lirinë tërësore. Kompozimet ritmizohen herë-herë pothuaj në mënyrë muzikale, të mbajtura në një kolorit të qetë, duke hequr dorë nga kontrastet dramatike. Temat që dominojnë në pikturat e tij janë reflekse të një bote më pak të shqetësuar.  Në gjithë universin që na ofron piktori gjallon brishtësia dhe ngazëllimi.
Në një hipostazë tjetër, piktori bëhet më dramatik, ngjyrat bëhen më intensive, më agresive, në rrjedha të lira dhe, për pasojë, autori duket së jashtmi se nuk i interesojnë strukturat, por lëvizja e tyre, nuk i intereson objekti, por efekti që shkakton ai dhe dinamika e tij në raporte të caktuara hapësinore. Fate Velaj shkëlqen në sintaksën e pikturës së tij, pa neglizhuar aspak morfologjinë. Piktori ka një optikë të tij vetanake; ai nuk lihet i ndikuar nga asgjë e nga askush, sepse piktura e tij është më shumë një nevojë personale vetëshprehjeje: një vështrim personal dhe i pangatërrueshëm i botës së tij të brendshme dhe i realitetit ku jeton.
Artisti është formuar si personalitet në një nga kryeqytetet e artit europian-Vjenë, ndikimet e të cilit janë të dukshme, por ai ruan dhe mbart pashpëtueshmërisht në krijimtarinë e tij dritën ngazëlluese të viseve nga ai vjen, dritën mesdhetare të viseve joniane. Trajta nga fëmijëria, forma e ngjyra, shenja dhe ndjenja nga vendlindja, reflektohen jo vetëm në tablo, ku ky realitet pasqyrohet në mënyrë të drejtpërdrejtë, por dhe në tablotë më abstrakte të tij. Gjurmë të vendlindjes zbulohen në të gjithë krijimtarinë e Velajt, përfshi edhe forma të tjera të shprehjes artistike, poezi, fotografi artistike etj.

Fotografia
Në qoftë se piktura e tij është abstrakte dhe në të gjen të pranishme vetëm simbole, nyja dhe shenja, që sugjerojnë interpretime të hapura, të krahasueshme me pikturën e ekspresionizmit abstrakt-amerikan, apo i çlirët, si në rastin e pikturës “action painting”, fotografia e tij është tejet konkrete, e prekshme, me mesazh të lexueshëm dhe të fton të zbulosh një rrëfim e një ngjarje, që fshihet pas imazhit të saj e që mund të krahasohen vetëm me ato të Steve McCurry.
Në qoftë se në pikturë, figura njerëzore është mungesore, fotografia e tij popullohet me njerëz, me portrete, në hipostaza të natyrshme, portrete, dyer, dekore, objekte plot me shenja nga koha. Foto që emetojnë gjithmonë një histori. Fotografia e Velajt na mundëson leximin e rileximin e natyrës dhe të “ngjarjeve” të atypëratyshme. Shënjimi i kohës, ngrirja e çastit, që është i padukshëm në një gjendje normale në rrjedhjen e kohës, mbetet synimi thelbësor dhe rezultat i fotografisë artistike. Në një reagim të parë, fotografia e Velajt shkakton ose një buzëqeshje ose të trondit e të bën të lëvizësh nga vendi, sepse pika e fortë e artistit Velaj është befasia, e papritura. Ai dëshmon mprehtësinë e një artisti plot intuitë, që di të gjejë këndin e vështrimit, elementët që i duhen për të dhënë mesazhin, di të ndalë atje ku duhet, atje kur duhet. Velaj arrin në një kohë shumë të shkurtër të gjejë e të rrokë atë që është e veçantë, e papërsëritshme. Këndi i fotografimit, kompozimi, spontaniteti  e bëjnë atë, ashtu si edhe në pikturë apo aq dhe në stilin e jetës, të ketë origjinalitet.
Në botën e fotografisë, flitet për të ashtuquajturën “Street photography” (fotografi e rrugës) por për Velaj-n, termi nuk do të ishte i përshtatshëm, më shumë do të shkonte “fotografi udhëtimesh”, në udhëtimet në kuptimin fizik dhe metaforik të fjalës. Fate Velaj është një pasionant udhëtimesh dhe njëkohësisht, një dokumentues i shkëlqyer i tyre dhe jo pa të drejtë, e kanë quajtur si një Evliya Çelebi apo Lord Byron i kohëve moderne. Ai nuk rreket vetëm të sjellë përshtypje përshkruese për viset ku udhëton, por sjell thelbin, subjektet që flasin për vendin, për njerëzit që e popullojnë atë, për “shpirtin e vendit”.
Kur shikon fotot e Fate Velajt, të kujtohet ajo që thoshte Alfred Hrdlicka "Mir fällt nichts ein. Mir fällt was auf" pra, Fate Velajt “nuk i shkon në mendje, por i shkon mendja” tek ajo që ka nevojë të gjejë e në fund ta realizojë për t’ia paraqitur publikut të gjerë. Duke qenë fjala për fotografinë e rrugës, Velaj lundron në “ujërat e tij” në çdo mjedis urban, pavarësisht nëse flasim për qytetet e Europës apo akoma më tutje, të SHBA-së.
Albumi fotografik i Fate Velajt është i mbushur me skena që tregojnë një ngjarje, apo akoma më shumë, që sugjerojnë një subjekt për të medituar. Ato janë sinteza përjetimesh të cilat ai, më një “click” të vetëm tregon atë që një shkrimtari i duhet ta tregojë me përshkrime në faqe të tëra, kapituj apo në një libër të tërë.

Fjala
Piktura nonfigurative dhe gjestuale, fotografia plot me personazhe dhe vendngjarje, duken se te artisti Velaj lënë ende një boshllëk që duhet mbushur, dhe në këtë rast ai i beson fjalës. Kur ndjen kufijtë e fundmë të imazheve, tejngopjen e tyre, ai apelon te forca e fjalës, ndjen nevojën e rrëfimit përmes fjalës, ndjen nevojën e fabulës, nevojën e ludizmit përmes fjalës. Kështu, Velaj do të krijojë një serë sprovash, tekstesh, vargjesh, përshkrime udhëtimesh e ngjarjesh vetjake nëpër udhëtimet e tij të pafundme apo dhe në momente delikate të gjendjes së tij të kapluar nga emocioni e malli, duke zhdukur cdo element të letërsisë akademike, shenjat e pikësimit, duke mohuar rregullat gramatikore, duke prishur skemat, sipas parimeve të tij, që e udhëheqin si në pikturë dhe në  fotografi apo dhe në jetë dhe përfton kështu disa tekste atipike, të tejngopura emocionalisht, të shkruara me shumë delikatesë, intuitë dhe mprehtësi. Dhe këtu Velaj refuzon tekste të përpunuara,  të ftohta dhe akademike, por lë diçka bruto, duke i  mëshuar forcës së mesazhit, freskisë, papërsëritshmërisë.  Herë shkruan me tone lirike të forta, nën  temperaturën e lartë të mallit, siç janë poezitë dhe prozat e shkurtra për humbjen e prindërve, të miqve, për vjenën, për vendlindjen, për mallin e fëmijërinë, herë plot humor, ironi dhe autoironi si në gjithë letërsinë posmoderne. Tekstet e Velajt është vështirë t’i klasifikosh nga pikëpamja teorike: termi sprova u përgjigjet më mirë se çdo klasifikim. Në gjithçka që krijon Velaj krijon profilin e një artisti nonkonvencional. Klasifikimi i tyre duket se është gjëja e fundit që i intereson autorit, si në gjithë performancat e tij, atij i intereson rezultati, efekti, impakti mbi receptorin. Tekstet janë pjesë e artit total të Fate Velaj, janë pjesë e vetëshprehjes totale. Sprovat, së bashku me pikturën dhe fotografinë strukturojnë arkitekturën e “Gesamtkunstwerk”-ut të tij.   

ITAKA - brenda dhe jashtë karantinës

Arben Meksi

Vlorë, 1 Maj 2020

Një pjesë e njerëzve, në jetën e përditëshme, lëvizin me maska edhe kur nuk ka pandemi.

Maska që tek këta persona, me kalimin e kohës, bëhet aq njësh me fytyrën, saqë është e vështirë ta dallosh origjinalen mes tyre. Kush e njeh Faten, e kupton menjëherë që ai është vetvetja. Nga pamja, zëri, lëvizjet, veshja tipike dhe shumë e veçantë që luhat midis vjenezes dhe londinezes por, dhe i drejtpërdrejtë e i natyrshëm, i lexueshëm dhe origjinal dhe mbi të gjitha, i pa ndryshueshëm: Fate - fizik dhe metafizik.

Ai nuk shtiret e nuk tjetërsohet. As nuk luan ndonjë rol dhe as interpreton dikë tjetër.

Ndonjëherë, kur të duket i shpërqëndruar, sikur s’të dëgjon, sikur s’të shikon, me vështrimin diku tjetër humbur, ai po regjistron dhe paralelisht , po shijon tingujt, po shikon imazhet, ngjyrat duke zipuar kohën gjatë së cilës, biseda u krye.

Sepse ai nuk dyzohet, është i lirë, i rrjedhë mendimi si dhe fjalia kur shkruan e kur fletë. Të gjitha këto zhvillohen në harmoni, madje, shpeshherë, në konflikt me atë që ndodh.

Sado që puna më ka sjellë pranë shumë njerëzve, qofshin ata vendas apo të huaj, unë e kam të veshtirë të gjej një Fate të dytë.

Pasi të kesh lexuar trilogjinë e tij “Kreuztanne” dhe veçanërisht pjesën e tretë të saj, ITAKA,  mund ta quash veten se je me fat. Leximi për vetëm disa orë i të 265 faqeve të këtij libri, të bënë të fitosh një përvojë 22 vjeçare nga jeta e një autori që ka ndërtuar një rrugë edhe atje ku rruga nuk mendohej se mund të ndërtohej.

Por, në fund të faqes së fundit, kjo experiencë e ngjeshur nga jeta e tij nëpër kohë, bëhet pronë e jotja . Dhe kjo nuk është pak, aq më tepër kur kjo dhuratë, të vjenë në këto ditë të çuditëshme karantine ku sejcilin prej nesh, brenda dhe jashtë kufijve, e ka pushtuar mërzia.

Për ta kuptuar dhe shijuar më të plotë këtë libër, duhet rilexuar poezia “ITAKA” e poetit grek Kostandinos Kavafis, gjetur me aq mjeshtëri si titull. Të lexosh, do të thotë të udhëtosh në kohë. Të udhëtosh në kohë karantine, është një mision që i tejkalon kufijtë e imagjinatës sepse, të ndjekësh hap pas hapi a “vozitje pas vozitje” udhëtimin për në Itakën e tij, bëhet një mision më shumë se kureshtar.

Duke lexuar librin, njeriu, në formë virtuale, bënë dhe udhëtimin e tij imagjinar e që të çonë në gati të gjitha vendet ku autori ka lundruar.

Ndonjë tjetër, akoma dhe më kurioz se unë, për ta zhbiruar edhe më tej natyren e tij njerëzore e lëvizuar në po të njejtat vende ku autori ka lëvizur, duke lexuar librin, hynë në internet dhe ndjek hap pas hapi udhëtimin e tij, shikon peisazhet, arkitekturën, njerëzit si dhe historinë e tyre.

Duke lundruar me të virtualisht, çdo lexues, do të pyeste veten: Ç’do të bëja unë në këto  kushte e këto rethana? Si do t’i përjetoja, zgjidhja dhe përshkruaja gjithë këto ngjarje?!

Rrëfimi i Fates rrjedh si një ditar për çdo gjë që jeton, por me pak ndryshim se, duke ndjekur ditët njëra pas tjetrës, njëkohësisht, ndjen edhe kohën e motin kur ato zhvillohen dhe, njëherë të bëhet se ke ftohtë dhe herën tjetër, po pëlcet vape. Njëherë ndjen një  fllad të lehtë, dhe herën tjetër kërkon çadër. Këtë aftësi të shkruari, e kanë vetëm artistët tridimensional. Ata dinë të orientohen, sepse ata e njohin mirë realitetin nëpërmjet ngjyrave, nëpërmjet imazheve dhe fjalëve.

Fate  Velaj di të kalojë lehtë nga një gjendje artistike në një tjetër. Ai orientohet si në koordinatat reale (natyrale) ashtu dhe në ato imagjinare (abstrakte). Ai ka aftësinë ta bëj Komisar Miklovanin të qaj (aktorin rumun tek filmi “Me duar të pastra” e “Fisheku i fundit”), si dhe Afron, (nënën e tij) të qesh.

Kjo mjeshtëri është e lindur, është talent që e kanë disa njerëz që natyra enkas i zgjedh, ashtu  siç thotë me plotë të drejtë fotografi i famshëm Italian, Ferdinando Scianna,: ”Talenti është dhuratë që e kanë disa njerëz të veçantë, që i dallon nga të tjerët, ashtu siç dallohet nga të tjerët një njeri me sy bojqielli, apo me hundë të madhe, me gishta të gjate, apo me flokë të kuq”

Jo më kotë Kadare shkruan për Fate Velaj’n se ”Kemi të bëjmë me një autor tejet të veçantë, ndryshe në gjithçka, me një gamë të gjerë larushmërie përthithëse, plot freski dhe stil rrëfimtar të magjishëm”

Habitesh se sa intesivisht e jeton Fate Velaj jetën, sa bukur i kthen imazhet, njerëzit, përjetimet në fjalë. Kur lexoj librat e Fates, më kujtohet  shprehja e njeriut të mençur, Petro Zheji  që thoshte, ”Fjala, është ambalazh i imazhit “

Në të përjetuarën dhe imagjinatën e tij, lëvizin qindra personazhe të cilët ai, i zgjon pa i trembur  kur i duhen, apo  i çonë të  flenë gjumin e shkurtër të pasdites, për  t’i patur më të shlodhur kur t’i duhen.

Në shikimin e parë, Fate të duket një natyrë e rëndë, i ashper, serioz më shumë seç duhet, me tipare karakteriale midis shqiptarit dhe austriakut por që në brendesi, është tjetër gjë.

I butë, i ndjeshëm, i dhembsur si dhe me shumë humor. Kjo ndihet shumë në të tre librat e trilogjisë Kreuztanne . Ai nuk fletë me dashuri vetëm për prindërit e tij, për Melon a për Afron. Për familjen, Klarën, Helenën e Romelin, për motrat apo njerëzit që kanë qenë pjesë e gjithë rrugëtimit të tij.  

Ja një pasazh nga libri: “Një pikë loti na rrodhi të dyve nga sytë. Mua, nga dhimbja tek shihja nënën time ta ushqeja si femijë dhe asaj nga kujtimet kur më ushqente mua, kur isha fëmijë” (nëna e tij ishte në shtratin e vdekjes) dhe pas disa kapitujsh: “Për 22 vite radhazi, të parën gjë që bëja ditën që ajo kishte ditëlindjen, merrja telefonin në dorë dhe e telefonoja…por përsëri, sot, e formova numrin. Zilja binte, binte, binte dhe asnjë nuk po e ngrinte. Nëna ime që çdo 17 prill, qysh orët e para të mëngjesit këtë zile priste, nuk po e ngrinte. Dhe unë, sado që e dija, prisja. Ndoshta të dilte operatori telefonik e të më thoshte: prisni në linjë, ju lutem! Jemi duke ju lidhur me varrezat e qytetit.”

Edhe  pse në libër mungon linja e dashurisë  erotike, ajo ndihet në menyrë të terthortë, edhe kur autori përshkruan trupin, linjat, sytë, lëvizjet, pozat e personazheve të tij femërore, ai është  tepër i kujdesshëm. Vini re pershkrimin: “Në buzët e sekretares së zonjës Petrescu, vihej re një i kuq ngjyrë shege, nëpër faqe një pudër ngjyrë rozë purpuri, si lengu i shtrydhur i saj “

Ajo që bie në sy gjatë gjithë takimeve nëpër udhëtimin e tij jetësor 22 vjeçar, shkruar në libër, i gjendur përballë personazheve të ndryshme, qofshin ata njerëz të thjeshtë, artist apo politikan europian, ai ndihet i barabartë, madje, ndonjëherë  dhe superior, duke u bërë qendra e tavolines nëpër biseda serioze apo te lira, mbi të ardhmen e artit, politikës apo rolin që mund të luaj artisti në të ardhmen e njerëzimit. 

Përshkrimet e dhimbjeve të tija trupore, si operacioni veshit e mosdëgjimi pas tij, treguar me aq hollësi dhe vërtetësi të natyrshme, të sjellin ndërmend vuajtjet dhe dhimbjet  e Tolstoit, dhimbjet e kokës së  Friedrich Nitzsche’s, shurdhinë e Beethoven’it, verbërinë e Borgesi’t apo turbekulozin e Migjeni’t.

Mesa duket, natyra e “dënon, me dhimbje këtë specie njerëzore duke ditur se vetëm në këtë mënyrë, mund t’jua  vjelë më të mirat e talentit të tyre. Udhëtimi i Fates vazhdon drejt asaj që kurrë nuk  arrihet, ITAKËS iluzive  të  artistit. Ai e kupton se sa më shpejtë të ecë përpara, aq  më parë do të jetë tek ajo që dëshiron, sado që e di se gjatë këtij rrugëtimi, do ndaloj, do ecë përsëri por kurrë s’ka për të arritur e kurre s’ka për ti prekur brigjet e ITAKËS.

Prandaj, krijimtaria  të lumturon, sepse, ajo është njësoj si lumturia që i mungon stacioni i fundit . Kur je në fund të  librit, ndihesh i plotë, i sigurt, i orientuar,  më i pasur shpirtërisht për të përballuar hallet dhe problemet me të cilat jeta, na mundon të gjithëve.

Si për çdonjerin nga ne, edhe për Faten, opinionet janë të ndryshme. Për të, e rëndësishme është ajo që ai ndjenë e bënë dhe jo ajo që mendojnë të tjerët. Ai e kishte të qartë rrugën që kryeu dhe atë që ka përpara. Ai jo pa qëllim ja shfaq publikut hapat e tij, veprat e tij si dhe vlerësimet që ka marrë mbarë botës për këtë rrugë të kryer. Por mbi të gjitha, e di se vepra e tij, do të mbeten pronë e të gjithëve.

Jo më kot Balzaku shkruan: “Gjithçka të mirë që shihni tek unë, ja dedikoj energjisë dhe veprimit pozitiv brenda meje”

Unë jam mëse i bindur se mos ky libër në veçanti, një ditë, e gjithë trilogjia, do të bëhet film.

Violeta Allmuça

“ITAKA – KY VEND I PASHMANGSHËM”
Vështrim mbi romanin “ITAKA” të shkrimtarit Fate Velaj.

Teksa ke lexuar dy veprat e tij të mëparshme dhe me padurim pretë të tretin, ja ku erdhi romani befasues “ITAKA” (botuar nga Onufri) si pjesë përmbyllëse trilogjisë, “KREUZTANNE” të cilën, pas leximit, e fusim në atë që mund ta quajm, “Tresor” i letërsisë shqipe dhe jo vetëm.
Nëse në vitin 2016, kur publikoi romanin e parë “Kreuztanne” befasia më detyroi të shkruaja se “Askush nuk mund të na e mbushë mendjen ne dhe asnjeriu tjetër se ky libër është libri i parë i Fate Velajt, por as i fundit...” tashmë, duke lexuar dhe romanin e tij të dytë, “NILKON” dhe përjetuar jehonën ndërkombëtare të tyre përkthyer në disa gjuhë të huaja, Fate Velaj, me ITAKA ka krijuar një ngjarje të re artistike dhe historike: një trilogji autobiografike për të cilën e kemi të vështirë t’a ndajmë nga imagjinata mbasi, mjeshtëria e rrëfimit të autorit, kap majat e saj.
Fate Velaj zotëron kohën, ulet këmbëkryq brenda saj dhe e përdor atë si një urë për të bashkuar hapat e botës gjatë udhës së tij. Gjatë gjithë rrëfimit letrar në roman, ai, nëpërmjet monologut për jetën, e përdorë atë për të paralajmëruar ngjarje e fenomene që do të vijnë së shpejti në të ardhmen e tij që e përjeton si të tashmen.
Kështu, falë aftësive të larta krijuese, ai na rrëfen si komunikon me malet, me gjethet e parkut, me ketrat brenda tij, zogjtë që fluturojnë si dhe ata pa krahë që qendrojnë brenda veshëve të tij, me blunë e detin e shkëmbinjtë, me tubetat e ngjyrave dhe penelat kur pikturon si dhe me notat e simfonive të Beethoven-it e me mosdëgjimin e tij kur i kompozonte ato për të krijuar një lëvizje të re shpirtërore në letërsi nëpërmjet artit të trefishtë që ai zotëron duke i vendosur ato në një balancë me kohën, subjektin, gjendjen e brendshme të ngarkuar emocionalisht dhe pasurisë leksikore mbushur përplot me imazhe artistike që ndikojnë estetikisht tek lexuesi.
Një vajzë 15 vjeçare ndjek lëvizjen e akrepave të orës në një kohë që piktorët mbushin telajot me ngjyrat e jetës. Koha lëviz. Lumenjtë derdhen në det. Poetët lexojnë poezitë. Aktorët interpretojnë drama. Arti përmison kohën dhe njerëzit.
Por, “ITAKA” qendron aty ku ka qenë dhe përçon idenë e mos harrimit të kthimit, duke medituar mbi “kurthin e kujtimeve” që gjithmonë e shtyjnë për të ndjekur baladën e tokës së vet. Tematika epike e kësaj vepre të re na çon në marrëdhënien e autorit me rrënjët. Ato të vendlindjes që janë shtrirë brenda trupit të tij. Njohja e aftësive letrare, ndërtimi i kompozicionit dhe detajet artistike përbëjnë stilin unik të autorit. Romani ka vetëdijen e brendshme të autorit që përfaqëson edhe personazhin kryesor me perceptim origjinal të unitetit estetik dhe mjeteve gjuhësore pasi, një rrjedhë metaforash e krahasimesh përshkon gjithë romanin. Trajtimi i vërtetë artistik nëpërmjet ngjarjeve të jetuara dhe atyre imagjinare karakterizojnë personazhet e romanit plotësuar me mjete pulsive gjuhësore dhe figura letrare. Si një artist i pikturës dhe fotografisë, Fate Velaj ndjek ëndrrat e tij të “Kujtime nga e ardhmja” duke na shfaqur cilësi të larta intelektuale, psikologjike e letrare saqë, krijesat njerëzore e shpirtërore na i sjell jo vetëm si letrare por dhe origjinale për vetveten dhe për lexuesin. Me anë të “ITAKA” Fate Velaj na sjell një letërsi ndryshe tek e cila përshkruan dhe zbulon të brendshmen e tij dhe tonën por, me një vetëdije kreative, njëkohësisht, dhe të jashtmen në thellësi të qenies njerëzore.
Kjo është edhe risia e romanit “ITAKA”, ku autori, gjatë narracionit të romanit, nëpërmjet vetvetes, përshkruan personazhet dhe ngjall kërshërinë e lexuesit, duke shenjuar realisht një letërsi të re e cila hap portën e universit të letërsisë së sotme shqipe.
Nëse ai në roman gjatë realizimit të veprës në pikturë “Rapsodia e blusë së jugut” përshkruan sesi në mënyrë të pa vetëdijshme pikturon çelësa, brava dhe simbolika të tjera të cilave nuk ja u di kuptimin e përse i krijoj ato, unë jam mëse e bindur se ato janë paraardhëse të kujtimeve nga fëmijëria dhe vendlindja, aty ku Vlora mbetet Itaka e tij e përjetëshme, që e fshin errësirën, bën dritën dhe e thërret “…Eja. Eja. Eja.”
Duke përdorur monologun si një autodialog, ndjehet mjeshtëria e rrëfimit të autorit, stili individual, formimi estetik dhe stilistik i kompozicionit si një risi në kulturën gjuhësore.
Përmbajtja e personalizuar, udhëtimet mbushur plotë ngjarje e përjetime janë po aq të besueshme dhe reale sa ç`i ka besuar njerëzimi për mijra vite kthimit në Itakë të Odiseut edhe vetë Homerit që e shoqëroi atë gjatë udhëtimit. Në pikëshikimin kohor dhe kontekstin kuptimor, formësimi i personazhit autentik që shprehet me anë të kujtimeve të tij jetësore, shënon proçesin më të lartë të vetëdijes si një mit i paharrueshëm. Raporti i personazhit kryesor me personazhet e tjera në roman nuk kanë një lidhje të theksuar fiksioni por janë reale siç janë nëna Afro, babai Melo, e shoqja Klara apo fëmijët Helena dhe Romel, etj, të cilët, Fate Velaj i trajton jo si pjesë vetëm e tij por si të ishin nëna, babai apo fëmijët tanë. Librin e përshkon dashuria e madhe njerëzore dhe përcjell mesazhin për jetën dhe vdekjen duke zbuluar në këtë mënyrë dhe shpirtin shqiptar nëpërmjet artit të fjalës.
Me një përsosmëri artistike shfaqet në roman nëna, kjo qenie që edhe pse enigmat e saj thuajse janë si erërat që fryjnë e ndalojnë sa herë flasim e mendojmë për të, autori, na e paraqit jo vetëm në funksionin e dhembsurisë, por edhe si një bashkëbiseduese gjatë rrugëtimit të tij pë në ITAKA.
Kështu të paktën e përshkruan edhe Ismail Kadare nënën, në romanin e tij ”Kukulla”. Nëna gjithnjë e kudogjindur, e bën natën ditë dhe terrin dritë. Qyshkur lind jeta e çdo njeriu nëna përfaqëson tokën. Vendlindjen. Por, nëse tek “Kukulla” Kadare rrëfen marrëdhënien e tij me nënën dhe fenomenin “Nënë”, Fate Velaj e trajton atë nga një këndvështrim tjetër, i parë nga afër, brenda mureve të shtëpisë në Vjenë por edhe nga larg, nga Vjena në Vlorë me mallin e pritjes me perden mbledhur pranë dritares se mos vallë djali, rikthehet përpara kohës së lajmëruar. Një nënë që pret përditë në ITAKA që Melo, i shoqi i saj, ta thërrasë për t’ju bashkuar brenda mermerit të bardhë.
Zemra e nënës si simbol i dashurisë së pakufishme, e shtyn Fate Velaj’n ta ngrejë në piedestal rrëfimin dhe përshkrimin e shkëlqyer për nënën e tij saqë lexuesi, nuk ka forcë të brendshme shpirtërore e mendore që ta detyroj atë ta fsheh përlotjen.
Ajo, edhe pse lëviz ngadalë rreth njerëzve dhe pret pas perdes, kthehet në një figurë të madhërishme, e cila qëndron në të gjitha ngjyrat e shenjtorëve kishave mesjetare, muzeve të kohës apo letrave të fjalës artistike. Prandaj, në fund të librit, ajo u lutet shenjtorëve mos t’a shohin fëmijët duke lënguar. Mos ta puthin të sëmurë me erën e ilaçeve dalë nga fryma por, ju lë atyre amanetin e fundit që, kur të mbyllë sytë, mos t’a çojnë ngjyrë bezhë nga mos gjaku tek i shoqi por të krehur, lyer me kremë e buzëkuq, ashtu siç vetë fëmijët dhe i shoqi e kishin parë tërë jetën.
Përfundimisht, trilogjia KREUZTANNE (KREUZTANNE, NILKON dhe ITAKA) e Fate Velaj, është një nga pasuritë më të mëdha të letërsisë shqipe dhe një pashaportë diplomatike e saj për rrugëtimin e gjatë brenda letërisë botërore.

Disa mendime të shpejta mbi trilogjinë KREUZTANNE të Fate Velaj

Nuk di përse kjo trilogji (1.KREUZTANNE; 2. NILKON; 3. ITAKA) m'u fanit si një mal ku, secili libër të përcjell ndjesi të ndryshme: ashtu siç ndryshon statusi shoqëror, gjendja shpirtërore e autorit ashtu ndryshon gjuha që evoluon nga libri në libër.
Por, vlera e saj, shpërfaqet në disa aspekte ku e para, dhe shumë e rëndësishme, është sinqeriteti, besueshmëria e tërë veprës dhe gjuha e lëvruar me një gërshetim të përmbajtur dhe elegant të letrares me dialektoren (ajkën e dialektit të qytetëruar lab që e lezeton shumë veprën).
Kultura e formimit dhe informimit të shkrimtarit, që shpaloset aq sa duhet, pa e bezdisur lexuesin, por duke e siguruar se vepra e tij ka brumë, ka vende dhe njerëz real, ka statusin e një vepre bashkëkohore, shumë më lehtë për t'u perceptuar dhe besuar.
Autori është sot shkrimtari më autentik, më elegant, sepse është personazhi-autor dhe lexuesit ai i afohet pa dritë-hije, pa të panjohura dhe, ai, lexuesi, e pranon, e do si një personazh hero, triumfues jo thjeshtë për karrierën e sotme, por për rritjen, metamorfozën e zhvillimit real të personazhit, njeriut (pse jo të modelit).
CV në 3 volume nuk besoj se ka njeri në botë të ketë. Në këtë triologji shkimtari-personazh shfaqet në 3D, madje edhe më tepër...si pas një skaneri të mendjes dhe të zemrës...
Një triologji autobiografike.
I qendroj mendimit që pikasa që te libri i parë, KREUZTANNE, m'u përforcua tek i dyti NILKON dhe e konkludova tek ITAKA se kjo triologji është jo vetëm dallëndyshja e parë e këtij lloji në letërsinë shqipe (dhe jo vetëm asaj shqipe), që përbën jo thjeshtë "një ngjarje letrare" siç thotë KADARE te kopertina e librit "ITAKA", por ajo shënon një ngjarje në historinë e letërsisë, një risi në formë e përmbajtje, në sjellje e qasje, në shprehje dhe ndijim...
Pra, trioligjia e Fate Velaj duhet studiuar nga kritikë letrarë me nivel!
Vlerat e saj e kapërcejnë letraren, sepse njëherazi ajo është edhe dokumentare po aq sa dhe psikologjike.
Triologjia duhet të përkthehet e plotë, të tri pjesët e saj, në të gjitha gjuhët e mundshme, sepse ngjarjet aty i kapërcejnë kufijtë e Shqipërisë, Austrisë, Rumanisë, Greqisë, Egjiptit e kudo ku zhvillohen ngjarjet, sepse jeta e treguar aty, e autorit-personazh mund të ishe edhe e dikujt nga Kina, nga Nigeria, nga Australia, Amerika etj..
Por, sidoqofte, te Fate Velaj, artisti 3D, ka një ndryshim esencial të të shkruajturit të veprës së tij, në krahasim me të tjerët, ai nuk sjellë vetëm fjalën, dmth nuk e sjell atë vetëm me shkronja, por edhe me ngjyra (siç i shohim në telajot, apo në fotografitë artistike që ai sjell nëpër ekspozita), por hera-herës, fjala e tij merr edhe veshje muzikore që nga ajo e vendeve ku ngjarjet zhvillohen, deri te simfonitë e Bethovenit. (...)

"KREUZTANNE - ndërmjet dëshirës dhe ëndrrave thellësisht frojdiane"

nga Prof. Dr. Maria Sinatra

Universiteti i Barit

21.4. 2017

Fate Velaj, artisti shqiptaro/austriak, prodhues i shumë disiplinave, pikturë, fotografi, na jep me anën e këtij romani, një rrjedhë të ndërgjegjes së tij, por që mund të përfshijë sejcilin prej nesh dhe që e përdor shkrimin si një mjet për t’a detyruar mendjen drejt një letërsie më të kujdesshme.

Në fakt, është një letërsi e tillë, e cila lejon ndjeshmërinë e udhëtimit të një autori, që nuk harron kurrë të jetë piktor, prandaj është dhe një udhëtim përmes pamjesh e ngjyrash, që nisin nga një moment i caktuar, për të shkuar më pas në destinacionet - Shqipëri, Itali, Austri etj. - por që përmbajnë në vetvehte trajta pamjesh fotografike, përkthime imazhesh, që rezultojnë të transformuara nga përjetësimet e tij.

Duke lëvizur nëpër shtigje letrare, që qartas i përkasin botës gjermane, që shkojnë nga udhëtimet Gëte-iane nëpër Itali, e deri tek “Reisebilder” (Mbresa e pamje udhëtimesh) të Heinrich Heine’s, ky moment kulmor – Kreutzanne, tek hoteli austriak, ende ekzistent, ku në vitet 1990 banonin emigrantë të ardhur nga vende të Europës Lindore vjen dhe rilindja e "Ich - Erzählung” (zëri im, ndjenja ime, ndrërgjegja ime), e një romani formues, që e lejom autorin, të braktisë kuptimin e brengave karakteristike, të cilat e kanë detyruar të lërë vendin e tij dhe të udhëtojë përtej vetvetes dhe tjetrit, së brendshmes dhe të jashtmes, midis asaj që ka patur dhe asaj që dëshiron të ketë, ndërmjet dëshirës dhe pasazhesh ëndrrash, dhe këto të fundit, thellësisht frojdiane (Sigmund Freud).

Si përfundim, kemi një udhëtim metaforik i një jete në të cilën vijojnë vazhdimisht përvoja emocionesh, që e largojnë romanin si nga kriza solipsistike (e unit) të përcjella në fjalë, ashtu edhe nga sjelljet estetike të "art pour art" (arti për art), në të cilën "Ti" shërben për të ekuilibruar unin lirik; ku më tepër objekti është një domethënie holistike, e cila është përmbushja e "gjithçkaje", që materializohet, dhe gjen realitetin e vet. Njërëzit që janë përreth autorit, çifti rumun, bashkëatdhetarët, e tij, vendasit etj, janë qytetarët e botës, të portretizuar si në pikturë dhe të fotografuar me gjestet e përditshme, të cilët veprojnë ashtu siç ne mund të veprojmë dhe thonë ato që dhe ne mund të themi.

Duke qëndruar në terrenin gjerman, të vijnë në kujtesë vizionet onirike (të ëndërrta), të pashkëputura kurrë nga ndjeshmëria e patriotizmit, të trajtuara aq bukur nga piktori romantik Caspar David Friedrich, i cili do të kishte thënë:

"Mbylli sytë e trupit, derisa veprën tënde të mund ta shohësh me syrin e shpirtit. Më pas, zbuloje atë që pe në errësirë, për t’ja u përcjellë të tjerëve, nga jashtë-brenda tyre."

Ndoshta do të ishte e mjaftueshme ta mendosh atë "duke u endur në detin e mjegullt" të tij, për ta kuptuar besnikërinë si ndjesi të njeriut apo më mirë, në formën e saj përballë maleve dhe detit të mbuluara nga mjegulla, si një metaforë e udhëtimit në brendësi me objektivin, për të arritur thelbin e vërtetë të botës, ngjitjen e fshehtësise së vërtetë të pamjes.

Peisazhi i vendeve ku Velaj nuk është vetëm transfiguruesi i gjendjeve emotive, por më tepër mishëruesi i pritjeve dhe pyetjeve ekzistenciale të tyre, përfaqëson kërkesën e mundësisë për t’i komunikuar përvojat më të thella të këtyre fakteve njerëzore të mbledhura aty.

Duke mënjanuar aspektin soditës të Friedrich, historia e Velaj, në fakt, dëshiron të përcjellë tjetër gjë.

Ndërsa reflekton privimet e jetës, luftërat njerëzore për t’i përmbushur ato, të pasuruara nga dashuria dhe dëshira, nga nostalgjia dhe nga trishtimi, e vënë individin në një raport kaq intensiv me ambientin, ku tregimi hapet vetëm nga syte e autorit, jo magjikisht e ireal, për sugjestion të ndjenjave, por për të bërë një rezyme të vendeve dhe gjërave ku ai ka jetuar.

Prandaj, ndodh që gërmimi në kujtimet e fëmijërisë dhe të adoleshencës të jetë kryer përmes një takimi të ri topografik, që sjell pika dhe sugjerime thelbësore, për ndërtimin e një jete ndryshe.

Pra, roman autobiografik, roman kujtimesh, por edhe shpërthyes, rrëfyes, pothuajse i kërkimit të një të vërtete jo shkencore, por e nënkuptuar, që favorizon identifikimin e lexuesit, i cili nuk bën gjë tjetër, veçse përjeton botëvështrimin dhe gjendjen shpirtërore të Autorit: përkap realitetin e tij, sheh atë që ai sheh, provon atë që ai provon.

Dhe realisht kështu funksionon.

E ndarë në të shfaqur dhe e bashkuar në ide e në vizione ajo që përcillet në rastet e tejdukshme të së vërtetës, e cila, pikërisht për karakterin e tyre simbolik, na paraqiten si shenja e si sinjale të një jete të pa padepëtueshme deri në fund nëse nuk i humbet shpresat, për ta ikonizuar atë me ngjyra.

Ngjyrat, si vijëzime, - thoshte Picasso, - ndjekin ndryshimet e emocioneve.

Ngjyra të errëta, si ato në kopertinën e romanit, që portretizon "Kreuztanne’n", nisjen e udhëtimit, ngjyra midis dritës dhe hijes, "emblemë" e valëve, që shndërrohen të bardha, gri, duke u përplasur kundrejt shkëmbjnjve, ashtu siç dhe vetë jeta do të mund të përplasej përpara rreziqeve.

Por, në brendësi të ngjyrave të ndezura, të peisazheve, gjendet e verdha dhe e kuqja, ngjyra drite diellore, ekstroverte, të pasionit, të gjakut, të impulseve jetësore, të veprimit, të besimit në vetvete, ngjyra të shpresës, të rilindjes.

Duke dashur të nënvizoj apo t'u atribuoj një kuptim zanoreve, poeti Arthur Rimbaud shkruan:

“I, purpur, fjollë gjaku,

buzë të bukura, qeshje plot afsh,

në mllefe pendesash a në hove dalldie.”

Romani “Kreuztanne”, është tejet i pasur nga mundësitë interpretuese, si nga ato të traditës ashtu dhe nga ato të modernes, të teknikës shprehëse dhe të kapacitetit të tregimit, duke u nisur nga një sfond madhështor i kulturës së hulumtimit, megjithëse, pikë së pari, është rezultat i dukshëm në karrierën e një autori, tek i cili, zhdërvjelltësia, premton vazhdimin e bashkëbisedimit të tij me lexuesin.

Drama Onirike e Fate Velaj dhe “Via Regia” e Sigmund Freud në

romanin “Kreuztanne”

Marc Chagall, në biografinë e tij theksonte se “pikturat e mia janë kujtimet e mia “. Ky citim vlen edhe për Fate Velaj. Kujtimet e tij janë e kuqja, si zjarri që djeg dhe sjell me forcë mallin, si vdekja, si e kuqja e gjakut të sorkadhes derdhur nëpër rrugë me të cilin hapet romani por, edhe si jeshilja, si shpresa për rilindje që e mbyll atë.

 “Pikturoj në thellësi të dritës” dhe “Kujtime nga e ardhmja” i titulloi ai dy ciklet e pikturave të tij.

Cilën ngjyrë përdori Velaj?

Vetëm të kuqen?

Po ngjyrat e tjera?

Shërbejnë ato si plotësuese ndaj pamjeve që kalojnë hapësirën që iu është lejuar dhe zgjaten drejt pafundësisë duke përshkuar “Via Regia”të Froid’it për të arritur të pandërgjegjshmen, thellësitë dhe majat e saj dhe në këtë mënyrë dimensionin onirik, aty ku humbasin jetën dhe figurat e saj.?  

“Mua nuk më intereson objekti, por mbi të gjitha, atmosfera përreth objektit”, thotë Fate Velaj. Pra, jo ekzistenca e tij, se si ai është efektivisht. Atij i intereson ndjenja që objekti krijon. Befindlichkeit i tij.

Janë pikërisht ato figura që transformohen në personazhet e “Kreuztanne” aty ku tregimi i Velaj rrëfen kujtimet si pikturat e tij dhe pikërisht këtu kemi një Chagall nga e kundërta. Të pikturosh në telajo dhe të shkruash në letër, janë për Velaj e njëjta gjë, produkt i një  eksperience perceptuese dhe krijuese që shkrihen dhe konkretizohen në “fakte familjare”.

Por, bëhet fjalë për një fakt që, duke kaluar në një retrospektivë autobiografike, e drejton vëmendjen e lexuesit drejt një serbatori kujtimesh ku “Ich Erzählung” (Uni rrëfyes) është i aftë ti paraqes ato vetëm atëhere kur ai vendos të kalojë pa frikë kujtimet e së shkuarës, aty ku nuk dalin shumë në pah vuajtjet e të qenurit emigrat, por pikërisht ndarjet përfundimtare nga humbja e miqve dhe shokëve tek ajo e fëmijës së parë të lindur e vdekur si dhe ajo e babait, e treguar kjo, në faqet e fundit të vëllimit, thuajse për të shërbyer si kundrapeshë ndaj vdekjes së sorkadhes të faqeve të para. Dhe pikërisht në përshkrime të tilla “Kreuztanne” ndërmerr një atmosferë të dendur psikologjike, duke u afruar fortësisht tek pikturat, me rrugën e të papërcaktuarës dhe të pandërgjegjshmes.

Përmbajtja onirike e Velaj trajtonte shfaqjen e një gruaje gri me flokë të bardhë që lajmëronte vdekjen e vajzës pikërisht pak kohë para se të ndodhte lindja. Një ëndërr të ngjashme kishte pasur babai i tij, Melo, që jetonte në Vlorë, larg nga djali, dhe që i kishte atribuar kësaj figure pamjen e nënës së tij të vdekur përpara lindjes së Fate’s, për më tepër të panjohur për të. Ëndërr paralajmëruese dhe njëkohësisht, telepatike?

Në çdo rast është një ëndërr që shumë vështirë mund të interpretohet në tërma të ngushtë froidiane nëse reflektohet tek fakti që, për Frojd, ëndrra tejkalon pengesat duke përfaqësuar mundësinë që të kemi një realizim fantazmatik të dëshirës së ndaluar. Sipas tij, atëhere, del që Velaj nuk e kishte dashur lindjen e vajzës? Apo, do të kete pasur frikë prej saj, frikë se do ta kalonte atë në plan të dytë në marrëdhënie me gruan e tij? Këto janë interpretime shumë të përcipta. Por, nëse do të kontrollojmë me vëmendje, veç tekstit të vitit 1900 mbi interpretimin e ëndrrave, midis viteve 1921 dhe 1922 Frojd realizoi studime të tjera shpesh të harruara si përshëmbusll  “Psikoanaliza dhe telepatia” e lexuar ndaj ndjekësve të tij në malet Herz, “Ëndrra dhe telepatia” e publikuar vitin pasardhës në revistën “Imago” si dhe “Kuptimi okult i ëndrrave” e shkruar ni vitin 1925 dhe prezantuar në psikoanalizën e  “Hyrjes së Re” në vitin 1933.

Edhe pse qëllimi i vërtetë i Frojd’it ishte të delimitonte kufijtë midis psikoanalizës dhe të ashtquajturës “okulte”, kjo nuk ndaloi trajtimin e rasteve të parashikimit të së ardhmes, shpjeguar në termat e njohurive dhe tendencave që subjekti posedon dhe transmeton në rrugë të panjohura nga sistemet e zakonshme sensoriale dhe modalitetet komunikuese.

Duke u larguar nga mendimi frojdian, Carl Gustav Jung e konsideroi ëndrrën të lidhur jo dhe aq  drejpërdrejtë me shpërblimin e një dëshire, por si një përfaqësim simbolik i situatës aktuale të jetuar në nivel të pandërgjegjshëm. Në këtë këndvështrim, ai ishte i mendimit se në ëndrra mund të manifestohet si pandërgjegjshmëria, po ashtu dhe paralajmërimi dhe këto, në terma joezoterike ose parasociologjike, pikërisht mbasi këto janë të lidhura me aftësitë e të pandërgjegjshmes që lajmëron paraprakisht situata të rrezikshme në bazë të perceptimeve ende të pakapura nga ndërgjegjia, por të afta të lulëzojnë në mënyrë simbolike në ëndërra.

Nga ana tjetër, ëndrra e Velaj nuk mund të interpretohet si rast unik, por do të hynte me meritë të plotë në letërsinë botërore. Shumë autorë kanë realizuar dhe përcaktuar vepra pasionante, lirike dhe jo me pamje që vijnë nga “nëntoka”. Djali i Dante’s, Jakobi për shembull, ëndërroi  të atin që i tregonte vendin ku kishte fsheur trembëdhjetë pjesët që mungonin te Komedia Hyjnore. Lord Byron gjeti te ëndrrat një përbërës profetik sepse shenjat flasin për të ardhmen. Aktivitetet paralajmëruese komplekse të ndodhura në jetën onirike janë njohur edhe në fushën e filozofisë. Nëse Emmanuel Kant në vitin 1766 parandjente – njësoj si Volter – që “idetë që përballen përgjatë gjumit mund të jenë më të qarta se ato që përballen përgjatë shfaqjes”, në një kohë që Cartesio kishte pasur tre ëndërra qartësuese tek “Diskursi mbi Metodën”.

Në vitin 1929 Frojd, jo pa qëllim shkroi veprën “Një ëndërr e Cartesio: letër për Maxime Leroy”, në të cilën mund të lexojmë se “…ëndrrat e filozofit tonë hyjnë në tipin e quajtur ëndërra nga lartë…formacione idesh që mund të ishin realizuar përgjatë e nëpërmjet mendimit ëndërrimtar, ashtu si edhe përgjatë gjumit, dhe që vetëm në pjesë të caktuara e kanë nxjerrë përmbajtjen e tyre nga gjendjet psiqike mjaftueshëm të thella”. Sipas tij, ëndrrat nga lartë kishin lindur nga shqetësimet e ditës, për tu kundërvënë ndaj ëndrrave nga poshtë, të krijuara nga pulsimet.

Asgjë e çuditshme nëse mendohet se aspekte të jetës së përditshme fillojnë të bëhen pjesë e ëndrrave, duke hapur pjesë të jetës, duke ndriçuar pjesët në hije, duke gjetur më pas takim në realitet. Më shumë se paralajmërim ose telepati, do të ishte më e përshtatshme të flisnim për një intuitë shumë të spikatur, që është klasike te artistët dhe që të lejon të korrësh qasjet emotive në zhvillimin e ngjarjeve.

Por, a është po kjo intuitë që njëtrajtëson dhe lidh pazgjidhshmërisht dy Velajt, atë dhe bir. Vetëm se te Velaj bir intuita bëhet lirike. Njësoj siç bën Erlkönig, mbreti i Kukudhëve, që në poezinë e Goethe’s rrëmben nga krahët e babait birin që është duke vdekur, në një kohë që tek “Kreuztanne” gjyshja – fantazmë heq nga Fate vajzën dhe babain së bashku, duke transformuar ndërgjegjien perceptive të autorit në dhimbje.

Dhe rikthehemi tek ngjyrat. Jeshilja? Lindja e Helena’s, që duket e zhytur në një ëmbëlsi dhe muzikë të lehtë, si tingujt e harpës. Velaj rrëfimtar dhe Velaj piktor shkrihen në një dhe kompletohen si një unikalitet me njëra-tjetrën.

Embassy of the Arab Republic of Egypt in Tirana

15 January 2018

Ambassadors Office

Glad to be among the first who have read the novel NILKON of the Austrian-Albanian author Fate Velaj, finishing reading it in the same day, I would concider it amongst the best I have ever read.

Fate Velaj encaptured in a unqiue literary way, the political and cultural realationship between Europe, Egypt and the Arabian space, emphasizing of the best values of those civilisations.

I am deeply convinced that this book will be a huge success in Egypt and the Arab region, and would represent an added rich value to the Universities‘ and Schools‘ Libraries.

With highest reagards

Mohammed Khalil

Ambassador of Egypt

“NILKON dhe VELAJ – kur arti takon njerëzit”

Sherif Abdel Hamid
Kritik letrar dhe përkthyes

Koordinator për marrëdhëniet me jashtë
Zyra e Guvernatorit të Kairo’s – Egjipt

Kairo, Mars 2019

Lumturisht, sapo përfundova së lexuari versionin në gjuhën arabe të romanit “NILKON” – kur Danubi takoi Nilin” këtë libër të jashtëzakonshëm të Fate Velaj, për të cilin më duhet të them se ishte një vepër e vërtetë arti. Një mrekulli. Në fakt, përgjatë ditëve të leximit të kësaj kryevepre, uroja që libri mos të mbaronte kurrë, uroja të humbisja sa më pak nga sasia e madhe e emocioneve, e kënaqësisë që kam përjetuar përgjatë leximit, që kur nisa faqen e parë dhe derisa përfundova rreshtin e fundit, në faqen e fundit.

Sipas mendimit tim, është akoma e paqartë se cili është sekreti që i ka dhënë këtij libri linjën e tij unike, formën idividuale letrare si dhe natyrën misterioze. Më e vështirë akoma, është ta klasifikosh këtë liber, t’i gjesh vendin e duhur dhe akoma më saktë, në cilin zhanër të letërsisë hynë. Ti, si lexues, ndonjë herë mund të ndjesh se po lexon një autobiografi të ngjeshur dhe voluminoze për një periudhë të caktuar të jetës mbushur plotë me pasion e entuziazëm të një artisti të zjarrtë dhe kuratori ekspozitash mbreslënëse. Por, kur kalon përmes përshkrimesh të mrekullueshme, të kujdesshme dhe plotë detaje të njerëzve dhe vendeve të përmendura në libër (ngjarjet zhvillohen në Vjenë, Bruksel, Shkup dhe Kajro pas goditjeve të 11 Shtatorit 2001 në Nju Jork), bëhesh ekstremisht i sigurt se po shtrëngon në duar një roman madhështor të qëndisur me kujdes dhe realizuar profesionalisht nëpërmjet penës së një romancieri realisht tejet të aftë dhe të talentuar.

Pra, kjo është një lloj letërsie e re e cila nuk është as krijimtari e pastër (roman) e as më pak jo krijimtari (një autobiografi). Autori ynë i talentuar dhe i veçantë e ka bërë këtë libër sipas recetës dhe përbërësve të tij vetanak.

Më shumë se kurrë, “NILKON” i Fate Velaj nuk mund të shihet vetëm si një autobiografi ose një roman, por duhet të vlerësohet si një libër i paarritshëm që i përket Letërsisë së Udhëtimit.
Përfundimisht, me bindje të plotë them se ”NILKON” është një vepër e shkruar nga një prej udhetuesve më të pasionuar të botës, i cili përbëhet nga NILKON” dhe nga Fate Velaj. Është më se e sigurt se Fate Velaj me anën e këtij libri, i merrë me vete të gjithë lexuesit e tij duke i shpënë sa nga një qytet në tjetrin e sa nga një shtet në tjetrin në mënyrë që ata, t’i shohin ato nëpërmjet syve të tij e t’i perceptojnë ato ashtu siç i ka percepëtuar ai. 
Fate Velaj vazhdimisht na jep përshkrime të detajuara mbi pejsazhet apo pamjet e njerëzve, mënyrat, zakonet, kulturën dhe traditën e tyre tek i cili asnjëherë nuk vihet re ndjenja e ndrojtjes apo stepjes kur ndodhet në vende me njerëz e me kultura të ndryshme.

Për më tepër, këtu kemi një nga këndvështrimet apo analizat më të rëndësishme mbi “NILKON” e që nuk do të doja kurrë të mungnte. Ajo që lehtësisht mund të ndihet është sensi i këndshëm i humorit të autorit e që vërehet në thuajse çdo faqe të romanit. Ky sens humori gjendet edhe nëpër komentet e tij mbi disa zakone apo pamje të njerëzve që përshkruan në libër ose kur i referohet diçkaje që ka parë e përjetuar ashtu si dhe kur nuk ka një përshkrim personal e të drejtpërdrejtë, të pastër dhe bindës.

Por, mbi të gjitha, ajo që doja t’i referohesha, është stili i përdorur nga Velaj në këtë roman. Shprehjet e tij janë të këndshme. Përzgjedhjet e fjalëve janë perfekte. Ritmi i tyre është fantastik aq sa kurrë nuk të lodhë, por gjithmonë të mbante në paqe me shpejtësinë dhe rrjedhën konseguente të eventeve.

Së fundmi por jo e fundit, nuk mund ta përfundoj këtë analizë pa i dhënë Fate Velaj vlerësimin e merituar si një shkrimtar i mrekullueshëm, një politikan i zgjuar, dhe një person fantastik dhe shumë pozitiv. Fate Velaj është gjithmonë i hapur ndaj të tjerëve. Është gjithmonë i gatshëm të dëgjojë njerëz të kulturave ose besimeve të ndryshme duke qenë njëkohësisht tolerant e ti kuptojë ata, pa e nënvlerësuar kurrë opinionin e njerëzve të tjerë. Ai dëgjon më shumë se sa flet, pra, ai është i ditur dhe mendjehapur, dhe kjo është esenca e shpirtit të një artisti të vërtetë. Ai nuk është asnjë herë gjykues. Është ekstremisht social, entuziast, i përkushtuar, pasionant, aktiv dhe ambicioz.

Në një këndvështrim tjetër, ëshë më se esenciale t’i referohemi një çështje me rëndësi të madhe, larg nga trajtimi i formës, stilit, llojit apo gjuhës së librit (nuk duhet harruar se Fate Velaj është piktor, fotograf, shkrimtar, kurator dhe politikan). 
Me shumë kënaqësi do të doja të flisja për qëllimin dhe temën kryesore të librit. Unë, personalisht do të doja të vlerësoja këtë inisiative madhështore (Midist Danubit dhe Nilit) të shkrimtarit tonë të madh që prezanton Egjiptin dhe Egjiptianet nëpër Europë dhe anasjelltas tek lexuesit e ndërsjelltë në një mënyrë thellësisht për tu respektuar. Ky njeri është Mesazher i Paqes. Ai me punë të palodhur dhe përkushtim mundohet të ndërtojë ura dashurie, paqeje dhe mirëkuptimi midis njerëzve në vende dhe kultura të ndryshme. Fate Velaj realisht ka një mesazh që ekziston brenda tij dhe që është i dukshëm në libër. Ky njeri vërtetë na do ne si Egjiptian. Ai ka qenë kaq afër nesh. Ai ka hapur zemrën dhe mendjen e tij për Egjiptianët. Ai i ka dëgjuar ata me kujdes. Ai me zemër dhe pasion ka bashkëpunuar me ta dhe i ka dashur ata, ndoshta prej kësaj rrjedh që të gjitha personazhet egjiptianë në libër e kanë dashur atë po ashtu. Të gjithë ata e kanë besuar dhe e kanë ftuar atë në shtëpitë e tyre. Fate Velaj ka një metodë të mrekullueshme për të tërhequr te vetja zemrat e njerëzve. Kjo është falë sinqeritetit të tij, vertëtësisë dhe thjeshtësisë së tij.

Duke folur me sinqeritet, nësë Ministria jonë e Punëve të Jashtme punon 24 orë në ditë për vite e vite, dhe nëse Shërbimi i Informacionit turistik dhe Publicitetit të Shtetit të Egjiptit ka publikuar mijëra faqe promocionale për të treguar fytyrën e reale dhe të këndshme të Egjiptit, jam i sigurt, se ata kurrë nuk do të arrijnë këtë sukses të lartë dhe të paarritshëm të romanit NILKON me të cilin Fate Velaj i adresohet Perëndimit me një rrëfimin mbi Egjiptin dhe Egjiptianët. 
Ne të gjithë si Egjiptian jemi në detyrim ndaj jush për këtë libër që keni shkruar me zemrën plot dashuri për Egjiptin dhe Egjiptianët. Ndoshta, do i kërkoja Ministrit tonë të Punëve të Brendshme t’i mundësonte Fate Velaj, autorit të këtij libri të mrekullueshëm, nënshtetësinë Egjiptiane për shërbimin e tij të madh plot pasion ndaj vendit tonë.

Me pak fjalë, unë shikoj se “NILKON” është “Velaj” dhe “Velaj” është “NILKON”.

Punë të mbarë dhe të uroj veç Fat, o Fate Velaj. Vazhdo në rrugëtimin tend të ndërtimit të urave, mbasi e ardhmja, është e gjitha e jotja.

"NILKON and VELAJ – when art joins people"

Sherif Abdel Hamid

Literature critic and translator

Foreign Affairs Coordinator

Cairo Governor's Office - Egypt

March, 2019

    I just happily finished reading the Arabic version of Fate Velaj's wonderful work; "NILKON - when Danube met Nil"'; which is a real, magnificent piece of art. In fact, at several points during my journey of reading this masterpiece, I wished that that book would never end, lest I should lose and miss that huge amount of ecstasy, pleasure and excitement that I have usually got from reading that book, since I began reading the first page till I put it down after finishing the last line in the last page.

   In my opinion, the secret that has given that book its uniqueness lies in its mysterious nature and its individual literary form. It is really hard to classify this book and find its right place under the right genre of literature. You, as a reader, will sometimes feel you are reading a superabundant, gripping autobiography about a certain period in the life of a passionate, enthusiastic artist and exhibitions curator. And at some other times, when you go through the amazing, witty, observant descriptions for people and places mentioned in the book (Vienna, Brussels, Skopje and Cairo after 9.11.2001 in New York), you become extremely sure that you are holding in your hands a great novel that was efficiently woven and professionally crafted through the pen of a genuine,  capable novelist. So it is a kind of a new form of literature which is neither a pure fiction (a novel) nor mere nonfiction (an autobiography. Our distinguished man has made this book of his own recipe and ingredients.

   Moreover, Velaj's "NILKON" can not only be viewed as an autobiography or a novel, but it can also be regarded as a book that flawlessly belongs to the Travel Literature. Solidly, "NILKON" can be seen as if it were written by one of the world's most famous globetrotters, who is now and here in "NILKON", Fate Velaj. It's quite obvious that Velaj's has taken his lucky readers with him in all his journeys to see all the places, cities countries that he had visited in the period of time told in the book. Fate Velaj extensively gave us detailed descriptions about those people's looks, manners, habits, cultures and traditions. You can safely cofirm after reading the book that Velaj is one of the world's greatest and most passionate travellers who is never timid while being in other countries with people of different cultures. 

   In addition, there is still one of the most important remarks about "NILKON" which I would never wish to miss here, in this review, is that you can easily feel its author's great sense of humor in nearly every page. You can encounter this point either through his comments on a certain behavior or looks of some of the people he meets in the book or when he refers to something he sees or hears that he has no direct, clear or convincing explanation for. 

    I should also like to refer to the style used by Velaj in writing this book. His sentences were graceful. His choice of words was perfect. The rhythm was fantastic that you never get bored, but always trying to keep pace with the fast, consequent course of the events.

     Last but not least, I cannot end this review without giving  Fate Velaj his deseved credit as a wonderful writer, a smart politician, and a wonderful, faithful person. Fate is always open to others and is always ready to listen to other people of different cultures or religions and he is tolerant and understanding, he never underestimates other people/s opinion. He listens more than he speaks, so he is wise and open minded, and this is the essence of the soul of a true artist. He is never judgemental. He is extremely sociable; enthusiastic, dedicated, passionate, active and ambitious. 

   On the other hand, it is crucial to refer to an issue of great importance here, away from talking about the form, the style, the genre or the language of the book (Fate Velaj its an painter, photographer, writter, curator and politician) I should greatly like to talk about the purpose and main theme of the book.  I, personally, should like to praise this great initiative of our great writer who introduced Egypt and the Egyptians to Europe and the European reader in a profoundly respected way. This man is a messenger of peace. He exerts tireless efforts to build bridges of love, peace and understanding between the peoples in different countries. Velaj really has a message that evidently exists in his book. This man really loves us as Egyptians. He has been so fair to us. He has opened his heart and mind for the Egyptians. He listened to them carefully. He heartily cooperated with them and loved them; maybe that's why all the Egyptian characters in the book loved him too. They all trusted him and invited him to their homes. Velaj has a marvelous method in attracting the hearts of people to him. This was really due to his sincerity, truthfulness and simplicity.  Frankly speaking, if our Ministry of Foreign Affairs worked 24/7 for years and years, and if our Egypt State Information Service (SIS) published thousands of its promotional publications to show the real pretty face of Egypt, I am sure, they would never reach this highest unattainable success of Velaj's novel in addressing the West and telling them about Egypt and the Egyptians. Thank you Velaj, we, all as Egyptians are so indebted to you for this book which you wrote with a heart full of love to Egypt and the Egyptian. If I may ask for something, I would ask our Minister of Interior to grant Fate Velaj, the author of this book, the Egyptian Nationality for the great services he passionately rendered to our country.

      I was lucky to meet Mr. Fate Velaj for the first time when he paid a courtesy visit to Cairo Governorate headquarters in February 2019 so as to meet the Governor of Cairo. I had already read a lot about Mr. Velaj, as a great artist before meeting him, but meeting him in flesh and blood and seeing him closely was an amazing unforgettable moment in my life. I instantaneously became one of his millions admirers and fans. For me, he was the true embodiment of the perfect artist, both personally and professionally. He is modest, easygoing, thoughtful, kind, energetic, art appreciator, highly cultured, avid reader, philosopher a voyager and so many other distinguished qualities. 

     Regardless of my great love to both the book and its author, and out of my love and respect to Velaj, I should point to an important, crucial element that the book badly misses, which is the serious lack of providing any photos or illustrations to sustain the course of the events. I cannot imagine how such a book, which has been written by a famous painter and a great photographer, who knows well the what a photo can do, and who has been carrying his camera on his shoulder all the time, as he mentioned in the book, to take photos of all the places he had been to, neglects supporting his words with photos of the people he met or the places he had been to. This issue really has disappointed me. We all understand the great role these photos would have played if they had been there side by side with the words. So, I hope Velaj will kindly reconsider this issue, and would kindly take my suggestion into his kind consideration in the next editions of this successful book, unless he has done this intentionally for reasons he only knows.

  In a nutshell, I see that "NILKON" is" Velaj" and "Velaj" is "NILKON". The deep feelings and overwhelming impressions you get when you meet this man and deal with him is just exactly the same when you read this fabulous book, which perfectly reflects and clarifies how truthful, honest and talented this man is. 

Good Work and Good luck, Velaj, just keep going up, the future is all yours.

Mbi expon e Fate Velaj me titull  "Saga e njerëzve brenda maskave" që u hap para disa ditëve në muzeun "Pino Pascali" në Itali. 140 fotografi të periudhes 2010-2014

Gazeta Shqiptare - 15.07.2015

NGA MIRA NIKOLLI

Me flokë të thinjura, i parruar, me fytyrë të rreshkur nga dielli, ky 60-vjeçar e sheh objektivin me sy që qeshin, duke e fshehur nën lëkurë gjithë trishtimin që ka hedhur penelata të forta në portretin e tij. Mundesh lehtazi t’i numërosh rrudhat. Mundesh përtej tyre të shohësh gjithë dhimbjen e viteve të shkuara në një qytezë, me pallate parafabrikate, katërkatëshe të thjeshta, ku dita lind e ngryset si në poemën e Migjenit. Me rroba të ‘dalaboje’, me duart e mëdha e të ashpra, mund të imagjinohet lirshëm me një lopatë në duar, ose një kazëm, ose me një karrocë, duke marrë udhën për në minierë, ose duke dalë prej andej, ose në minitregun e zonës, duke shitur zarzavate fshati, ose duke transportuar mobilie, ose duke pastruar rrugën, ose me të njëjtat duar lëkurashpra, duke mbështjellë fytyrën që nuk fsheh dot as skamjen, as vuajtjen. Ai është një nga shumë të tjerë: është një portret shqiptar, një portret dhimbjeje që mund ta gjesh edhe pa e kërkuar pasi kalon bulevardin e Tiranës. Ai është një portret i trishtë rrethinash ku mjerimi ulet këmbëkryq e vë përpara, ende sot, bukën, kripën dhe dhimbjen.
Në një fotografi të vetme, ia del të ‘ringresh’ historinë e një karakteri që në bardhezi fsheh shpirtin e tij. Është vetëm një prej fotografive të Fate Velajt, një ndër 140 të tilla, që prej datës 3 korrik ekspozohen në muzeun “Pino Pascali” (Poligniano al Mare) në Bari të Italisë.

“Saga e njerëzve brenda maskave” titullohet ekspozita dhe do të shfaqë imazhe shqiptarësh e italianësh, fiksuar rastësisht prej Velajt (piktor e fotograf) përgjatë udhëtimeve të panumërta, brenda e jashtë Shqipërisë, në metropole e rrethina, si dëshmi kohësh të ngelura ngrirë, si përshkruese e dokumentuese jetësh e historish njerëzore, njerëz rrethinash që qëndrojnë larg kamerave, larg revistave ku rehatohen kastat e një vendi pa kasta. Këto fotografi janë Shqipëria e vërtetë, ajo përtej ansamblit të ministrive, përtej shkëlqimit verbues ku ne, të gjithë rrekemi të zëmë një vend, pa e kthyer kokën pas. Fotografitë e Velajt sjellin portrete njerëzish të thjeshtë, dëshmojnë jetën e vërtetë të shumicës, në fshatra e qytete ku asgjë nuk ndodh dhe ku asnjë vendim e deklaratë e zyrave me kondicionerë nuk ndryshon gjë dhe as nuk përbën lajm. Portretet e Velajt sjellin para nesh jetën e atyre, ditët e cilëve krahasuar me tonat janë si të prera me thikë.

Qyteza të vogla, qyteza gri, pallate me ‘harta’ muresh të rëna, shëtitore të zbrazëta, ku nuk mbin as bar, fëmijë të ulur në sheshpushime ku nuk ka kënde lojërash, me gjasë edhe fëmijë pa fëmijëri, fëmijë me këpucë të grisura që shtrëngojnë në duar shkopinj druri në vend të lodrave; ose fëmijë që shohin përtej portash që zënë udhën; mandej, çobanë që ruajnë delet: burri i veshur me xhup, këmishë, pantallona doku e çizme (llastiku)- e gruaja, e veshur xhaketë të trashë, triko me kopsa përpara, një fund të leshtë e çizme (llastiku). Në kokë mban një shami të lidhur me një nyjë mbi ballë. Të dy, njëri në dorën e djathtë e tjetra në të majtën, mbajnë nga një shkop. Dhe shohin drejt aparatit, me një buzëqeshje që ravijëzohet së largu, s’dihet pse.

Prej fotografive të Fate Velajt zgjedhim ato që sjellin në vëmendje atë shtresë të shoqërisë që përbëjnë karakteret e dhimbjes: Shqipërinë e rrethinave përmes portreteve të trishta.
Faten, Luan Topçiu, e krahason me Steve McCurry-n. Amerikani McCurry njihet për fotografinë e tij “Vajza afgane”, që në fillim u botua në revistën “National Geographic” (ashtu si njihet edhe për portretet që ka fiksuar në zona lufte). Pikëtakimi i McCurry me Velajn duket të jenë portretet e rrethinave, karakteret e dhimbjes që gjenden larg prej metropoleve.
Ekspozita e Velajt, e kuruar nga Giusy Caroppo, çelur në dt. 3 korrik, në muzeun “Pino Pascali”, do të mund të vizitohet deri në 10 shtator. 

Në materialin prezantues shënohet se Fate Velaj (Vlorë 1963) është një artist që lëvron disa fusha të artit: piktor, fotograf, narrator, kurator e në fund edhe këshilltar i kryeministrit shqiptar për diplomacinë kulturore. Përtej të gjitha nismave publike të ndërmarra për ngjarje politike e sociale, ai është një udhëtar që dokumenton me fotografi portrete që të gozhdojnë me shikimin e tyre.
Secili imazh tregon një histori. Në Itali, fotot janë prezantuar si instalacion, që përshkruan shikime, grupe, situata, një sagë të vërtetë plot ngjyra, statuse sociale e objekte.

“Fotografia e tij është tejet konkrete, e prekshme, me mesazh të lexueshëm dhe të fton të zbulosh një rrëfim e një ngjarje, që fshihet pas imazhit të saj e që mund të krahasohen vetëm me ato të Steve MvCurry”, shkruan Luan Topçiu. Ai vëren se albumi fotografik i Fate Velajt është i mbushur me skena që tregojnë një ngjarje, apo akoma më shumë, që sugjerojnë një subjekt për të medituar: ato janë sinteza përjetimesh, të cilat ai me një “click” të vetëm tregon atë që një shkrimtari i duhet ta tregojë me përshkrime në faqe të tëra, kapituj apo në një libër të tërë.

"La saga della gente dietro le maschere"

Presentazione di Fate Velaj al museo Pino Pascali

Curatore: Giusy Caroppo

Nato nel 1963 a Valona in Albania, risiede a Tirana e Vienna....

Mbi expon e Fate Velaj me titull  "Saga e njerëzve brenda maskave" që u hap para disa ditëve në muzeun "Pino Pascali" në Itali. 140 fotografi të periudhes 2010-2014

Gazeta Shqiptare - 15.07.2015

NGA MIRA NIKOLLI

Me flokë të thinjura, i parruar, me fytyrë të rreshkur nga dielli, ky 60-vjeçar e sheh objektivin me sy që qeshin, duke e fshehur nën lëkurë gjithë trishtimin që ka hedhur penelata të forta në portretin e tij. Mundesh lehtazi t’i numërosh rrudhat. Mundesh përtej tyre të shohësh gjithë dhimbjen e viteve të shkuara në një qytezë, me pallate parafabrikate, katërkatëshe të thjeshta, ku dita lind e ngryset si në poemën e Migjenit. Me rroba të ‘dalaboje’, me duart e mëdha e të ashpra, mund të imagjinohet lirshëm me një lopatë në duar, ose një kazëm, ose me një karrocë, duke marrë udhën për në minierë, ose duke dalë prej andej, ose në minitregun e zonës, duke shitur zarzavate fshati, ose duke transportuar mobilie, ose duke pastruar rrugën, ose me të njëjtat duar lëkurashpra, duke mbështjellë fytyrën që nuk fsheh dot as skamjen, as vuajtjen. Ai është një nga shumë të tjerë: është një portret shqiptar, një portret dhimbjeje që mund ta gjesh edhe pa e kërkuar pasi kalon bulevardin e Tiranës. Ai është një portret i trishtë rrethinash ku mjerimi ulet këmbëkryq e vë përpara, ende sot, bukën, kripën dhe dhimbjen.
Në një fotografi të vetme, ia del të ‘ringresh’ historinë e një karakteri që në bardhezi fsheh shpirtin e tij. Është vetëm një prej fotografive të Fate Velajt, një ndër 140 të tilla, që prej datës 3 korrik ekspozohen në muzeun “Pino Pascali” (Poligniano al Mare) në Bari të Italisë.

“Saga e njerëzve brenda maskave” titullohet ekspozita dhe do të shfaqë imazhe shqiptarësh e italianësh, fiksuar rastësisht prej Velajt (piktor e fotograf) përgjatë udhëtimeve të panumërta, brenda e jashtë Shqipërisë, në metropole e rrethina, si dëshmi kohësh të ngelura ngrirë, si përshkruese e dokumentuese jetësh e historish njerëzore, njerëz rrethinash që qëndrojnë larg kamerave, larg revistave ku rehatohen kastat e një vendi pa kasta. Këto fotografi janë Shqipëria e vërtetë, ajo përtej ansamblit të ministrive, përtej shkëlqimit verbues ku ne, të gjithë rrekemi të zëmë një vend, pa e kthyer kokën pas. Fotografitë e Velajt sjellin portrete njerëzish të thjeshtë, dëshmojnë jetën e vërtetë të shumicës, në fshatra e qytete ku asgjë nuk ndodh dhe ku asnjë vendim e deklaratë e zyrave me kondicionerë nuk ndryshon gjë dhe as nuk përbën lajm. Portretet e Velajt sjellin para nesh jetën e atyre, ditët e cilëve krahasuar me tonat janë si të prera me thikë.

Qyteza të vogla, qyteza gri, pallate me ‘harta’ muresh të rëna, shëtitore të zbrazëta, ku nuk mbin as bar, fëmijë të ulur në sheshpushime ku nuk ka kënde lojërash, me gjasë edhe fëmijë pa fëmijëri, fëmijë me këpucë të grisura që shtrëngojnë në duar shkopinj druri në vend të lodrave; ose fëmijë që shohin përtej portash që zënë udhën; mandej, çobanë që ruajnë delet: burri i veshur me xhup, këmishë, pantallona doku e çizme (llastiku)- e gruaja, e veshur xhaketë të trashë, triko me kopsa përpara, një fund të leshtë e çizme (llastiku). Në kokë mban një shami të lidhur me një nyjë mbi ballë. Të dy, njëri në dorën e djathtë e tjetra në të majtën, mbajnë nga një shkop. Dhe shohin drejt aparatit, me një buzëqeshje që ravijëzohet së largu, s’dihet pse.

Prej fotografive të Fate Velajt zgjedhim ato që sjellin në vëmendje atë shtresë të shoqërisë që përbëjnë karakteret e dhimbjes: Shqipërinë e rrethinave përmes portreteve të trishta.
Faten, Luan Topçiu, e krahason me Steve McCurry-n. Amerikani McCurry njihet për fotografinë e tij “Vajza afgane”, që në fillim u botua në revistën “National Geographic” (ashtu si njihet edhe për portretet që ka fiksuar në zona lufte). Pikëtakimi i McCurry me Velajn duket të jenë portretet e rrethinave, karakteret e dhimbjes që gjenden larg prej metropoleve.
Ekspozita e Velajt, e kuruar nga Giusy Caroppo, çelur në dt. 3 korrik, në muzeun “Pino Pascali”, do të mund të vizitohet deri në 10 shtator. 

Në materialin prezantues shënohet se Fate Velaj (Vlorë 1963) është një artist që lëvron disa fusha të artit: piktor, fotograf, narrator, kurator e në fund edhe këshilltar i kryeministrit shqiptar për diplomacinë kulturore. Përtej të gjitha nismave publike të ndërmarra për ngjarje politike e sociale, ai është një udhëtar që dokumenton me fotografi portrete që të gozhdojnë me shikimin e tyre.
Secili imazh tregon një histori. Në Itali, fotot janë prezantuar si instalacion, që përshkruan shikime, grupe, situata, një sagë të vërtetë plot ngjyra, statuse sociale e objekte.

“Fotografia e tij është tejet konkrete, e prekshme, me mesazh të lexueshëm dhe të fton të zbulosh një rrëfim e një ngjarje, që fshihet pas imazhit të saj e që mund të krahasohen vetëm me ato të Steve MvCurry”, shkruan Luan Topçiu. Ai vëren se albumi fotografik i Fate Velajt është i mbushur me skena që tregojnë një ngjarje, apo akoma më shumë, që sugjerojnë një subjekt për të medituar: ato janë sinteza përjetimesh, të cilat ai me një “click” të vetëm tregon atë që një shkrimtari i duhet ta tregojë me përshkrime në faqe të tëra, kapituj apo në një libër të tërë.

zwischen wien und istanbul–und darüber hinaus

die europäische union diskutiert derzeit die entwicklung einer „strategie für den donauraum“. dabei sollen die verschiedenen entwicklungsebenen und -möglichkeiten dieses raumes begutachtet und zu einer einheitlichen strategie zusammengefasst werden. bereits zu einem früheren zeitraum wurde eine solche strategie für den ostseeraum entwickelt und jetzt gilt es, ähnliches für den donauraum zu unternehmen. auch in diesem fall geht es primär um eine strategie für die betreffenden mitgliedsländer, aber auch für andere donauanrainerstaaten wie jene am balkan, aber auch um die ukraine und moldawien. ich meine sogar, dass die donaustrategie sinnvollerweise mit der strategie für das schwarze meer verbunden werden sollte.

anhand der donauraumstrategie kann die eu belegen, wie wichtig es ist, sowohl zentrale strategien und politiken zu entwickeln als auch die regionalen besonderheiten nicht zu zerstören, sondern sie sogar zu fördern. die eu ist ja das einmalige experiment, die übergeordneten aufgaben auf freiwilliger basis zu bündeln und gemeinsam zu vertreten, allerdings ohne dabei die mitgliedsstaaten und die regionen und städte zu „enteignen“. zwar gelingt dies nicht immer, weil der differenzierte blick oftmals in brüssel, aber manchmal auch in den hauptstädten der mitgliedsländer fehlt. eine wohldurchdachte „subsidiarität“ kann jedoch europa nur gut tun. das setzt allerdings voraus, dass die einzelnen mitgliedsländer und regionen, die zu einer übergeordneten, europäischen region gehören, eng zusammenarbeiten. dabei ist die unterstützung der eu durchaus willkommen. die strategie für den donauraum bildet eine einmalige chance, europa von unten und oben gleichzeitig aufzubauen.

mich persönlich interessiert naturgemäß eine solche strategie, bin ich doch aus bad deutsch altenburg, einem ort an der donau, gebürtig. und auch als stadtrat hat mich die donau nie losgelassen. das betrifft sowohl die planungen für den donauraum in wien als auch die vertretung wiens in der „gemeinschaft der donauländer“. diese eigenschaft führte mich zu besuchen in der donauregion, so von bayern zur eröffnung des rhein-main-donaukanals bis nach odessa in der ukraine, die damals noch zur sowjetunion gehörte. schon als stadtrat war mir der ausbau der kontakte mit den östlichen anrainerstaaten der donau ein besonderes anliegen. daher auch meine begeisterung und mein professionelles engagement für die damals geplante gemeinsame weltausstellung wien-budapest. und schon vor der öffnung des eisernen vorhangs, aber erst recht danach, begann ich mit meinen mitarbeiterinnen die planung für wien mit jener der region, insbesondere von bratislava, abzustimmen.

der beitritt österreichs zur eu hat die „westbindung“ des landes verstärkt. aber spätestens seit der „ostöffnung“ und der „osterweiterung“ (beides unpräzise begriffe) wurde wieder klar, dass österreich als land in der mitte europas und vor allem die stadt wien besondere beziehungen nach osteuropa haben. sie sind historisch begründet, aber auch immer wieder geografisch und mental untermauert. die starke zuwanderung belegt dies. viele wollen das nicht wahrhaben, aber neben problemen dieser engen beziehungen ergeben sich daraus auch viele vorteile – nicht zuletzt wirtschaftlicher natur, wie viele studien belegen.
wie dem auch sei, österreich sollte die chancen der entwicklung einer umfassenden donauraumstrategie im rahmen der eu voll nützen. dass wien dabei eine besondere rolle spielen muss, ist offensichtlich. und in der tat wurde diese von anfang an von wiens stadtregierung wahrgenommen.

hannes swoboda

 
die donau ist mehr als ein geografischer begriff

schon lange bevor ich nach wien kam war für mich dieser strom mehr als ein fluss. die donau  besteht nicht nur aus wasser. in der donau befindet sich auch die seele südost sowie zentral europas. wäre die wissenschaft fähig das wasser der donau genau zu untersuchen, bin ich mir sicher das noten und pentagrammen, farbpaletten sowie buchstaben verschiedenen poesien und erzählungen zu finden sind.

die donau war immer eine quelle der inspiration für maler, dichter und komponisten, ein treffpunkt für liebhaber und geliebte sowie verschiedener kulturen dieser kontinent.

die donau war auch für mich selbst eine quelle der inspiration als maler, als fotograf, aber auch als initiator und kurator der wohlbekannten ausstellung „zwischen donau und nil“ welche das forum weltoffen international mit großem erfolg in wien und in kairo im jahre 2002 organisiert hat.

ich erinnere mich sehr gut an die zeit der vorbereitungen der beiden ausstellungen und die freude des publikums und der kunstliebhaber bei den eröffnungen. dies war der anlass auch  andere projekt konzipierungen wie „zwischen donau und thames“ sowie „zwischen donau und tiber“ welche bis jetzt wegen des großen erfolgs von der nachfolgende initiative „good morning, balkan“, welche das forum weltoffen international im jahr 2003 von athen aus startete und im darauf folgenden jahre in bukarest, tirana, pristina, triest, ohrid und alpbach organisiert hat, auf der seite geblieben ist.

ich wünsche mich so sehr das gespräch über diese ausstellungsideen des jahres 2002  weiter zu führen um die  donau in zwei verschiedene richtungen ihres ursprungs zu verlängern.

fate velaj-vorsitzender forum weltoffen international

das ausstellungsprojekt

d o n a u : r a u m : k u n s t
k u n s t : r a u m : d o n a u

fotografie, skulptur und videokunst aus dem donauraum
“zwischen wien und istanbul - und darüber hinaus...”

…setzt zeichen!

die donau, ein fluss mit enormer lebensspendender energie sowie bedrohlicher kraft gleichermaßen, hat die menschen immer schon bewegt, sie zueinander geführt und sie mit wertvollem gut „versorgt“.

die künstlerinnen elsa martini,  mimoza veliu, rezarta zaloshnja, robert kabas, hannes swoboda, fate velaj  setzten ebenso zeichen und spenden der kulturellen entwicklung - im sinne des miteinanders im frieden und des dialogs zwischen den kulturen - besonderes leben.

die sechs zeitgenössischen künstlerinnen, verbindet aufgrund ihrer herkunft, ihres lebenssmittelpunktes oder ihres künstlerischen schaffens nicht nur der donau:raum ansich, sondern, sie begegnen einander, in einer gemeinsamen ausstellung in einem kunst:raum, welcher ihre zeitgenössische künstlerische arbeit der öffentlichkeit sichtbar und erlebbar macht und dadurch auch ein nachhaltiges zeichen setzt, welches - „der donau entlang“ und jedenfalls über alle grenzen hinaus - im heute, also im jetzt, wirkung zeigt.

die ausstellung der fotografien, skulpturen und videoarbeiten von findet im ka(to)12, dem artspace des kulturellen stadtlabors palais kabelwerk in meidling, im „neu gewachsenen herzen“ von wien statt! also genau am richtigen ort, wo kreative potenziale sichtbar gemacht werden und das künstlerische experiment in den mittelpunkt der vielfältigen ausdrucksweisen von künstlerinnen und künstlern gestellt wird.

ich  wünsche ich den künstlerinnen und künstlern viel erfolg für diese ausstellung und den betrachterinnen des katalogs viel freude mit diesem „ein-blick“ in die lebendige
kunst aus dem donau : raum

sikoart*
silvia konrad
kuratorin

29. april 2008 exhibition catalogue in 130 pages, 27x22 cm in colour, published in tirana with photos, paintings and essays also texts in albanian and german (see after the albanian version)  and preface of alfred gusenbauer, austrian chancellor and henri cili from the european university of tirana. http://www.velaj.com/?cid=1,103,240

përshëndetja e dr. alfred gusenbauer, bundeskancelar i austrisë dërguar me rastin e hapjes së ekspozitës „memories from the future" "(kujtime nga e ardhmja) të fate velaj më datë 29 prill  në orën 18.30 në universitetin europian të tiranës.
 
normalisht është në kundërshtim me rrjedhojën e çdo lloj arësyetimi që të kesh "memories from the future" deri më sot kjo kategori të menduari i përkiste vetëm hollywoodit. por, fakt është se sejcili prej nesh në mënyrë individuale ose kolektive krijon idetë e tij mbi të ardhmen dhe njëkohësisht farkëton plane për të nesërmen ose të pasnesërmen.
 
shpeshherë orientimin e jetës ne e bëjmë përgjatë një linje kohore dhe e ndërthurim atë me pamje të veçanta, të cilat shpresojmë se një ditë do të n'a paraqiten ose prej të cilave një ditë do të frikësohemi.
 
nese do t'i referohemi përvojës së jetës, fare mirë do të vinim re se me të vërtetë ka një të ardhme të cilën do e kujtojmë. gjeneratat e prekura nga pesimizmi i ka munduar thënia se „dikur, bile dhe vetë e ardhmja ka qënë më e mirë" ndërsa ato optimiste ndiqnin principin e shpresës, ashtu siç bënte ernst bloch.
e ardhmja ka qënë gjithmonë e panjohur por, mbi të gjitha ajo ka qënë një hapësirë e lirë për fantazi krijuese.
 
vëmë re se në vitet e fundit ato që me të vërtetë kanë ndryshuar janë zhvillimet dhe rethanat shoqërore mbi të cilat ne thurim plane për të ardhmen, ose më mirë të themi ëndërrojmë për të. e ardhmja bazohet në pamjet e së tashmes dhe është në një proces ndryshimi të vazhdueshëm. këtë e tregojnë dhe pikturat e kësaj ekspozite dhe në mënyrë të veçantë fotografitë, që për mendimin tim luhasin ndërmjet melankonisë dhe zgjimit.
 
por kujt nga ne në europën qëndore i kishte vajtur mendja se në pranverën e 1989 me rënien e "perdes së hekurt" do të ndodhnin dhe ndryshimet historike?
 
ndryshimet radikale që ndodhën tek popujt e europës juglindore ishin të mendueshme dhe të pranueshme po t'u referohemi historisë së tyre, por e pamendushme ishte shpejtësia e normalizimit të tyre.
të gjitha këto  larmi ndryshimesh e perspektivash krijuan dhe modele të reja për të ardhmen  ashtu siç dëshmojnë dhe pikturat e fate velaj.
 
tashmë, në shumë nga vendet e europës juglindore ekziston një perspektivë europiane, të cilën austria e mbështet politikisht, ekonomikisht dhe kulturalisht. bashkimi europian duhet që në vitet e ardhëshme të bëhet për të gjithë një realitet dhe po  aq normal saç u bë viena shtëpia e fate velaj.
 
detyra e artit është dhe duhet të jetë që këtë proçes të europianizimit t'a mbajë mbi shpatulla  dhe mbi të gjitha t'a shoh atë  me sy kritik. arti nuk përben vetëm realitetin, por ai e rikrijon atë. e njëjta gjë është dhe me mendimin "europa" që sipas meje shpeshherë duhet të riformulohet.
 
kjo ekspozitë e parë në kontekstin e ndërthurjes dhe tensionit që sjell shkembimi i mendimeve mund të ndihmojë fare mirë në zhvillimin e ideve dhe perspektivave të reja.
me siguri që ajo do të n'a fusë në mendime prandaj është mirë që jo vetëm të mendojmë por edhe t'i shkëmbejmë këto mendime, mbi të gjitha si europian.

Dr. Alfred Gusenbauer
Bundeskanzler der Republik Österreich
 
Eigentlich widerspricht es der herkömmlichen Vernunft „memories from the future" zu haben. In diesen Kategorien mochte bisher nur Hollywood zu denken. Tatsächlich entwickelt jedoch jeder von uns Vorstellungen von seiner individuellen oder kollektiven Zukunft. Und jeder schmiedet Pläne für sein Morgen oder Übermorgen. Wir orientieren also unser Leben entlang einer Zeitlinie und verbinden diese mit ganz bestimmten Bildern, von denen wir hoffen, dass sie eintreten oder vor denen wir uns fürchten. In unseren Lebenserfahrungen gibt es damit tatsächlich eine Zukunft, an die wir uns rückblickend erinnern können. Pessimistisch geprägte Generationen prägten den Ausdruck „Früher war selbst die Zukunft besser", optimistische Generationen wiederum folgen dem Prinzip Hoffnung, so wie es Ernst Bloch tat. Die Zukunft war immer ungewiss, aber sie war vor allem stets ein Feld der künstlerischen Phantasien.
 
Was sich wahrhaft verändert hat in den letzten Jahren, sind die gesellschaftlichen Umstände, unter denen wir unsere Zukunft planen oder besser gesagt, erträumen. Die Zukunft entsteht in den Bildern der Gegenwart und sie sind daher radikal wandelbar. Das zeigen auch die Bilder dieser Ausstellung, insbesondere die Photographien, die zwischen Melancholie und Aufbruch schwanken. Doch wer in Mitteleuropa hätte im Frühjahr 1989 den Fall des Eisernen Vorhangs für wahrscheinlich gehalten und die damit verbundene Veränderung der Geschichte? Die traumatischen Veränderungen in Südosteuropa wurden zwar wegen den Erfahrungen dieser Völker für wahrscheinlich gehalten, unwahrscheinlich schnell erfolgte jedoch dann eine Normalisierung einzelner Regionen. All diese unterschiedlichen Perspektiven erzeugten jeweils neue Zukunftsmodelle wie die Bilder von Fate Velaj bezeugen. Inzwischen existiert für die meisten Staaten Südosteuropas eine europäische Perspektive, die Österreich aktiv politisch, wirtschaftlich aber auch kulturell unterstützt. Die Europäische Union muss in den nächsten Jahren Wirklichkeit und so normal werden für alle werden, wie Wien als Wohnort von Fate Velaj.
 
Aufgabe der Kunst kann es sein, diesen Prozess der Europäisierung mit zu tragen und zwar in einer kritischen Auseinandersetzung. Kunst bildet ja nicht die Realität ab, sondern erzeugt sie neu. Ähnlich ist es mit dem Gedanken Europa. Auch er muss stets neu erfunden werden. Diese Ausstellung in einem grenzübergreifenden Spannungsfeld kann mit dazu beitragen Ideen neu zu entwickeln. Sie wird sicher zum Denken anregen. Denken wir nicht nur nach sondern handeln wir auch und zwar europäisch.

henri çili
- disa ide të shpërndara mbi artin e fate velajt
 
fate velaj nuk është ai artisti, apo piktori i çartallosur, i shpërqendruar, që "s'di ku e ka kokën", etj etj cliché nga ato që janë në qarkullim apo shpikur për artistët rëndom. është shumë i vetë-organizuar, është mjaft pedant dhe një menaxher i përsosur i vetes.
fate velaj është simbol i artistit modern evropian.
 
duke pritur në mjediset e universitetit europian të tiranës ekspozitën e tij me piktura dhe fotografi nga cikli "memories from the future" si më të plotin prezantim që ai i bën në shqipëri, dhe duke botuar këtë album; kemi kënaqësinë të njohim një artist dinamik dhe të hollë njëkohësisht, kemi mundësinë të shijojmë kalimin e tij delikat nga piktura tek fotografia, nga shprehja në telajo e ëndrrave, imagjinatave, përjetimeve, e gjendjes së tij të brendshme, tek fiksimi përjetësisht në fotografi të një çasti universal nëpër rrugët e shqipërisë, ballkanit dhe evropës.
 
fate velaj nuk lëviz "amok". ai e ka kuptuar mjaft mirë kohën ku jeton. është koha e lëvizjes, e kontaktit, e komunikimit, përkundrejt izolimit, mbylljes në vetvete apo në studion tënde. në këtë, pikërisht në këtë ai është i përsosur. ndaj aventura e tij si artist është e pabesueshme. velaj, përmes peripecish prej shqiptari të fillimit të viteve '90-të, mbërrin dhe vendoset në metropolin e kulturës, vjenë. dhe krijon aty pak e nga pak botën e tij, në të cilën futet gjithçka që ka të bëjë me botën e artit, kulturës e politikave kulturore: piktura, fotografi, kujtime në formë esesh a tregimesh, kontakte, lidhje me njerëz të artit, të jetës publike dhe të politikës evropiane.
hap ekspozita, merr pjesë dhe ngre forume diskutimi, hap perspektiva, udhëton nëpër evropë, ikën e vjen nga vjena në shqipëri, "bredh" me punët, idetë dhe ekspozitat e tij anekënd.
aq sa sot biografia e tij është mjaft e pasur me vepra të realizuara në studio apo të përfunduara në mendjen e tij e që presin realizimin; me fotografi, aktivitete e takime, aq sa numri i kartë-vizitave në dosjen e tij duket pabesueshmërisht i madh, sikur të kishte qenë një menaxher apo komisioner i kohëve moderne. por jo thjesht sasia, cilësia e tyre, është ajo që bën më shumë përshtypje.
fate velaj ka ditur të depërtojë në vjenën dhe evropën e ftohtë, pikërisht në të tilla nivele, gjë që me siguri mund të konsiderohet një sfidë edhe për vetë vjenezët.
fakti është që sot, kancelari alfred gusenabauer është kujdestari i këtij aktiviteti ne universitetin europian të tiranës dhe përshëndetja e tij në këtë album është një finesë më vete e një politikani evropian.
 
po ti referoheshim pikturave të tij mund të ndalemi për të shijuar ekspresionin e një artisti të gjallë, energjik, i cili ka marrë nga vlora e tij dinamikën e përjetshme të temperamentit jugor. "rapsodia e blusë së jugut", vjen si një jehonë e trazimit të detit në shpirtin, jetën dhe karakterin e njerëzve të jugut. e gjithë na sjell një kolazh ngjyrash dhe emocionesh ku mund të ndalesh me kënaqësi. ndërsa, cikli i "blusë së jugut" (më merr dhe mua tek deti jon), në një farë mënyre është një kundër-reagim i asaj çfarë të sheh syri në natyrën e mrekullueshme të jugut.
"memoires from the futures" është një tjetër reflektim dhe imagjinatë e artistit rreth së ardhmes, rreth universales së gjithë atyre ëndrrave të së ardhmes që ai vetë duhet t'i ketë përjetuar.

fotografitë e tij në bardh e zi janë akt i plotë i komunikimit, sidomos më lehtësisht i deskriptueshëm nga ne që jemi thjesht shijues të pikturës, por jo njohës profesionistë të saj.
fotografitë e fate velajt janë një komunikim i plotë, mbasi karakteri social i tyre fiksohet thellë në celuloid.
 
fate velaj në fakt përkufizon tipin dhe momentin social, që e ndeshim kudo, në rrugë, në mjedise, në hapësira, në aksion apo në relaks; me gjendjen e të pashprehurit apo me ekspresivitetin e papërsëritshëm të humanëve, i cili është i veçantë për këdo, ashtu si kodi i tij gjenetik.
një sociologji e fotografisë së fate velajt të këtij tipi-personazh, do të përbënte jo më shumë dhe jo më pak se sa një album perfekt të njeriut shqiptar të kokolepsuar në situatat e kohës së sotme, ku mundimi i jetës dhe energjia e lirisë bashkëjetojnë në fytyrat e portreteve, bashkë me një tis trishtimi dhe paditurie për të ardhmen.
 
ndërsa fotografitë e peizazheve dhe vendeve të japin ndjesinë e hapësirës, e cila në të njëjtën kohë edhe kufizohet, por dhe zgjerohet pafund dhe kërkon të rrokë të tërën.
 
tek fate velaj bashkëjetojnë në një universalja e artistit evropian dhe lokalja e një shqiptari të racës sonë, ku bashkërendohen vizionet e tij evropiane, të cilat lokalen e marrin dhe e rivlerësojnë përmes artit të tyre. në babelin kulturor dhe gjuhësor të kohës sonë të evropës së sotme, fate velaj ka gjetur alfabetin e tij origjinal me të cilin komunikon me të gjithë.

henri cili
- einige gedanken über fate velajs kunst
 
fate velaj vertritt nicht das typische, von der heutigen gesellschaft geprägte klischee eines artisten und künstlers, welches  eine sehr lebensfremde durcheinander und verwirrte persönlichkeit hat und nicht mit beiden füßen am boden steht.
 
er verkörpert viel mehr den charakter eines menschen, der genau weiß was er im leben erreichen möchte und wie er dieses ziel  erreicht. er ist, um es genau zu formulieren, der perfekte manager seiner selbst. er weiß mit seinen fähigkeiten und seinem organisations¬talent perfekt umzugehen.

fate velaj, sein name steht für ein „moderner europäische künstler".

während wir gespannt auf seine ausstellung in der europäischen universität von tirana warten, welche bilder und fotos aus seiner neuesten kollektion "memories from the future" präsentiert, ist es uns eine große freude und ehre einen sehr dynamischen und zugleich auch sehr schlichten künstler, wie es fate velaj ist, kennen zu lernen.

es ist uns vergönnt, seinen zarten übergang von einem kunstwerk zu einem bild, von einem bild der träume, vorstellungen, erlebnisse, seiner innerlichen befindlichkeit, zu einer immer lebenden universellen fotografie des moments auf den straßen von albanien, balkan und europa, zu genießen.

fate velaj läuft nicht amok. er hat sehr wohl verstanden in welcher zeit er lebt und das die zeit nicht stehen bleibt. es ist das zeitalter der bewegung, des kontaktes und der kommunikation und nicht der kompletten isolation von der außenwelt. genau dies ist seine welt, in der er mit all seinem talent brillieren kann. seine unbeschreiblichen abenteuer der kunst fingen in den frühen neunziger jahren an, nach dem er sich in der metropole der kultur, wien ansiedelte.

nach und nach baute er sich seine eigene welt auf, in der man alle bereiche der kunst und kultur, mit bildern, fotos, erinnerungen in form von erzählungen, kontakten mit wichtigen persönlichkeiten aus der kunstwelt, der öffentlichkeit und der europäischen politik zu tun haben, findet.

er eröffnet ausstellungen, nimmt teil an diskussionen in unterschiedlichen foren, bietet er auch neue perspektiven an. er reist durch ganz europa mit seinen ganzen arbeiten, seinen ideen und vorstellungen.

so viel wie heute seinen lebensweg zu präsentieren hat, mit all seinen realisierten projekten oder mit denen, die durch seinen künstlerischen kopf gehen und noch verwirklicht werden, mit fotos, treffen und aktivitäten, würde man meinen, man spricht über einen manager oder kommissionär der modernen zeit.
 
jedoch ist es nicht die anzahl der projekte oder aktivitäten die uns die sprache verschlagen, sondern eher die qualität derselben.

den tatsachen entspricht, dass der bundeskanzler alfred gusenbauer heute die geleitworte dieser aktivität in der europäischen universität von tirana übernimmt, und dass die begrüßung dieses europäischen politikers für dieses album eine feine geste war.

wenn man einen blick auf seine bilder zurückwirft, dann wird man in sich gehen um den expressionismus eins lebendigen, energischen künstlers zu genießen. seine immer lebende dynamik des temperaments stammt aus dem süden albaniens.

"the souths blue rhapsody" kommt wie ein rauschen der wellen des meeres in das leben, die seelen und charakteren der menschen aus dem süden. das alles bringt uns eine wiederspiegelung vieler farben und gefühle, die man gerne genießt. der zyklus „im blau des südens" (nimm mich auch mit zum ionischen meer ) ist auf irgendeine art und weise genau die gegenreaktion dessen, welches das auge zu sehen bekommt, in der wunderbaren natur des südens.

"memories from the future"  ist eine andere beleuchtung und vorstellung des künstlers von der zukunft und der träume von einer zukunft, die nur er selbst schon durchlebt haben muss.

die schwarz-weißen fotos von ihm sind ein voller akt der kommunikation, vor allem von unserer seite betrachtet, welche wir schlichte genießer der bilder sind und nicht professionelle betrachter dieser.

die fotografien von fate velaj sind eine vollständige kommunikation, nachdem man den sozialen charakter jener betrachtet hat, welcher fest im celluloid fixiert ist.

fate velaj überschreitet in wirklichkeit den sozialen typ und moment, welchen wir überall bemerken, auf der straße, in aktivitäten oder auch beim entspannen, mit der situation des unausgesprochenen oder mit dem expressionismus der humanen, die für jeden einzigartig sind. eine nähere betrachtung jener persönlichkeiten auf den bildern von fate velaj würde nicht mehr und nicht weniger ein perfektes album eines albanischen menschen widerspiegeln, der sich wieder findet in der situation der heutigen zeit, in welcher die mühe des lebens, die energie der freiheit hand in hand gehen zusammen mit der verzweiflung und der ungewissheit über die zukunft.

die landschaftsfotografien vermitteln eine gewisse freiheit, die gleichzeitig sowohl eingeschränkt als auch vergrößert wird ohne ende.

in fate velaj prallen zwei welten aufeinander, die zusammenleben. einerseits das universelle eines europäischen künstlers und andererseits das lokale eines albaners unserer herkunft, wo seine europäischen visionen zusammenfallen und das wesentliche nehmen und es wieder bewerten durch ihre eigene kunst. in der kultur- und sprachenwelt unserer zeit und des heutigen europas hat fatmir velaj seine eigene originelle "sprache" gefunden, mit der er mit allen kommuniziert.

07. april 2008 photo exhibition catalogue in black and white, published in pristina by rrota with texts in albanian by kaltrina krasniqi-curator of the exhibition and art director of rrota

prej anës tjetër t'kufinit nuk m'erdhi kurrë asnjë kartolinë.
para disa vjetëve fillova udhëtimet e mija në vendin për të cilin isha edukuar të besoj se ishte i imi.
asnjë fotografi e mbetur në kujtesën time nuk më ngjante mua, as qytetit në të cilin isha rritur.
plazhet a avulluara, pleqt e vetmuar në park, gomarët e lirë në trafik, lexohen si tregime që nuk kanë kohë.
tokë e njerëz nën rekonstruim. aty gjithçka rindërtohet, gjithçka nga e kaluara e afërt kolektive braktiset si dashnori i keq...
nostalgjinë për shqiperinë e andrrave t'mija ma qëndisën në prishtinë me muzikë e libra. në rrugët atje, asnjë varg nuk më sillej në mend, asnjë kangë e bukur nuk më këndohej...asnje letër nuk e qova. momentet e tregimeve pa kohë, velaj, i fut në një kornizë që nuk i ngjan atyre turistike. ai duket se e gjeti këndin prej kah edhe shqiperia mund të ketë nostalgji kartoline.

i nderuari vizitor i rastit, merre njërën nga këto kartolina dërgoja mikut tënd në qytetin më të largët në planetë.
kaltrina,
n'emër  të bukurisë së rreshtave të shkruar me dorë.

02. june 2003 exhibition catalogue in 40 pages, 22x22 cm in colour, published in athens with texts in englisch and greece by george papandreou, benita ferrero waldner, dora bakoyannis, ioanis pattelis, fate velaj and carla manolopolou.
for more information about the exhibition please see " views of activities " 

george papandreou – minister of foreign affairs of greece
the 5th eco festival and the exhibition good morning balkan coincide with greece’s tenure of the presidency of the european union; a presidency which places culture high among its priorities. the balkan as a region is a multi-cultural area  which peoples who share common past, common heritage and historical tradition.the eu’s efforts in the realm of culture focus on regional cooperation, bringing the peoples of region ever closer.initiatives taken during recent years, such as the stability pact for south-eastern europe (sp), the stabilisation and association process(sap) for western balkans, the launching of the “balkans european integrations process/thessaloniki process” and the procedure of s.e.e.c.p, are expressions of the importance and interest attributed by the union to the region
i would like to thank the “forum weltoffen” and the austrian embassy for its inspirited initiative and encourage you to continue to share the vision of an integrated, coherent,  yet full of diversity, european union embracing the entire european continent

benita ferrero waldner – minister of foreign affairs of austria
south-eastern europe is not only a region which determines the quality and the future of  the european policy, but it is also an area of a creative art beginning.
the upcoming team exhibition, which joins work of art from several artists from greece, croatia, slovenia, bosnia, serbia and montenegro, kosovo, albania, bulgaria, romania, austria and germany, has been organized by the international network “forum weltoffen”this foundation declares the democratic cooperation among different national and cultural teams and through the cultural events it is addressed to the public in order to conduct open and critical dialogues about the deepening of the understanding between people.
the cooperation of diversified artistic and intellectual aspect creates cohabitation models (best practice model) for a society which is orientated in a pluralism way.the title of the exhibition is “good morning balkan”. the term balkan has a positive meaning, verifying the spirit of cooperation among the artists, whereas “good morning balkan” may symbolize the beginning of the coexistence of different national groups and cultures without any opposition.these groups have old traditions and their memories have remained attached do the morals of their history, as it was tragically revealed during the last decade of the 20th century. for this reason i send my greetings  to al the art initiatives which exceed the traditional dialogues and discussions about legality.i wish to thank the cultural centre of athens and the organizers of the eco festival for their attempt to present the art exhibitions  “good morning balkan” in this significant period of time of the european completion.
the fact that such events can be organized in this place where civilisation was born proves one more time that  europe knows how to take advantage of its cultural wealth acquired through years.

ioannis patelis-minister of tourismus of greece
with great pleasure i send my greetings to the organisers of the art exhibitions “good morning balkan” the greek government and the greek national tourism organisation pay special attention to the development of a closer cooperation among the countries in south east europe.
our goals is the presentation of the common cultural and historical bonds and the creation of common tourist programmes that promote our civilization as well as the creation of cultural travelogues. “good morning balkan” event happens appropriate period of time so as to support this attempt and underline our cooperation on cultural issues.
greece, a member of eu now in the presidency, has taken several  initiatives for the second semester of 2003 to promote the cooperation among the regional countries. these activities are of great importance since most countries are under accession in the eu or nominated to enter , therefore, events such as” good morning balkan” are extremely helpful for the people to come closer and to get more acquainted.i would like to wish the very best and congratulate you on your initiative.

dora bakoyiannis–mayor of athens
the art exhibition „good morning balkan“ carried out within the activities of the 5th eco festival and in cooperation  with “forum weltoffen” in austria, constitutes a very significant initiative for the promotion of civilisation and an opportunity to broaden our cultural exchanges.
we wish to thank deeply all the artists which come from different societies and express  their cultural restlessness and searches through their works of art. we hope that will always carry inside this creative inspiration.

fate velaj–chairman of forum weltoffen international
balkan is one of the most ancient regions in the world with thousands  years of history and culture.
this culture was transferred and became a point of reference for many different civilisations.
the art exhibitions “good morning balkan” organised by “forum weltoffen” in austria and presented in the 5th eco festival in athens, is a special opportunity for the nations to show their cultures and civilization. artists from many different countries of the balkan and from austria will meet in a special room, where they will illustrate-using colours and shapes-their worries, their problems, their religions, their environments, their desires, their dreams, their hopes, their daily life, their talent. they will share their experiences and values of culture and in addition they will  wish to each other a “good morning” .“forum weltoffen”, one of the most successful organisations of interculture, has organised many cultural activities  in different countries around the world and proved in many occasions that the power of art and artists may bring people together with a love message, therefore  the world may look better.
i would like to thank all the artists which took part in this activity as well as the organisers in austria and greece whose support was extremely valuable. i am grateful to the 5the eco festival in athens and i would like to thank them because they realize the power and the character  of this activity and offered their help and their collaboration on this successful event. i wish in the future to establish a closer cooperation with eco festival for the best of the international art and culture and the cultural exchange between austria and greece.

carla baer manolopoulou-president of eco eladha
clean up greece present the art exhibition “good morning balkan” with the framework of the 5the eco festival (environments with culture) in cooperation with “forum weltoffen”- international network for cultural exchange.
the aim of the exhibition is the deepening and the exchange of knowledge and practices in regards to cultural pluralism in diversified societies, with the participation of persons from varied cultural backgrounds.
the history of mankind has proved that the environment exerts a positive influence on the development of the human personality and on the spiritual civilization. this attempt to join together artists from different regions in balkan, signals the beginning of a new era during which new roads are opened for the harmonic coexistence and interaction of different civilizations.
the “eco festivals” and the “forum weltoffen”  believe that working with art and culture will help the process of peace in our time.
we wish to thank all the participants, the supports  and the forum weltoffen for the creative cooperation.
i will be a pleasure for us to establish a steady cooperation with the “forum weltoffen” in the future, in order to extend our common efforts regarding cultural issues.

24 june 2004 exhibition catalogue in 50 pages, 21x27 cm in colour, published in bucharest with texts in german and romanian by erhard busek,fate velaj und carmen florian
for more information about the exhibition please see " views of activities "

unter der schirmherrschaft staatspräsidenten rumäniens herrn ion iliescu

erhard busek-präsident des stabilitätspaktes für südosteuropa

was macht eigentlich europa aus? was macht eigentlich die schönheit unseres lebens aus?
was macht eigentlich die eigenart ganzer landstriche aus? was prägt menschen?
ich bin zutiefst davon überzeugt, dass es die kultur ist. gerade der balkan – man kann auch südosteuropa sagen – ist von einer ungeheuren vielfalt. das hat man dieser region auch oft vorgeworfen, dass daraus eine gewisse unverträglichkeit der menschen kommt. ich persönlich bin der meinung, wenn es eine bessere kenntnis des “anderen” und “anders sein” gibt, ist schon viel gewonnen. wir menschen sind von natur aus neugierig, um so mehr sollten es auch die kulturellen ausdrucksformen sein.

ist eigentlich nicht auch das ein grund, eine region wie den balkan als interessant zu empfinden? wir reisen hier nicht nur durch die verschiedensten ausdrucksformen, sondern auch durch jahrhunderte einer reichen geschichte, die ihre prägenden spuren hinterlassen hat. wenn heute europa auf der suche nach sich selbst ist, nicht nur durch eine verfassung, sondern etwa auch bei den europäischen werten oder der frage nach der identität, brauchen wir diese kenntnis, brauchen wir die begegnung mit kulturellen ausdrucksformen.

das wort “erweiterung” wird heute viel gebraucht, ich glaube, dass wir zuallererst eine erweiterung im hirn und im herzen der menschen brauchen, das allerdings geht nur durch kultur.

wir können froh sein, dass einrichtungen wie das "forum weltoffen" existieren, die sich dem überwinden von grenzen widmen. wenn die aktivitäten in brüssel, athen, kairo, skopje, bukarest und natürlich in wien stattfinden, freue ich mich darüber besonders. dass ich auch als vorsitzender des institutes für den donauraum und mitteleuropa dies erstrecht begrüße, geht daraus hervor, dass wir auch mitveranstalter sein können.

fate velaj-forum weltoffen vorsitzender

der balkan ist die heimat einer großen zahl von völkern, die jeweils über eine gemeinsame kultur und sprache verfügen. diese region besaß vor beginn unserer zeitrechnung eine große kulturelle und wirtschaftliche bedeutung. die hochentwickelten kulturen dieser länder hinterließen u. a.

in den bereichen kunst, literatur, philosophie und staatswesen beispielhafte spuren, die noch immer größte bedeutung haben. der balkan ist auch in kultureller und wirtschaftlicher hinsicht stark von unterschieden geprägt. wer niemals in den ländern dieser region war, macht sich eine vorstellung davon, wie veilfältig die unterschiede zwischen den ethnischen gruppen sind, die noch vor einigen jahren krieg geführt haben und sich jetzt hoffnung in richtung eu machen.

nach dem fulminanten start von „good morning, balkan” voriges jahr in athen sehe ich die ausstellung in bukarest als eine gute möglichkeit an, die herausforderungen, die hoffnungen und die neue bedeutung südosteuropas zu zeigen. sie bietet auch gelegenheit, über die kulturellen fortschritte des heutigen balkans zu informieren und gibt anlaß zur bereicherung und vertiefung der kulturellen beziehungen zwischen den staaten dieser region und österreich. würde ich mich fragen, was der balkan heute am meisten benötigt, würde ich sofort antworten: eine klare vision.

ich bin tief überzeugt, dass die künstler die besten visionen haben und die beste perspektive vermitteln können. in diesem sinne möchte ich mich wieder bei allen künstlern bedanken, die bereit waren, unseren weg durch die balkanländer weiterzugehen. außerdem möchte ich mich ganz herzlich beim bukarester nationalmuseum cotroceni bedanken, das uns die möglichkeit gab, im rahmen einer weiteren wunderschönen etappe unserer reise die ausstellung in dessen räumlichkeiten zu präsentieren.

carmen florian-direktorin des nationalmuseums cotroceni

das nationalmuseum cotroceni und das forum „weltoffen“ laden im gefühl natürlicher zusammengehörigkeit künstler aus europa und anderen ecken der welt zu einem dialog ein, dessen grundstein die freiheit der kunst ist.

eine erlesene und durch vielfalt beeindruckende multikulturalität offenbart das wesen eines höheren anliegens: durch kunst zu ermöglichen, eine solide brücke der verständigung und des gegenseitigen kennenlernens zu errichten und auf diese weise die ewigen werte des lebenswunders zu verteidigen.

31.october 2005 exhibition catalogue in 50 pages, 21x29 cm in colour, published in tirana with texts in german and albanian by ursula plassnik, bujar leskaj und fate velaj. for more information about the exhibition please see " views of activities "

ursula plassnik-ministre e puneve te jashtme te austrise

europa merr jete ne saj te ngjyrave dhe shumellojshmerise se saj. edhe austria me projektet e saj kulturore jashte vendit deshiron gjithashtu te kontribuoje e te perkrahe kete shumellojshmeri. ajo ka patur mundesine te perfitoje ne te shkuaren nga influenca e hapesirave te ndryshme kulturore e per kete arsye shkembimi kulturor ka per ne nje rendesi te vecante.

austria eshte e lidhur ngushte me vendet e europes juglindore vecanerisht ne fushat e politikes, kultures e historise, dhe eshte mese e kuptueshme qe edhe gjate presidences austriake te bashkimit europian ne gjysmen e pare te vitit 2006 keto vende te jene ne qender te vemendjes. ne mbeshtesim ketu nje dialog gjitheperfshires, jo vetem dialogun politik, por mbeshtesim dhe dialogun kulturor, dhe gjithashtu dialogun qe perfshin te gjitha fushat e shoqerise. dialogu eshte nje parakusht i te jetuarit ne paqe me njeri- tjetrin per popujt e europes juglindore.

per kete arsye gezohem qe ekspozita “good morning balkan” mbas presantimeve ne greqi dhe rumani do te stacionohet ne shqiperi. shoqata “forum weltoffen” fton ne perballjen e bashkejeteses se kulturave, gje e cila mbeshtetet edhe nga politika e jashtme kulturore e austrise.

me kete rast falenderoj kuratoret, galerine shqiptare te arteve ne tirane dhe te gjithe ata qe kane dhene kontributin e tyre ne realizimin e ketij projekti. i uroj ekspozites shume suksese ne perpjekjet per te nxitur perballje dhe dialogje te reja.

bujar leskaj–minister i kultures se shqiperise

ekspozita “good morning, balkan” nxit njohjen e mendimit artistik, shkëmbimin e ideve dhe informacioneve midis artistëve  dhe, në të njëjtën kohë, u jep mundësi atyre të paraqesin fizionominë e tyre artistike dhe vlerat më të mira të vendeve nga vijnë.

shembulli i kësaj ekspozite, inicuar nga forum weltoffen international, e cila vjen në tiranë pas athinës dhe bukureshtit, tregon qartë rëndësinë dhe rolin e artistëve si mendimtarë dhe korrektivë të shoqërisë në ndërtimin e urave të dialogut midis popujve dhe emancipimin e mëtejshëm të këtij rajoni, që jo rrallë është karakterizuar nga mosmarrëveshjet etnike, fetare dhe nga mendësia e mbyllur.

fakti që kjo nismë e rëndësishme promovohet nga austria, një vend historikisht mik i shqipërisë, e cila pas dy muajsh merr drejtimin e be, tregon edhe një herë se ballkani dhe shqipëria janë  në vëmendjen europiane dhe se e kanë të ardhmen atje.

me këtë rast dua të përgëzoj dhe të falënderoj artistët pjesëmarrës në këtë ekspozitë për punën e tyre, vizionet dhe mesazhet universale që përcjellin, duke u uruar një mirupafshim në shqipëri.

fate velaj-kryetar i forum weltoffen international

„ they have more history as they can consume…“ (winston churchill)

si një pikë kontakti ndërmjet lindjes dhe perëndimit, ndërmjet botës së krishterë dhe asaj myslimane, duke qënë shpeshherë nën sundimin e perandorive dhe monarkive, diktaturave dhe sot nën sisteme demokratike të brishta, mund të thuhet me plotë gojë se ballkani ka nje histori sa të lavdishme aq dhe të dhimbshme.

sa të vetëdijshëm jemi për këtë histori dhe a është e nevojshme një rishikim i saj në mënyrë që të nxjerrim mësimet për të ardhmen? si është gjendja në ballkanin e sotëm dhe si do të jetë e ardhmja e tij?  çfarë roli mund të luajë arti dhe kultura? cili është vendi i artistëve në shoqëri dhe çfarë përgjegjësish mund të marrin ata? a munden ata të përmiresojnë kohën?
 
"kush ben nje udhetim  ka se ç'të  tregojë"
kjo shprehje e matthias claudius merr në ballkan kuptimin e saj më të plotë. për njerëzit e këtij rajoni levizjet kanë qënë karakteristika e tyre e përhershme, forma më e vjetër e ekzistencës. udhëtimet janë   bërë në të mirë e në të keqe, për vete dhe për tjetrin, nga kureshtja dhe malli, për të qënë të lirë e pa kufij. këtë detyrë të "vështirë" e marrim ne, artistët dhe mundohemi që të tregojmë ëndrrat, gjakimet dhe shpresat e në të njëjtën kohë parashtrojmë vizione për një botë me më pak probleme. artistët janë gjithmonë shtegëtarë, udhetarë nëpër botë. ata nuk përcaktojnë, ata vërejnë dhe grumbullojnë, sajojnë dhe bashkojnë, u shmangen "rregullave" dhe i vënë ato në pikpyetje. ata bashkojnë realen dhe irealen, refleksionin dhe projeksionin, strukturën dhe kaosin. ata nuk njohin kufij por i kalojnë ato. veprat e tyre janë strategji artistike, për të ndjerë dhe për të paraqitur botën ndërmjet qiellit dhe tokës, ndërmjet realitetit dhe imagjinates ndërmjet të shkuarës dhe të ardhmes. 

nismën "good morning, balkan" unë e shikoj si një mundësi të mirë për të paraqitur obligimet, shpresat dhe njëkohësisht rëndësinë që ka sot juglindja e europës. në të njëjtën kohë ajo ofron informacion  mbi përparimet kulturore në ballkanin e sotëm dhe jep mundësinë për thellimin dhe pasurimin e marrëdhënieve ndërmjet vendeve të këtij rajoni dhe europës së bashkuar. antarësimi i vendeve ballkanike në këtë union nuk është vetëm  një shans për këto vende,  por duhet parë dhe si një pasurim për vetë bashkimin europian.

paraqitja në një sallë të vetme e artisteve nga vende, besime fetare dhe këndvështrime të ndryshme është treguesi më i mirë për marrëdhenie dhe mirëkuptim me njeri-tjetrin dhe në të njëjtën kohë ofron vizione të reja për bashkëjetesë dhe prosperitet.
 

09.mai 2006 exhibition catalogue in 52 pages, 21x29 cm in colour, published in pristina with texts in german and albanian by franz morak, astrit haracia, bujar leskaj, luan mulliqi and fate velaj. for more information about the exhibition please see " views of activities "

franz morak - sekretari austriak i shtetit per art dhe media

per arsye te pozicionit gjografik, e pozicionuar ne mes te europes, dhe nga pervoja e mirenjohur historike ne arredheniet me europen unglindore, austria luan nje rol te rendesishem ne procesin e integrimit te vendeve juglindore te ballkanit ne be.

europiani i madh jean monnet, ka thene, sikur t'i jepej shansi ta fillonte nga e para projektin europa, atehere ai do fillonte me fushen e kultures. sepse arti ka vetine ta stimuloje dialogun jashte kufijve kombetare dhe jashte kufijve te qyteterimit, te cilet duken ne menyre iluzore si te pa kapercyshem. me ane te artit behet e mundur te rizbulohen rrenjet e perbashketa dhe te kapercehen kufijte, sidomos ata qe ndodhen ne forme paragjykimesh ne kokat tona.

gezohem qe ekspozita ,,good morning balkan''  mbas stacioneve ne athine, rumani, shqiperi po prezantohet dhe ne prishtine. une i uroj artisteve pjesmares dhe organizatorve teper te angazhuar, te forumit weltoffen, shume sukses dhe shume takime te reja dhe sa me te frytshme.

astrit haraqija - minister i kultures se kosoves

askush dhe asgjë më shumë se arti dhe vlerat kulturore nuk mund të lidhin popujt dhe vendet e ndryshme. edhe kosova si pjesë e europës shquhet për vlerat e pasura në zhvillimin e artit në përgjithësi.
edhe vlerat e kultivuara në kosovë dhe hapësirën shqiptare në përgjithësi kanë ushtruar ndikimin e tyre dhe kanë lënë gjithsesi gjurmë te popujt dhe kulturat tjera në ballkan dhe më gjërë. si kudo tjetër në botë,edhe këtu tek ne gjenden vlera unikale dhe shumë të rëndësishme te qytetërimeve të lashta të popujve të ndryshëm që nepër kohë lëvizën ose qëndruan përkohësisht në këto hapësira. kjo,gjithandej,dëshmon edhe në ditët e sotme se këto vlera kanë pasur dhe kanë një rol tepër të rëndësishëm në aspektin e shkëmbimit të vlerave kulturore universale. në këtë kuadër këto procese të pashmangshme kulturore po ndodhin edhe sot dhe janë pjesë e ecjes sonë nëpër kohë,e që dëshmojnë jo vetëm nivelin kulturor,por edhe ate qytetërues.
më mirë se kushdo tjetër krijuesit,pra artistët janë ata që me nivel e kulturë deri në përsosje bartin nepër kohë këto vlera. si të tilla bartin edhe mesazhin e paqes dhe mirësisë ndërmjet popujve,pa asnjë ngjyrim nacional, fetar,racor apo të ngjyrës. prandaj, jo rastësisht thuhet se elita artistike përfaqëson edhe shpirtin krijues autokton,sensin krijues,tiparet dalluese të popujve,frymën qytetëruese dhe shkallën e zhvillimit intelektual të popujve e vendeve të ndryshme.
ne në kosovë, ndërkaq hapësirat ku jetojmë e veprojmë i shohim dhe i konsiderojmë si të përbashkëta dhe punojmë e veprojmë që paqja e mirekuptimi, dialogu e toleranca të jenë udhërrëfim yni dhe emblemë me të cilën identifikohet një popull e një vend që ka vlera dalluese në kuadër të vlerave të përbashkëta qytetëruese pa të cilat nuk mund të jemi pjesë e civilizimit europian dhe më gjërë.
gjithandej,vlerësoj se ekspozita që do të hapet në prishtinë do ti shërbej më së miri mesazhit të paqes e bashkëpunimit dhe shkëmbimit të vlerave njohëse ndërmjet banorëve të kësaj pjese të planetit në të cilin jëtojmë ne.
vlerat që do të shfaqen kësaj radhe këtu në kosovë do të mirëpriten nga publiku i ndërgjegjshëm kosovar,i cili ka dëshmuar se din ti cmoj dhe ruaj ato sit ë vetat nepër kohë.
poashtu,unë u jam shumë mirënjohës artistëve pjesëmarrës dhe të gjithë atyre që në mënyra të ndryshme ndihmuan organizimin e kësaj ekspozite .ndihma jonë si institucione të kulturës nuk do të mungojë sa herë që projektet si ky sjellin vlera të cmuara artistike.
arti dhe artsitët fisnikërojnë jo vetëm shpirtin por edhe mendjen e njerëzimit.
fat dhe suksese!

bujar leskaj - minister i kultures se shqiperise

arti dhe kultura eshte ura lidhese ndermjet popujve. europa dhe ballkani si pjese e saj, shquhet per nje tradite te pasura ne zhvillimin e artit. format e
artit tradicional dhe te kultivuar brenda shteteve te europes, perpos vlerave universale, brenda rajoneve me te vogla kane gjuhen e tyre te veçante e te dallueshme. gjate historise se artit ne keto treva mund te hetosh qarkullimin e ketyre vlerave dhe ndikimet dhe gjurmet qe lene ato tek njera-tjetra.

qysh ne kohet e lashta, por edhe sot, ne ditet tona gjejme ne ballkan forma unikale te artit dhe arkitektures te qyteterimeve antike ilire, greke dhe romake, si dhe kulturat e mevonshme bizantine, sllave,otamane, austro-hungareze, etj, gje  qe deshmon se keta popuj  kane nje tradite te pasur dhe kane lujtur nje rol te patjetersueshem ne shkembimin e vlerave kulturore, proces qe vazhdon edhe sot. artistet me format e tyre te shprehjes jane percuesit me te mire te ketyare vlerave tradicionale dhe universale, te shkelqyera dhe me te paqesoret e popujve. si te tilla, keto vlera ekspozohen duke prure tiparet dalluese, shpirtin autokton, frymen lokale, intuiten krijuese, cilesite e eperme te elites artistike te ketyre vendeve.

ministria e kultures se shqiperise e sheh ballkanin si shtepine e perbashket te te gjithe ballkanasve ne te cilen paqja, mirkuptimi,dialogu, pranimi i te ndryshmit e toleranca te jene virtytet me te cilat te gjithe duam te identifikohemi e alternativa jone kryesore ne integrimin tone europian.

pata fatin te hapja ekspoziten "good mornig, ballkans" qe u organizua ne tetor 2005 ne galerine kombetare te arteve ne tirane dhe them me bindje te plote se ishte nje feste e artit, ku veprat e paraqitura u priten me interes te madh dhe rembyen zemrat e  publikut shqiptare. duke e vlersuar per kete ekspoze qe ishte nga me te mirat, jo vetem per vlerat e saj artistike por edhe per prurjen e formave te reja figurative nga vendet e europes juglindore. kultura eshte gjuha jone, komunikimi yne me efikas. ne muajin shkurt te ketij viti ne organizuam ne tirane takimin e  ministrave te kultures se rajonit tone  duke deshmuar vullnetin tone te perbashket per nje angazhim me te madh ne art dhe kulture  çka do te thote se ballkani po i le pas paragjykimet, merite, dhe po ecen drejt se ardhmes integruese europiane.

ekspozita ne prishtines eshte padyshim nje hap i rendesishem ne shkembimin e vlerave dhe nje tendence pozitive per te mos u ndalur ne rrugen e
njohjes se ndersjellte. jam i bindur se publiku artdashes kosovar do t'a mireprese dhe me kete rast dua te falenderoj te gjithe ata qe e mundesuan kete
projekt dhe ne vecanti te gjithe artistet pjesmarres dhe ju garantoj mbeshtetjen time si minister i kultures se shqiperise, ne percapjen tuaj fisnike
per te perçuar te bukuren dhe paqen ne mendjet dhe zemrat e ballkanasve.

luan mulliqi – drejtor i galerise kombetare prishtine

arti dhe kultura ende mbesin lidhjet më interesante dhe më natyrore në mes njerëzve e popujve të cilët kanë komunikuar me shekuj mes vedi. sigurisht se ky komunikim do të ishte i mangët pa nektarin e artistëve  të cilët duke shtegtuar nga një vend në vendin tjetër kanë sjellë përvojat e ndërrimit të rregullave të kohës, të reales dhe ireales duke tejkaluar kufijtë gjeografik, dhe duke krijuar hibridizimin kulturor.

vet titulli i kësaj ekspozite “good morning, ballkan” është një vazhdimësi e komunikimit në një frymë të re të rajonit. ky projekt me titull kaq optimist tenton që të vazhdon rindërtimi i urave normale të komunikimit kulturor për të cilën aq shumë kemi nevojë në këtë periudhë të integrimeve. artistët pjesëmarrës të kësaj ekspozite të mbledhur në një sallë nga vendet e ndryshme, secili me vizionet individuale specifike në veprat e tyre po pasurojnë edhe më shumë mozaikun kulturor të ballkanit.

vetë fakti se kjo ekspozitë e cila po shtegton në qendrat e rajonit forcon komunikimin tonë dhe sjell shpresa për një mëngjes më të ngrohtë për të gjithë ne në të ardhmen.

është kënaqësi e posaçme për institucionin tonë që edhe ne jemi pjesëmarrës i këtij projekti i cili pas udhëtimit nga rumania, greqia dhe shqipëria do të ndalet edhe te ne në kosovë për më shumë se dy javë, gjatë këtij muaji të ngrohtë të majit.

fate velaj - kryetar i forum weltoffen international

"kush bën një udhetim  ka ç'të  tregojë"
kjo shprehje e matthias claudius merr në ballkan kuptimin e saj më të plotë. për njerëzit e këtij rajoni levizjet kanë qenë karakteristika e tyre e përhershme, forma më e vjetër e ekzistencës. udhëtimet janë   bërë në të mirë e në të keqe, për vete dhe për tjetrin, nga kureshtja dhe malli, për të qenë të lirë e pa kufij. këtë detyrë të vështirë e marrim ne, artistët, dhe mundohemi që të tregojmë ëndrrat, gjakimet dhe shpresat e në të njëjtën kohë parashtrojmë vizione për një botë me më pak probleme. artistët janë gjithmonë shtegtarë, udhëtarë nëpër botë. ata nuk përcaktojnë, ata vërejnë dhe grumbullojnë, sajojnë dhe bashkojnë, u shmangen "rregullave" dhe i vënë ato në pikëpyetje. ata bashkojnë realen dhe irealen, refleksionin dhe projeksionin, strukturën dhe kaosin. ata nuk njohin kufij, por i kalojnë ato. veprat e tyre janë strategji artistike, për të ndjerë dhe për të paraqitur botën ndërmjet qiellit dhe tokës, ndërmjet realitetit dhe imagjinatës ndërmjet të shkuarës dhe të ardhmes. 

nismën "good morning, balkan" unë e shikoj si një mundësi të mirë për të paraqitur obligimet, shpresat dhe njëkohësisht rëndësinë që ka sot juglindja e europës. në të njëjtën kohë ajo ofron informacion  mbi përparimet kulturore në ballkanin e sotëm dhe jep mundësinë për thellimin dhe pasurimin e marrëdhënieve ndërmjet vendeve të këtij rajoni dhe europës së bashkuar. anëtarësimi i vendeve ballkanike në këtë union nuk është vetëm  një shans për këto vende,  por duhet parë dhe si një pasurim për vetë bashkimin europian.

paraqitja në një sallë të vetme e artistëve nga vende, besime fetare dhe këndvështrime të ndryshme është treguesi më i mirë për marrëdhënie dhe mirëkuptim me njëri-tjetrin dhe, në të njëjtën kohë, ofron vizione të reja për bashkëjetesë dhe prosperitet.

si kurator i ekspozites dhe si president i forum weltoffen international e shikoj kete aktivitet ne prishtine si nje mundesi te mire per te prezantuar zhvillimet artistiko- kulturore  ne ballkan por gjithashtu dhe rendesine qe ka sot  juglindja e europes. ajo eshte ne te njejten kohe edhe nje rast i mire per te informuar mbi zhvillimet kulturore ne kosove si dhe nxitjen dhe pasurimin e marredhenieve kulturore mes vendeve ballkanike dhe perspektives se tyre europiane.

09.june 2006 brochure of the exhibitions in trieste in 48 pages 29x21cm in colour with greetings words from riccardo illy, elisabeth gehrer and fate velaj in occasion of the opening of the exhibition “good morning, balkan" in triest.
for more information about the exhibition please see " views of activities "

riccardo illy - presidente della regione autonoma  friuli venezia giulia

prima di approdare per la sua quinta edizione a trieste su invito del forum europeo italo-austriaco onlus e di iniziative culturali la mostra “good morning, balkan” ha compiuto un percorso significativo, toccando atene, bucarest, tirana e pristina. ed è altrettanto significativo che questa mostra promossa e organizzata da un’associazione della vicina austria, il forum weltoffen international, giunga a trieste proprio durante il semestre di presidenza austriaca dell’unione europea.

sono convinto che proprio l’arte possa contribuire a stimolare una più incisiva conoscenza e unione di popoli di lingue, culture e tradizioni differenti che tuttavia da sempre, in questa parte dell’europa, si sono incontrate, confrontate e contaminate. il friuli venezia giulia da tempo è impegnato per promuovere la conoscenza fra popoli vicini utilizzando proprio la cultura come veicolo di incontro e di proposta.

ciò è avvenuto in anni ormai lontani con la comunità di lavoro “alpe adria”, oggi con il nuovo progetto di euroregione transfrontaliera; ciò avviene da 15 anni grazie al “mittelfest” di cividale del friuli, nato proprio con lo scopo di far rivivere una nuova idea di mitteleuropea, di riallacciare i rapporti che le tragedie della storia e le ideologie totalitarie del xx secolo si erano incaricate di allentare fra paesi, regioni e popoli che per secoli si riconoscevano, pur nelle diversità, in una comune matrice culturale europea.

il processo di allargamento dell’unione europea deve riprendere il suo cammino integrando proprio i paesi del sudest dell’europa nati dalla dissoluzione della ex jugoslavia e della regione balcanica, contribuendo così alla pace, alla stabilizzazione della democrazia e allo sviluppo economico di un’area strategica, profondamente europea ma anche da sempre ponte tra occidente e oriente. che sia davvero,  per l’europa, “good morning, balkan”.

elisabeth gehrer - ministro dell'istruzione, della scienza e della cultura d'austria

mi rallegro che l'associazione "forum weltoffen international" si dedichi all'avvicinamento delle culture dell'area dei balcani e renda accessibile ai paesi dell'europa centro-orientale la diversità culturale di tale regione attraverso la sua ricca attività espositiva. mi ricordo con gioia all'inaugurazione di "good morning, balkans" alla galleria nazionale albanese a tirana l'anno scorso. essa ha dimostrato quanto sia importante che le persone delle regioni europee s'incontrino e s'instauri un interscambio tra gli artisti. proprio mostre come questa rappresentano la prova che una cultura europea degna di essere vissuta può essere solo costituita dalla molteplicità delle culture europee.

la quinta edizione della mostra avviene ora a trieste. in quanto città portuale dell'impero asburgico trieste si trovava al centro delle culture italiana, tedesca e slava. questa città metropolita univa il mondo mitteleuropeo con quello mediterraneo e dei balcani. la sua storia e la sua peculiare posizione geografica fanno di trieste un luogo d'incontro di culture, lingue, etnie e religioni. la mostra "good morning, balkans" è una ottima opportunità per tornare a sottolineare la funzione di ponte di trieste e per avvicinare le persone dei paesi e delle regioni circostanti nel segno della comprensione reciproca fra i popoli.

ringrazio il "forum weltoffen international" e il suo presidente, fatmir velaj, per il lavoro culturale creativo, interessante e ma soprattutto anche tangibile e duraturo nell'ambito del progetto. il mio particolarmente riconoscimento va a tutti gli artisti coinvolti. sono convinta che l'edizione trietsina della mostra regalerà ai suoi visitatori impressione destinate a durare nel tempo e incontro quanto mai interessanti.

bujar leskaj - ministro della cultura e del turismo dell’albania.

l’arte e la cultura fungono da ponte tra i popoli, dell’europa e dei balcani, e come tali sono conosciuti per la loro ricca tradizione nell’evoluzione delle arti. le forme delle arti tradizionali all’interno dei paesi membri dell’unione europea, nell’ambito dei valori universali e anche nelle più piccole regioni parlano le loro proprie lingue. sul cammino della storia dell’arte si possono leggere sia lo scambio dei valori sia l’influenza reciproca in quest’ambito nonche le tracce che hanno lasciato.
già nell’antichità, ma anche oggi nei balcani si trovano un’arte e un’architettura peculiari che risalgono ad antiche civiltà come quelle degli illirici, dei greci e dei romani, ma anche di culture più recenti come quella bizantino, slavo, romano e austro-ungherese, e che valgono come documento della lunga tradizione e del ruolo insostituibile che queste popolazioni hanno svolto nello scambio dei valori culturali, un processo che tutt’ora è in corso. gli artisti con la loro espressività sono i migliori testimoni di questi valori tradizionali e universali che rappresentano la grandezza e il desiderio di pace dei popoli.
il ministero della cultura dell’albania vede i balcani come uno spazio comune di tutti i cittadini, le cui caratteristiche principali sono la pace, la comprensione, il dialogo reciproco, l’accettazione delle disparità e la tolleranza, con le quali ognuno si vogliano identificare e che al tempo stesso valgono come iniziativa a favore dell’integrazione europea.
personalmente ho avuto la fortuna di avere l’onore d’inaugurare la mostra
“good morning, balkans” a novembre del 2005 nella galleria nazionale di tirana e a maggio del 2006 a pristina e sostengo con piena convinzione che in entrambe le occasioni si è trattato di una vera celebrazione dell’arte in cui le opere esposte hanno entusiasmato e conquistato il pubblico albanese. la mostra appartiene alle migliori non solo per le sue opere di per se ma anche perché in essa si manifesta la nuova arte dell’europa centro-orientale. l’arte è la nostra lingua, il nostro più efficace mezzo di comunicazione.
la mostra a trieste è senz’altro un importante passo nella direzione dello scambio dei valori e un’ottima opportunità d’avvicinamento delle culture dell’europa nord-occidentale da una parte e dell’europa centro-orientale dall’altra. sono convinto che anche il pubblico triestino accoglierà con favore questa mostra e in quest’occasione vorrei ringraziare tutti quelli che hanno reso possibile questa mostra, ma un particolare ringraziamento va agli artisti. in tal senso assicuro tutto il mio sostegno in veste di ministro della cultura albanese per questo grandioso progetto col quale rivivono la bellezza e la pace nella mente e nel cuore dei cittadini dei balcani!

fate velaj - presidente del forum weltoffen international

in quanto interfaccia tra l’oriente e l’occidente, tra cristianesimo e l’islam e più di frequente tra il dominio di monarchi, dittatori e oggi demòcrati si può senz’altro affermare che i balcani possiedono una storia tanto gloriosa quanto dolorosa.

ma quanto radicata è in realtà la storia di questa regione nella nostra coscienza? fino a che punto si rende oggi più che mai necessaria una rivisitazione della stessa per rafforzare il senso della responsabilità delle future generazioni? qual’è la situazione attuale dei balcani e quali potranno essere le sue prospettive future? che ruolo rivestono l’arte e la cultura in questo contesto? come si collocano i diversi artisti all’interno delle loro società e di quali responsabilità possono farsi carico?

il proverbio di matthias claudius  „se intraprendi un viaggio, hai qualcosa da raccontare", raggiunge in tale maniera la sua piena importanza. per le persone di questa regione il viaggiare rappresenta una peculiarità permanente, la più antica forma della loro esistenza. si viaggiava sempre, nel bene e nel male, si viaggiava per se stessi e talvolta per gli altri, si viaggiava per curiosità e naturalmente per nostalgia, per la libertà e senza confini.
oggi viaggiare s’è fatto più semplice. i mezzi di comunicazione ci offrono possibilità incredibili rendendo molte cose più semplici, ma facendo al tempo stesso diminuire le possibilità di raccontare qualcosa di nuovo alla fine del viaggio. questo è il compito difficile che noi artisti vogliamo svolgere, cercando di rappresentare sogni, desideri e speranze e presentando contemporaneamente il nostro punto di vista nei confronti di un mondo alleggerito dai suoi complessi. l’artista è sempre un passeggero. non definisce, piuttosto osserva e raccoglie, arrangia e collega, viola le regole e le reinterpreta. collega la realtà con l’irrealtà, la riflessione con la proiezione, l’ordine col caos. non conosce limiti, va oltre. la sua opera va intesa come strategia artistica per avvertire e concretizzare il mondo tra cielo e terra, tra la realtà e l’immaginazione, tra passato e futuro.

l’iniziativa „good morning , balkan“ rappresenta un’ottima occasione per presentare i doveri, le speranze e al tempo stesso l’importanza dell’europa centro-orientale. la mostra intende anche informare sui progressi fatti dai balcani di oggi ed essere un’opportunità d’allargamento e approfondimento dei reciproci rapporti dei paesi di quest’area, ma anche con quelli dell’unione europea. poiché l’entrata dei paesi balcanici nell’unione europea non è solo una grande opportunità per loro, ma rappresenta anche un’arricchimento per tutta l’unione europea.

il fatto che artisti provenienti da paesi con diversi stili di vita e diverse religioni presentino le loro opere in un’unica sala, è di per se prova di dialogo e apre nuove vie al benessere di tutti.

26.october 2007 - exhibition catalogue in 40 pages, 22x29 cm in colour, published in tetovo with texts in englisch by, emil brix, aleksandar petreski and fate velaj.
for more information about the exhibition please see http://velaj.com/?cid=1,103,229

emil brix – director general for cultural politics, federal ministry for european and international affairs of austria

austria and the balkan region are closely connected by common history and geographic vicinity, by joint economic,social and cultural interests. since the fall of the iron curtain in 1989, our co-operation has even become more intense, with austria supporting the democratic, social and ecological development especially in south-eastern europe.

in this context, the role of culture is of particular importance in promoting mutual understanding and,consequently, peace and stability.  the creative potential and cultural and religious diversity that we find in the works of artists from south-eastern europe may indicate to us new paths and show us new answers in the evaluation of the past and in constructing the future of this region that holds a key role in the development of our entire continent.

thus the austrian foreign ministry welcomes the exhibition project “good morning, balkan” which provides a platform also for presenting visual artists from balkan countries and from the european union. this project is a fascinating “work in progress” with former presentations in cities like, athens, bukarest, tirana, pristina and trieste

i would like to thank the `forum weltoffen´ and its president fatmir velaj, for this important initiative which helps us to share the visions of 20 artists from western europe, austria and the `balkans´ on the process of european integration.

special thanks go, of course, to the city of ohrid that has always been a meeting point of eastern and western culture, of ancient traditions and modern life, and to its mayor aleksandar petreski, with whom we have been able to co-operate on splendid initiatives such as the ohrid summer festival earlier this year.

aleksandar petreski - mayor of ohrid

after a lot of important things and beautiful occasions ohrid has always showed up itself as a real center of events with european and worldwide character. just these days, exactly the afternoon and this evening our beautiful town, cultural and spiritual center of macedonia is thrifty of value happenings for the present time and future heritage of civilization.
actually the world conference for  different dialogs of religion and civilization in the frame of tonight’s exhibition, by artists of south east europe, with no doubt they confirm and give us for the rights to pride our self  feel like citizens of world.
that feel of pride can possess only people with cosmopolitan spirit who is anxious and flies up above area. also this feeling confirms another truth: ohrid the crossroad town of civilization among centuries; treasure town of culture-historical heritage – it is not just a history, it is not a town of that what is created with centuries. ohrid today lives with the same spiritual potency too. well treating of past traditions, ohrid today creates values as a pledge of future and following generations. strictly this meeting, the exhibition named “good morning, balkan” strongly confirms that truth and our determination for which we work untiringly as citizens and local government.
dear friends because of that, as a mayor i engaged this exhibition,  that have seen athens, trieste, tirana and other centers of balkan, transfer this exhibition in ohrid too. this exhibition is a project of “open world” supported by national institutions of republic of austria, it is not just a summary of artistic pictures of 20 authors from balkan, austria and other european countries. at the same time it is witness about how strong the culture connects people erasing borders and barriers but it impulses much more in processes euro-integration in balkan at all. as for me and all the others that will see this exhibition, this event brings a huge contribution of ours effort for affirmation of ohrid as a town of culture and spiritual center with all things that possesses and dos that now, belongs to values of civilization at this time and the times coming up.
i express acknowledgement to competent institution of republic of austria to “open world” forum,  president mr. fatmir velaj and to all who  contributed make us thrifty of this exhibition. so, we and they, once more confirm that ohrid not only in past but also today, presents crossroad where civilizations meet each other. i’m convinced this beautiful town owing to this events will be suchlike in the future and forever.

erhard busek-president of eropean forum alpbach

„good morning balkan“ is an evocative title. it links memories of a dark and possibly unpleasant night that lies behind with the hope for a new beginning ahead. “good morning balkan” echoes “good morning vietnam”, a film that tells a story of anarchic humour in the midst of a grotesque war. “good morning balkan” can be interpreted as a friendly greeting, but it is also a wake-up call.

this wake-up call, in my opinion, goes out more than anything to the politicians and economic decision-makers outside the balkan region, especially in europe. to understand the wake-up call correctly, you have to be clear about the fact that to say “good morning balkan” is not so much a memento pointing to the dark past of the 1990s, but much more an invitation to seize the manifold opportunities that the balkan region offers today – politically and economically.

the invitation is equally valid for each and every member of the general public. it is an invitation to get to know the countries of the balkan region. there are cultures waiting to be explored, people to be met, stories to be told.

with his project “good morning balkan”, fate velaj has created an ingenious way of expressing the state-of-mind of the balkans. with pieces of art that immediately grip the beholder’s imagination, he presents to the world a cross-section of the region’s memories, interests, worries and hopes. it is a reminder of the fact that there is a lot of constructive and creative energy in the balkans, and there is much that the people there can teach to the rest of the world .i am very proud to present “good morning balkan” to you here in alpbach.

boris nemsic – ceo mobilkom austria

the balkan region, more than almost any other, has been marked by the political and social changes it has experienced over the past twenty years.  today the balkans are a region of heterogeneous and small nations, a "melting pot" of ethnic, cultural, religious and economic differences – and it is exactly this which makes the area so exciting. the art and culture scene in the balkans has also developed rapidly, for art has long been closely linked to social change and has always been a pioneer for mutual understanding and cultural exchange. art can help us come to terms with the past and can build bridges between countries and cultures.
"think global, act local" is a guiding principle for the mobilkom austria group, and so the acceptance and conscious exchange of unique cultural characteristics within the group is especially important. with innovative projects such as the exhibition "good morning balkan," we want to help build bridges between the countries of southeast europe. the goal of this commitment is to show how important it is for all people, and especially for a future europe, to recognize other culturesin all their individuality.

fate velaj – chairman of forum weltoffen international

as chairman of the forum weltoffen (open world)and as curator i see this exhibition in European forum Alpbach as a good opportunity and as better possibility to meet and to present the challenges, the hopes and the new importance of south-eastern europe.
it is also an occasion to reflect on the cultural achievements of today's balkans-19 years after the collapse of the iron curtains and to inform as well as a source of enrichment and deepening the cultural relations between the countries of this region and european union.

17. november 2002 exhibition catalogue, 52 pages, 24x17 cm in colour, published in cairo with texts in englisch and arab by samir faarag, ferdinand trauttmansdorf and fate velaj.
for more information about the exhibition please see " views of activities " 

samir faraag - president of the national cultural centre of egypt
within the framework of cooperation between egypt opera house and forum weltoffen in austria , it as been agreed upon to make an exhibition for the nile and the danube with the aim of the strengthening and deepening the relationship between egypt, why has on of the oldest civilisations of the world, and all other nations for assembling and uniting the world various cultures. in spite of the differences of the world societies and cultures art domain can absorb all the artists of the different nations, so, some artists who work and live in austria where hosted through the fact that they have various background as albania, austria, bosnia,  bulgaria, czech republic, columbia, france, germany, japan, s.korea, iraq, macedonia,  etc, in one show room together with their egyptian artist fellows to exhibit their artistic works expressing their experience of joy, sorrow and hope under the title of  “ …between danube and nile…”
the head of “forum weltoffen” mr. fate velaj  is endeavouring to deepen the sense of cooperation among the world nations despite the difference of their backgrounds, religions and political system. they are gathered through art and culture to discuss and show their works which reflect the culture and civilisation of their countries. in this exhibition we had the opportunity to dialogue with some foreign artists  in a respectful and appreciative manner. twelve artist participants from egypt who resembled samples of the egyptian art attended this show namely dr. magdy abdel aziz, who played a big role in the coordination and organisation of the exhibition, dr. hussein el gebali, dr. aida abdel karim, mr. makram hunein, mr. khamis shehata, mrs. fayza abdel moniem, dr. zeynab al zegeny and dr. hazem fathallah, and dr. omar el nagdi. the exhibition received a great admiration from critics artists and university professors and was visited by a great number of the audience who witnessed its big success .it also was covered by some informational channels such as orbit, the enlightenment channel and the good morning egypt channel, nile tv. news 1, etc, as well as official newspapers published many items about it and its importance. we are looking foreword  to greater cooperation in this field because such exhibitions do have a great incentive to peace and an assertion that egypt is a peaceful country which embraces wide world art.

ferdinand trauttmansdorff-austrian ambassador in egypt
an exhibition, presenting a group of artists living and working in austria, but originating from countries so different as iraq, bosnia, albania, bulgaria ,macedonia, turkey, czech  republic, japan, south  korea, columbia, france, germany and  austria together with egyptian artists seem a unique opportunity for a genuine encounter of different cultures and civilizations.
gazing through works of art ,which unite such a variety of national, ethnic and social backgrounds in one single showroom, provides   the right asset for an intense dialogue with the artists, their work, their world, their social, religious, political, ethnic environments, their personal experiences, their views, their grievances, their joy, their frustrations, their hopes, their talents. the differences among the nations and societies that they represent have in the past led to conflict, battles, suffering, death and destruction. but we can and should experience the variety of backgrounds that they represent as an extraordinary wealth , which can also serve at the right basis for creativity, mutual understanding and respect reconciliation and peace.
please, dear visitor, plunge into this wealth and take the chance of drawing your own conclusions from this unique offer.
we are grateful to forum weltoffen for organising this exhibition. mr. fatmir velaj and his “forum weltoffen” proved  of many occasions that a productive and peaceful encounter among different cultures is possible even in areas of bitter conflict, like one the balkans. this exhibitions shows us that there is enough reason for all countries, nations, cultures and civilisation not to despise and fight but to respect each other.

fate velaj-chairman of forum weltoffen international
history is heavily influenced by the migration of people from one country to another. they contribute in enriching our society economically and culturally.
“forum weltoffen” has set itself the task to discover this creative potential present in all cultures, to make it visible and to use  it in the development  of society. through different cultural activities we try to bring cultures together in order to foster greater mutual the development of society. art and culture should act as a bridge allowing people to meet in an open and open –minded way.
dears art lovers.
here in cairo we are showing multicultural austria at its best in the hope that in can act as an example in a world full of complex problems which is now more than ever looking for peaceful solution. we as artists cannot solve these problems but as creative and critical members of society we offer new ideas, concepts, perspectives and genuine alternatives. at the same time we are the best example for more dialogue, tolerance and understanding.
artist try to make our world a better place and i am convinced that our exhibition in cairo is a step in the right direction and represent a small contribution towards  achieving this goal.
therefore, i would like to thank all the contributing artists from very different parts of the world and all the contributing  artists from egypt who have both declared their readiness to participate in this new and unique initiative.
i also would like to thank all institutions involved in the preparation of the exhibition.

07. mai 2002 exhibition catalogue in 36 pages, 23x16 cm in colour, published in skopje with texts in german, macedonian and albanian. for more information about the exhibition please see " views of activities "

-presentation of the diploma work

testing senat:
dr. renate göbl-institute for cultural management, vienna
mag. peter donhauser- technical museum vienna
mag. claudia ehgartner-house of art vienna

matrikel-nr-0474026
study-s.992-218
study plan- 2002u

academic diploma
during the tenure of rector dr. gerald bast
the dean of studies ao. univ.-prof. mag. art. josef kaiser
is pleased to confer upon
fatmir velaj born 31 july 1963
after the completing of the university
in acordance to university organisation and studies act BGB Nr.120/2002
the academic degree of
MAS-exhibition and cultural communication management

diploma thesis:

“good morning, balkan”-reflections about the presentation of contemporary art coming from countries of middle and south-east of europe

supervisor:dr.christian rapp-university of applied arts vienna

summary
00.0-prolog
01.0-i and my balkan -short autobiography
01.1-skopje, 2002
01.2-the history and the present
01.3-balkan or south-east europe?

02.0-where does balkan begin?
02.1-balkan it’s different
02.2-the traditional cultural diversity

03.0- why do people identify themselves as non-balkan?
03.1-interview with dr. thede kahl- institute for south east europe, vienna
03.2-balkan – an european cultural space?

04.0-intervention over national niveau–albania
04.1-discussion with visar zhiti - author and dissident of the communist regime
04.2-presentation of albanian’s culture

05.0-intervention over international niveau–the balkan
05.1-borders and their creativity
05.2- balkan culture prospects in west
05.3-discussion with carl aigner -director of nö museum st. polten

06.0-the exhibition „blut & honig“ in the essl collection klosternueburg-analyse
06.1- balkan begins in klosterneuburg
06.2-discussion with karl heinz essl–owner of essl collection
06.3-discussion with andreas hoffer – exhibitions curator
06.4-analysis of the international press about the exhibition „blut &honig“

07.0-documentation of fate velaj’s exhibition series "good morning,balkan
07.1-for which group of populations was this exhibition concepted?
07.2-the history of the project
07.3- why a cycle of exhibitions?
07.4-what was the particular of the exhibition?
07.5-what groups of artists was it focused?
07.6-the selection of the balkan artists and their participation
07.7-analysis of different the art works
07.8-where was the exhibition held, and why there?

08.0-summary of the project “good morning, balkan”

09.0-abstracts

10.0-literary index

11.0-attachments
11.1-greeting words and opinions of different highest personalities of europe
11.2-international press. short description about „good morning,balkan“

prologue
“good morning balkan” is a searching project in interdisciplinary field among art, culture and society that is represented at this instant by the series of art exhibitions “good morning, balkan” and by discussions panel “xenos-living and working in diversity”. this initiative was first held in 2003 in athens art centre, then in the national museum of romania in bucharest (2004), national gallery of albania in tirana(2005), national gallery of kosovo in pristina and at the gallery of the city of trieste in italy (2006) and will be presented in others capitals of europe in the following years.
located in the south-eastern part of europe the history of balkan would touch the confines between the orient and the occident, between roman catholicism civilisation in west, the byzantium orthodox’s in east. in the beginning of the nineteenth century national countries were created from the dissolving of the big ottoman empire. in european history balkans was always a place for hegemony, supremacy and influential spheres between the great powers of west and east. immediately after the end of world war two many a balkan countries fell under communist regimes, such as tito’s yugoslavia. after tito’s death and the fall of the iron curtain in nineteen eighty-nine many of the unsolved conflicts came into surface and found their way through violence. nowadays balkans consists of many people and small states, consists of many contrasts in ethnicity, culture, religion and economic development and its fighting its way toward full membership in eu.
by means of my cycle “good morning balkan” and “xenos-living and working in diversity” i seek to answer these questions in my diploma work:
1.-how deep is the history of this region sealed in our conscience?
2.-what is the situation in nowadays balkans and what does its future look like?
3.-what can the role of art be in this situation?
4.-what is the place of artists and culture-makers in the societies in which they live and what responsibilities are they willing to take?

abstracts
the diploma work “good morning balkan”-reflections about the representation of art and culture of the countries of central and southeast of europe - is an comparison between past and present of balkan and their reflection in art and culture. in these past years, in west europe there has been a myriad of presentations of art and culture coming from countries of south-eastern europe. many of these exhibitions started from the geographic notion of this artistic region and were self-consciously called balkan.  in this diploma work a profound analysis of one of this big representation, such as that of the famous curator herald szeman’s “blut&honig” in essl collection in klosterneuburg, is made. the description and the analysis of this project is put at a balance with my “good morning balkan” project, that unlike a big and concentrated project was percepted in many years scattered in many south-eastern europe capitals as an efficient dialog with actors from different cultural backgrounds.                          
to the representation and analysis of both cultural projects has been added the thoughts and the analysis of experts from different scientific fields about the history, mentality and cultural potential of south-eastern europe.

literary index
1-emil brix – was bringt der osten der westen? –enzyklopädie des europäischen osten – wieser verlag 2001 s. 46
2-magarditsch hatschikjan – was macht südosteuropa aus? einleitung- „südosteuropa- gesellschaft, politik, wirtschaft, kultur“ seite 1 c.h. beck´sche verlag-  münchen 1999 - isbn 3406453449,
3-erhard busek – good morning, balkans- vorwort, bukarest 2004
4-der krieg und seine toleranz-ein gespräch mit slavoj zizek  go / mb in arranca!-ausgabe 19   quelle :internet
5-kaser, karl - familie und verwandtschaft auf dem balkan - böhlau  wien 1995. 522 s
6-karlheinz essl - kurier (do 15.05.2003) - sonderbeilage "kunst am balkan" peter jarolim
7-„raumstrukturen und grenzen in südosteuropa“ - albaner in südosteuropa-durch staatgrenzen getrenntes volk. michael schmidt-neke, seite 181
8-„südosteuropa jahrbuch 32 -raumstrukturen und grenzen in südosteuropa “ seite 13, münchen 2001, herausgegeben von cay lienau isbn 3-925450-94-7
9-szeemann, harald- katalog „blut und honig“ seite 16
10-szeemann, harald- katalog „blut und honig“ seite 16
11-quelle internet

contact: university of applied arts vienna
oskar kokoschka platz 2
1010 vienna
austria

study visit in barcelona, 30 march 2006
cccb - centre de cultura contemporània de barcelona

fate velaj-analysis

das zentrum für zeitgenössische kultur in barcelona ist in einem fantastischen gebäudekomplex mit innenhof mitten im mythischen stadtteil raval untergebracht. theateraufführungen, rockkonzerte, riesenausstellungen und festivals haben dem zentrum ein profil verliehen, das längst internationale strahlkraft erreicht hat.

die geschichte
barcelona ist die stadt der großen künstler und der avantgarde: miró, dalí, picasso, tàpies und gaudí haben ihren teil zur modernistischen gestaltung der stadt beigetragen. etwa 40 museen und ein interessantes kulturprogramm runden das gute angebot ab.

als barcelonas berühmtes opernhaus "el liceo" nieder brannte, da war man in der stadt nicht nur bestürzt über diesen verlust an sich. der schmerz am kulturellen nerv der stadt war doppelt heftig, weil sich wie ein böser fluch zu erfüllen schien, was man am meisten gefürchtet hatte: die postolympische depression. sie betraf insbesondere die kultur, denn dass die olympischen spiele von 1992 - so etwas wie der wirtschaftliche, aber auch der politische und urbanistische weckruf der stadt - mit der abschlusszeremonie vorbei sein würden, war jedem klar gewesen.

auch wenn es einen makabren beigeschmack hat: die tatsache des ausgebrannten "liceo" hat den start des "centro de cultura contemporánea de barcelona", des zentrums für zeitgenössische kultur in barcelona, durchaus begünstigt. hier war der abwärtstrend nicht nur gestoppt, sondern umgekehrt worden, hier ruhte, nein, hier lebte die hoffnung

das cccb - kulturzentrum wurde 1994 eröffnet und ist schauplatz künstlerischer experimente, in deren mittelpunkt die beziehungen zwischen mensch, umwelt und natur in der modernen stadt stehen. neben ausstellungen finden filmvorführungen, konzerte und lesungen statt.

das cccb ist eins der größten kulturzentren der neunziger jahre und verfolgt ein spezielles ziel: hier dreht sich alles um das thema städte. das urbane phänomen steht im mittelpunkt der ausstellung und der hier stattfindenden kurse, vorträge und konzerte und wird aus jedem kulturellen blickwinkel durchleuchtet. das cccb befindet sich im ehemaligen gebäude casa de la caritat und bildet neben dem neuen museum zeitgenössischer kunst (macba) einen neuen kulturellen anlaufpunkt in der ciutat vella.
der mittelpunkt von el raval ist der weite platz vor dem neu geschaffenen kulturzentrum, centro de cultura contemporània (cccb). außen nutzen skater die stufen für halsbrecherische sprünge. im inneren des gebäudes werden ausstellungen gezeigt, finden filmfestivals und literaturtage statt. hier bekommen künstler räume zum arbeiten und die möglichkeit, ihre werke zu präsentieren. in diesem zentrum fließt ganz viel zusammen.
die entstehung des cccb entspringt dem konzept, wirtschaftlich benachteiligte stadtgebiete mit der ansiedlung von kunst und kultur neu zu beleben. gebäudebestand und umbau der casa de caritat wurden dem kulturzentrum von der diputation barcelona geschenkt.
der putzfassade des ehemaligen armenhauses sieht man von außen nicht die umfassenden umbau- und erweiterungsmaßnahmen an. umso überraschender wirkt dadurch der erweiterungsbau, der den vormals offenen hofraum neu fasst: der quadratische innenhof gibt den blick frei auf das sechsgeschossige glasprisma, das durch unterschiedlich getönte glasscheiben in zwei teile gegliedert wird.
mit ausnahme der höhe fügt sich der neue baukörper in die konstruktionsachsen und hauptmaße des altbaus ein. die zum innenhof orientierte glasfassade überragt die angrenzenden alten gebäude, ab traufhöhe neigt sie sich über den hofraum und scheint diesen überdecken zu wollen.

das unter dem innenhof gelegene eingangsfoyer betritt der besucher durch eine versteckt liegende rampe im hof. dieser halbdunkle, nur durch lichtschlitze beleuchtete raum weitet sich schließlich, bis der neubau die decke in schwindelerregende 20 m höhe reißt. über rampen und rolltreppen gelangt man vom foyer aus zu den ausstellungs- und seminarräumen, einer cafeteria und weiteren serviceeinrichtungen in den oberen geschossen

mission statement
cccb ist eine multidisziplinäre institution. sie organisiert ausstellungen, musik, dance, kurse, debatte, lektüre…
cccb ist ein team der die kreatives künstlerisches experiment unterstützt. sie ist offen für jede sprache und neue künstlerischen formats.
cccb ist urban. ein zentrum  der für den stadt  und der kulturelle katalysator barcelonas
cccb ist publik. sie ist ein konsortium des diputació de barcelona (barcelona county council) und ajuntament de barcelona (barcelona municipal council)                                                                                                                            
am 30 märz um 16.00 uhr sind wir, zu einem besuch ins cccb gegangen.

dort habe ich das programm und die perspektiven des cccb präsentiert.

die wichtigsten daten sind:

1-cccb kein museum. wir sind ein echtes kulturzentrum, das nicht nur für themen gedacht ist, die die stadt barcelona betreffen, sondern offen für jede kultur der welt. gleich am anfang sind wir mit verschiedenen architekten in verbindung gewesen und wollten ein kulturzentrum für ausstellungen, dance, musik, film und andere kunstrichtungen sein.

2- die idee  der architekten war ein projekt zu machen, das allen zielen entspricht:
eintritts erleichterung und viel platz für bewegung in allen räumen des cccb

3- die ausstellungen sind nur 2-3-mal im jahr, weil das nur ein teil des programms ist, anders als im macba gegenüber. für die ausstellungen arbeiten wir 2 jahre im voraus. so haben wir eine jury die, die besten künstler und konzepte auswählt.
weil wir kein museum sind haben wir auch keine sammlung oder dokumentations- zentrum.

4- cccb ist eines der wichtigsten kulturzentren in barcelona. so organisieren wir auch für andere institutionen in barcelona die keinen raum haben:
events,  festivals, alternative festivals, festivals für zeitgenössisches musik, buchmesse, interdisziplinäres festivals, andere events in zusammenarbeit mit gemeinde barcelona, kinder festivals, etc. einiger dieser festivals werden jedes zweites jahr organisiert.

5- cccb arbeitet zusammen mit universitäten von barcelona. diese kooperation gibt uns die möglichkeit, andere themenbereiche in konzepten, internationales meetings und debatten anzubieten.

6- das cccb budget für 2006 (in euro) ist 10,445,240.00

7- cccb publiziert einen zwei-monats programm mit allen wichtigsten events.

danach haben wir die präsentationsräume der cccb ausgeschaut. was mir am meisten gefallen hat, war die präsentation der zusammenarbeit zwischen zwei filmemachers: victor erice und abbas kiarostami. unter der titel: „erice - kiarostami. correspondences“ wurden die arbeiten beider künstler präsentiert.

tirane, 30 qershor 2011

prezantim i temes se diplomes "eu-between me and you"

permbajtja: 73 faqe analize mbi temen

prezantoi: diplomanti fate velaj

shoqerues teme: prof.dr. vasillaq kureta, dekan i fakultetit te shkencave politike

komisioni i perbere nga

kryetar: phd. enis fita-shef i departamentit per marredhenie nderkombetare

anetar: prof.dr. laurant bica, ma.irna peshkepia

vleresimi: 10

permbajtja:

01.1 prolog

01.2 une dhe bashkimi europian – nje autobiografi e shkurter

01.3 “vlora-vienna-brukseli” – prezantim ne eu parlament ne bruksel, 2001

02.1 shqiperia: ne „ballkan“, ne juglindje te europes apo ne europe?

02.2 historia dhe prezenca e saj

02.3 kush eshte ne evropën juglindore? 

02.4 ballkan është ndryshe 

03.1 europa dhe „europa e bashkuar“

03.2 europa dhe ndertuesit  e saj - konrad adenauer 

bashkebisedim me prof. dr. bernhard vogel - ministerpresident a.d. si dhe president i „konrad-adenauer - stifftung“, berlin

04.1 zgjerimi i be-së dhe ballkani perëndimor

04.2 shqiperia dhe be

04.3 marrëveshja e stabilizim asociimit

04.4 “europa- sa larg se afermes” - shënime te dr. hannes swoboda nga dy aktivitetet qe realizova bashke me te ne tirane dhe vlore te cilat ai i botoi ne librin e tij “tour d’europe”

04.5 çfarë duhet të bëjë shqipëria përballë "lodhjes nga zgjerimi"?

05.1 alpbach 2006 – ne kerkim te ndergjegjes dhe sigurise.

05.2 „politika si treg ideshe“- josefina topalli ne aktivitetin e organizuar nga une ne european forum alpbach 2006 

05.3 „shqiperia-e pare ndryshe“ - disa ide te dr. erhard busek

06.1- 100 hapa drejt europes

06.2 jehona internacionale e konceptit

06.3- europa dhe ne - interviste me doris pack – europedutete

06.4- pershendetje e josé manuel barroso– president i komisionit europian

06.5- pershednetje e benita ferrero-waldner – komisare per punet e jashtme

06.6- pershendetje e werner faymann - kancelar i republikës së austrisë

06.7- pershendetje e michael spindelegger – minister i jashtem i austrise

06.8- pershendetje e dr. peter balazs - ministrer i  jashtëm të hungarisë 

06.9- bashkebisedim me ambasador dr. emil brix

06.10- bashkebisedim me wolfgang petritsch- ish gouvernator i bosnjes 

06.11- disa ide dhe refleksione te prof. perparim kabo mbi konceptin tim te ndertimit te nje bulevardi per europen

07.1 eu-betwenn me and you

07.2 europa pa barriera dhe levizja e lire.

07.3 perse ky cikel debatesh mbi europen?                                                                              

07.4 cfare doja te arrija une me kete iniciative?  

07.5 dokumentacion  i ciklit te aktiviteteve “eu-between me and you”

08.1 abstract

09.1 index i hulumtimeve

prolog

Qellimi i kesaj teme diplome nuk eshte te perqendrohem mbi fakte dhe data te hollesishme nga historia dhe rruga e qeverive shqiptare ne perpjekjet e tyre per anetaresimin ne bashkimin europian. 

Ajo do te jene me shume nje permledhje e perjetimeve si dhe aktiviteteve te mia por, dhe idete e mia si dhe rruga ime integruese ne shoqerine europiane si person, si artist por edhe si drejtues i forum weltoffen international- nje nga organizatat me te rendesishme ne europe ne krijimin e strategjive dhe politikave kulturore ne permbushjen e slloganit te be “t’a bashkojme europen nepermjet kultures”

Duke u fokusuar ne kete rruge und do mundohem te paraqes nje rruge dhe vizion timin e cila nga shume personalitete te larta te politikes europiane eshte klasifikuar si unikale por edhe si nje perfaqesim dinjitoz i te gjithe atyre emigranteve te cilet ne vitet e para te ’90 u larguan nga vende totalitare e pa demokraci por qe ne thellesi te ndjenjave, shpirtit  dhe zemres se tyre kishin rruajtur te ndezur te gjitha vlerat e virtytet e shoqerise moderne europiane.

Ne kete teme do perqendrohem edhe ne disa stacione te krijimit te be se sotme, zgjerimin e saj ne vite si dhe disa stacione te zhvillimeve europiane ne shqiperi, rrugen e saj drejt europes si dhe pse po zgjat pa fund kjo rruge.

Tema do te pasurohet edhe me leterkembime, intervisa e analiza te disa personaliteteve europiane te cilat prezantohen per here te pare ne publik me anen e kesaj pune diplome.

Tema e diplomes  “eu-between me and you” (europa- ndermjet teje dhe meje) mbeshtetet ne disa analiza rreth idese se europes, se ballkanit si dhe vete shqiperise por dhe ne punen e bere nga une gjate ketyre 10 viteve te fundit neper europe gje qe ebene kete teme diplome me te prekshme duke e pasuruar me fakte te bazuara dhe realizuara. 

Abstract

Ne punen e diplomes „EU-Between me and you / ne dhe Europa“ behet nje debat dhe analize e brendshme mbi perjetimet e vete autorit mbi te kaluaren, te tashmen si dhe te ardhmen e rajonit te Ballkanit ne pergjithesi si dhe shqiperise.

Kohet e fundit po diskutohet e debatohet shume reth anetaresimit te vendeve te mbetura jashte BE ne juglindje te europes ose sic quhet ndryshe Ballkani Perendimor. Ne kete teme autori ndalon te disa fenomene te ketyre vendevedhe analizon se pse keto vende kane prekur thelle historine e kontinentit dhe cilat kane qene pasojat e tyre.

Kjo teme diplome pasurohet edhe me diskutime, bashkebisedime e mendime te vete autorit me disa nga personalitetet me te larta te europes me te cilet ai ka bashkepunuar gjate ketyre 10 vieteve te funditneper europe. Ketu behet fjale per projektet “Good morning, Balkan”, “100 steps to Europe” si dhe “EU-Between me and you” te cilat autori I ka zbatuar me sukses ne Vjene, Athine, Bukuresht, Tirane, Prishtine, Trieste, Ohrid, Alpbach, Vlore, etj.

Autori mendon se Ballkani Perendimor dhe ne vecanti shqiperia vujane akoma pasojat e sundimeve te ndryshme gjate historise se tyre mijvjecare gje qe ka lene rrenje thelle ne mentalitetet e tyre si ne mostolerance, deshiren e debatit konstruktiv, te mendurit e te qenit te vecante e te paret ne cdo gje etj dhe se shpeshhere vene interesat paraprake perballe atyre te se ardhmes se tyre europiane.

09.1 Index i hulumtimeve

1- Emil Brix – Was bringt der osten der westen?–Enzyklopädie des europäischen osten – Wieser Verlag 2001 s. 46

2- Magarditsch Hatschikjan – Was macht Südosteuropa aus? „Südosteuropa Gesellschaft, politik, wirtschaft, kultur“ faqe 1 ch. beck´sche verlag-münchen 1999 - isbn 3406453449

3- Erhard Busek – good morning, balkans- vorwort, bukarest 2004

4- „Der krieg und seine toleranz-ein gespräch mit Slavoj Zizek“-quelle:internet

5-Vuk Draskovic–“Europa-Macht und Ohnmacht” European Forum Alpbach-2005–Verlag -faqe 40

5- Karl Kaser „Familie und verwandtschaft auf dem Balkan“-böhlau wien 1995.522

6- “Marreveshja e Stabilizim Asocimit” – Quelle: EU Info Centre

7- „Shqiperia dhe BE“ – Quelle: Ministria e Integrimit Europian

8- "Çfarë duhet të bëjë Shqipëria përballë lodhjes nga zgjerimi"? Quelle: Deutsche Welle

9- Quelle: nga fjala e Ambasadorit Helmuth Lohan Ne Vlore

10- “Shqiperia dhe Gjermania” Quelle: nga fjala qe lexoi ambasadori Bernd Borchardt ne symposiumin ne Vlore

11- “Shqiperia dhe Spanja” – Quelle: nga fjala e ambasadorit Manuel Montobbio ne Vlore 

12- “Shqiperia dhe Britania e Madhe” – Quelle: nga fjala e ambasadores Fiona McIlwham  ne Vlore 

realizim ne praktike i ideve te temes:

1-janar-qershor 2009 - idea dhe zbatimi i projektit "100 hapa drejt europes"

2-shkurt 2010-"eu-between me and you" be/shqiperia http://velaj.com/?cid=1,103,288

3-mars 2010 "eu-between me and you" gjermani/shqiperi http://velaj.com/?cid=1,103,289

4-prill 2010 "eu-between me and you" spanje/shqiper http://velaj.com/?cid=1,103,291

5-korrik 2010 "eu-between me and you" osbe/shqiperi http://velaj.com/?cid=1,103,312

6-nentor 2010 "eu-between me and you" britani/shqiperi http://velaj.com/?cid=1,103,317

7-prill 2011 "eu between me and you" france/shqiperi http://velaj.com/?cid=1,103,331

8-maj 2011 - "eu-between me and you" ditet e austrise 1 http://velaj.com/?cid=1,103,335

9-maj 2011 "ditet e austrise" debatet ekonomike http://velaj.com/?cid=1,103,336

10-qershor 2011 "eu between me and you" - prishtine http://velaj.com/?cid=1,103,338

mbrojtja e diplomes u realizua mbas kerkeses time prane dekanatit te universitetit:

Universiteti Kristal

Fakultetit te shkencave politike

Z. Dekan: Prof. Dr. Vasillaq Kureta

Tirane, 26.10.2010

I nderuari Z. Kureta,

Une Fatmir Velaj, dega “Marredhenie nderkombetare” paraqes perprara Jush kerkesen time qe, diplomen time t’a mbroje me nje studim me teme: ”EU-between me and you.”

Duke qene i bindur se ju i nderuari z. Dekan do e miratoni kete kerkesen time puna e se ciles do bazohet dhe ne ekperiencen time internacionale ne institucionet qendrore te bashkimit Europian si dhe ne kancelerite europiane une gjithashtu do te ndjehesha i nderuar nese Ju, do te pranoni edhe kerkesen time qe te ishit pikerisht Ju shoqeruesi i kesaj teme. 

Une jam i bindur se ju me eksperiencen tuaj shumevjecare ne institucionet qendrore ne Shqiperi do te ishit nje pasurim i kesaj teme dhe personi ideal per mua.

Me konsiderate

Fatmir Velaj

Program pune per pergatitjen e temes se diplomes me titull ”EU-between me and you.”

1.Mars 2011. Do te punohet per strukturimin e permbajtjes se temes dhe shfletimin e literatures se nevojeshme,ne konsultim me udheheqesin  e diplomes.Paralelisht me kete do te grumbullohen materiale dokumentare qe nevojiten per studimin.

2.Prill 2011 do te diskutohet kapitujt e pergatitur te diplomes ne bashkepunim me udheheqesin e temes dhe do te vazhdoje puna per permiresime.

3.Qershor 2011 do te diskutohet ne plotesine e vet tema e diplomes dhe do te realizohen verrejtje t e sugjerimet konkrete.

4.Korrik 2011 do te kryhet mbrojtja e diplomes. Diploma do te dorezohet me pare ne senat, ne tre kopje te lidhura sipas formatit te percaktuar nga departamenti I maredhenieve nderkombetare.

Diplomanti:Fatmir Velaj

12.mai 2007. brochure of activities in 70 pages, 21x29 cm in colour, published in vienna with texts in german and albanian by alfred moisiu, fate velaj, hannes swoboda, ilir meta and lorenzo tomassoni. for more information about the exhibition please see " views of activities "

alfred moisiu - presidenti i republikës
nga fjala e mbajtur ne hapjen e expos "ndjenja shqipetare & frymezime europiane me vepra arti nga fate velaj dhe hannes swoboda

“…jam plotësisht dakord me të gjitha ato që tha fatmiri - një djalë shqipëtar që dallgët e fatit e cuan në vende të largëta por që diti të bëjë nëj emër të mirë e të respektuar-…pra në hyjmë në europë për të marrë kulturë por njëkohësisht kemi edhe cfarë cojme. lashtësia e popullit shqiptar, virtytet e popullit tonë, arti ynë i vjetër, janë vertetë një pasurim që mund ti bejmë europës...”

fate velaj - ideator dhe organizator i platformes "al-eu-al"
nga fjala e mbajtur në hapjen e simpoziumit "europa-sa larg së afërmes" në universitetin e vlorës

i nderuari z. rektor, i zoti i shtëpisë,
i inderuari z. meta
lieber hannes,
egreggio console generale d’italia sig.tomassoni,
të nderuara zonja e zotërinj,
të dashur studentë.

dje, në ambientet e muzeut historik kombëtar në tiranë ne startuam platformën „al-eu-al“. kjo platformë startoi me anën e një ekspozite jo vetëm interesante për nga veprat në pikturë e fotografi të paraqitura nga unë dhe miku im i vjetër hannes swoboda por edhe nga titulli i saj: “ndjenja shqiptare-frymëzime europiane”. ndjenja e frymëzime të alternuara të dy personave të lindur në vende të ndryshme, me histori e kultura te ndryshme të të njëjtit kontinent por që të përbashkët kanë idenë dhe vizionet e vetë kontinentit: atë të një europe si shtepia jone e përbashkët.
nuk ka vlerësim më të madh për një aktivitet kur hapjen e saj e bënë vetë i pari i shtetit, presidenti i republikes z.alfred moisiu që jo vetëm n’a nderoi me ardhjen e tij por përdori edhe fjalë të përzgjedhura në fjalën e tij duke n’a dhënë ogurin e mirësisë për idenë dhe dëshirën tonë, atë që t’a shohim shqipërinë sa më shpejt në “europë”.

të nderuar miq,
idea e themelimit të një platforme si “eu 4 you”(al-eu-al) mua më ka lindur qysh kur nga “politikanët” shihja e lexoja diskutime që  hyrjen në be të shqipërisë e shtynin në vitet dhe dhjetëvjecarët e ardhshëm. keshtu, erdha në idenë e formimit të një platforme e cila në principiet e saj të ketë idenë bazë të europës moderne, atë të vlerave universale të njerezimit, atë të transferimit të lirë të vlerave, kulturave dhe ideve. një platformë që ka për qëllim që virtytet dhe vlerat dhe arritjet më të mira shqiptare t’i rizbulojë dhe t’ja paraqesë ato denjësisht opinionit europian. eshtë kënaqësi e madhe për mua kur shoh se në qytetin tim ka kaq shumë interes për të marrë pjesë në debatet mbi të ardhmen europiane të shqipërisë.
gjithashtu është kënaqesi kur shoh se interes ka edhe nga qytete të tjera dhe me këtë rast dua të falenderoi dhe i uroj mirëseardhjen kryetarit të bashkisë së pogradecit z. artan shkembi si dhe yllit të fotopejsazhit shqipëtar, ardian fezollari.

platformën "al-eu-al" e shikoj si një mundësi të mirë për të paraqitur obligimet, shpresat dhe njëkohësisht rëndësinë që ka sot shqiperia. në të njëjtën kohë ajo ofron informacion  mbi përparimet politike, ekonomike e kulturore në shqiperinë e sotme dhe jep mundësinë për thellimin dhe pasurimin e marrëdhënieve ndërmjet saj dhe europës së bashkuar. ajo do të tregojë se antarësimi i shqiperise në be nuk është vetëm  një shans për të,  por duhet parë dhe si një pasurim për vetë bashkimin europian.
por, europa nuk duhet ta shikojë shqipërinë si një nxënës për detyrat që duhet të kryejë, por ta vlerësojë edhe për pasuritë kulturore dhe vlerat origjinale që mbart ky popull.
nëse do të pyetesha se për cfarë ka më shumë nevojë politika shqiptare sot pergjigja ime do të jetë vetëm me një fjalë: vizioni.
kam frikën se në shumë raste dhe situata vendi lëviz amok. nëse do t’u referohemi zhvillimeve europiane dhe ne se marrim nën lupë disa kryeqytete apo shtete te be shohim se në momente te caktuara ato kane startuar edhe iniciativa te caktuara. kështu në fund te mijëvjeçarit dhe fillimin e një te riu si viti 2000 shohim iniciativa të tilla si ajo e ndërmarrë nga kryetari i bashkisë së vjenës michael häupl me "vizionet vjeneze 2010" ku ai mblodhi rreth vetes të gjithë ata që donin të jepnin idetë dhe mendimet e tyre se si do të ishte vjena mbas 10 vjetësh.

po kështu kryetari i bashkisë së londrës ken livingstone startoi iniciativen "london in europe" apo ish kancelari i gjermanise gerhard schröder me “agenda 2015” etj. pra, kur shtete e kryeqytete që kanë bërë historinë e kontinentit europian dhe qe janë të stabilizuara dhe përparuara ndërmarrin hapa e iniciativa mbi vizione për të ardhmen ne, shqiptarët nuk kemi një ide të qarte se ku jemi e ku duhet te vemi.
fillimi e kesaj inicitaive mbi vizionet dhe endrrat europiane shqiptare jo pa qellim unë mendova t’a fillojmë ketu, ne universitet perpara studentëve mbasi janë ata që kanë ëndrrat dhe dëshirat më të mëdha të hyjnë në “europë”.
sjellja e personaliteteve nga be bëhet vetëm e vetëm me qëllim që ata të njohin dëshirat e “atyre” që janë në të vërtetë më të interesuar nga hyrja në unionin europian. por, në shumicën e rasteve vijnë personalitete të larta nga be dhe diskutojnë me qeveritarët. mbasi i degjojnë ata largohen me mendimin se ishin në “berisha land”, “rama land”, “meta land” etj dhe nuk njohin atë që është e vërteta dmth “albanian land” pra njerëzit e këtij vendi, ëndrrat e deshirat e atyre që janë drejtpërdrejt të prekur nga hyrja apo moshyrja në be. kështu, një  qellim tjetër i iniciativës “al-eu-al” është që të ngushtojë “distancën” e krijuar mes këtyre të ashtuquajtur vendimmarrës të be dhe atyre që janë te interesuar dhe prekur nga vendimi i tyre, pra popullsia shqiptare.

sot solla këtu hannes swobodën, një mikun tim të vjetër me të cilin njihem qysh në fund të viteve ’90. do te ishte ai që në vitin 2001 do të organizonte në parlamentin europain ne bruksel hapjen e expos time personale të ciles i vendosa titullin “vlora, vjena dhe brukseli” pra: vlora, qyteti ku unë u linda, vjena qyteti ku unë u rilinda dhe brukseli kryeqyteti i europës së bashkuar ku ne të gjithë ëndërrojmë të hyjmë. ky ishte dhe qëllimi përse ne jemi mbledhur sot këtu, të dashur zonja dhe zotërinj: të diskutojmë për dëshirat dhe ëndrrat tona europiane dhe së bashku të përshpejtojmë hapat tona drejt europës.
sot është hannes nesër të ftuar do të jenë të tjerë personalitete nga politika, ekonomia e kultura europiane e së bashku, kështu sic jemi por, jam i bindur se do jemi më shumë do diskutojmë për rrugën që kemi bërë dhe kemi akoma për të bërë. pra, i ftoj të gjithë ata që e ndjejnë vehten “europian në bindje” t’i bashkohen kësaj iniciative dhe le t’a bëjmë një pjesë së rrugës së bashku…”

hannes swoboda - eurodeputet dhe nenkryetari i komisionit per europen juglindore ne eu parlament
shënime nga qëndrimi në tiranë e vlorë me rastin e startimit te platformes "al-eu-al. vlore, 13 maj 2007

mëngjesin e së dielës së sotme po e kaloj në vlorë, në jug të shqipërisë ndërmjet tiranës dhe kufirit me greqinë. dëgjoj valët e detit duke shijuar pamjen e mrekullueshme  nga dhoma ime e një hoteli te thjeshtë por jashtëzakonisht idyll (hotel liro)

ekspozite e perbashket ne muzeun kombetar tirane
miku im fatmir velaj, një artist austriak me origjinë shqiptare si dhe themelues i nismës kulturore forum weltoffen me ftoi në shqipëri të hapnim një ekspozitë të përbashkët ku të paraqiteshin edhe një pjese e fotografive dhe pikturave te mia ne akrilik. normalisht në të tilla raste unë jam pak i rezervuar mbasi nuk e mbaj veten për artist por si një person qe pikturën dhe fotografinë e ka hobbyn e tij, pra një pasion. sidoqoftë me pëlqeu dhe iu bashkëngjita idesë së tij e te merrja pjesë në ekspozitën me titull „ndjenja shqiptare-frymëzime evropiane“ e cila do te hapej në muzeun kombëtar (12 maj 2007) dhe që njëkohësisht  startonte platformën e tij të re „al-eu-al“ qe kishte qëllim dhe i shërbente thellimit te marrëdhënieve ndërmjet shqipërisë dhe eu.
fatmiri jo vetëm qe paraqiti veprat por edhe i përzgjodhi dhe i kuratoi ato në mënyrë të shkëlqyer. pikturat tona ishin orientuar e paraqitur sipas temave. ishin paraqitur edhe fotografitë e mia në bardhe e zi te cilat fokusonin problemet, konfliktet si dhe varfërinë në pjese të ndryshme të botës në të cilën jetojmë. në kontrast me punimet e mia fatmiri paraqiste  perspektivat e vjenës  dhe pasqyronin një jetë të këndshme, të qetë dhe pa stres ose më mirë të thuash potencialin e një bote në paqe. mua personalisht me emocionoi shume mënyra e paraqitjes së veprave tona në ekspozitë.

presidenti i republikës hap ekspozitën.
fatmir velaj dhe unë u gëzuam shumë që presidenti i republikës z. alfred moisiu gjeti kohën dhe erdhi te hapte ekspozitën tonë. kur unë atij i thashë faleminderit për ardhjen dhe se e ndjeja veten shume të vlerësuar ai m’u përgjigj se për te një gjë e tille ishte e vetëkuptueshme.
fjala e tij e hapjes ishte një mirënjohje për punën time në interes të vendit dhe ai e dinte që unë jam një mik i shqipërisë, gjë të cilën e vuri ne pah me pjesëmarrjen e tij dhe fjalën e hapjes. ne hapjen e ekspozitës erdhën edhe ish kryeministri ilir meta, si dhe zv/ministri i kulturës neritan alibali, neritan ceka, pellumb xhufi etj por edhe shumë miq e të njohur të fatmirit.
njeri prej tyre ishte pandi, djali i një prej artisteve me të njohur shqiptar, piktorit guri madhi i cili kish vdekur pak përpara se te shembej sistemi komunist. pandi me ftoi të vizitoja studion e te atit që ndodhej në katin e sipërm të një apartamenti gjë që më shume ishte një dhome kujtimi për guri madhin.
në periudhat e tij të mëparshme ai kishte realizuar vepra monumentale ku paraqiteshin figura heroike te historisë së hershme dhe asaj te re shqiptare. aty viheshin re dukshëm zhvillimet artistike dhe kalimi nga realizmi socialist në artin e lirë që guri madhit padyshim i kishin sjelle më shumë kënaqësi se sa ato që i kërkoheshin të realizonte.

histori e pikturuar e komunizmit
ajo qe me tërhoqi më shumë ishte një pikturë qe paraqiste mosmarrëveshjet e partisë komuniste shqiptare me udhëheqësit e partive te tjera në vitin 1961.
ne njërën ane te tablosë qëndronte në këmbë enver hoxha mbidimensional duke mbajtur fjalim në krah të delegacionit kinez që në atë kohë ishte distancuar nga moska ndërsa në anën tjetër, përballe tij qëndronin krushovi, brezhnjevi, ulbricht si dhe drejtues të lartë të partive komuniste të cilët konfrontoheshin me tmerrin dhe goditeshin nga fjalët breshër e stuhi të enver hoxhes.
kur kinezet u pajtuan me rusët gjë qe solli edhe prishjen e enver hoxhës me kinezet guri madhit iu dha porosia të retushonte delegacionin kinez nga tabloja. një porosi e tille ju dha edhe kur hoxha u prish me bashkëpunëtoret e tij shqiptar por madhi nuk e zbatoi atë gjë qe solli edhe mosparaqitjen me në publik te tablosë. guri madhit shpeshherë ju desh që edhe pikturat ku paraqiteshin femra nudo ti retushonte ose ti paraqiste të veshura. me te vërtetë një situatë groteske. aty nga fundi i jetës se tij ai vendosi te çlirohej nga këto rregulla te rrepta edhe pse e dinte që ato vepra ai nuk mund ti paraqiste me  ne to vihej re  kënaqësia  qe ai ndiqte rrugën e tij artistike.

demokraci brenda partise
te nesërmen në mëngjes me bëri një vizitë (ne hotel sheraton) kryetari i partisë socialiste dhe kryetar i bashkisë së tiranës, edi rama. ai kërkoi te falur që nuk kish ardhur ne hapjen e ekspozitës mbasi nuk e dinte qe unë do isha prezent në të.
mbas një bisede te shkurtër shkuam se bashku ne një lokal zgjedhjesh të partisë. atë të shtunë në të gjithë shqipërinë zhvilloheshin zgjedhjet në të cilën delegatët ose më mirë kryetarët e çdo seksioni apo organizate do zgjidhnin kryetarin e përgjithshëm të partisë. lokali në të cilën hymë ishte mbushur plot nga gazetarë mbasi ishte i njohur fakti qe aty do votonte edi rama.
kjo mënyrë zgjedhjesh është me të vërtetë një rast i veçantë i demokracisë së drejtpërdrejtë por, une nuk jam i sigurte nëse kjo gjë do të zhvillohet në sensin e populizmit brenda partisë apo te thellimit te mëtejshëm të demokracisë. nejse, unë kam respekt për këtë vendim të socialisteve mbasi sido qe te jete këto zgjedhje padyshim do jenë një mobilizim i madh brenda partisë.

s’bëhet me fjalë për vendin më të varfër të evropës.
aty nga mesdita së bashku me fatmirin u nisëm për ne jug te shqipërisë, në qytetin e tij: vlora. vlora ndodhet pranë detit jon dhe është me te vërtetë një qytet i bukur me një zhvillim madhështor të dukshëm jo vetëm me syrin turistik. mund të gjesh hotele të vegjël apo diçka më shumë si dhe restorante pranë detit ndryshe nga të gjitha ato qe paraqesin vendin si me te varfrin e evropës. edhe ne durrës qyteti në mes të rrugës ndërmjet tiranes dhe vlorës te zë syri një boom ndërtimesh sado që mua te gjitha këto nuk më krijuan përshtypjen një ndërtimi  sipas një rregulli apo plani të caktuar. sidoqoftë, shqipëria e sotme është shumë më ndryshe nga ajo që unë kam parë përpara apo ne këto 10-15 vjet.
ne mbrëmje ne universitetin e vlorës fatmiri kishte organizuar një simpozium me titull “europa-sa larg se afërmes”. ne të morën pjese ish kryeministri ilir meta ne funksionin e kryetarit te komisionit për integrim në parlament si dhe konsulli i përgjithshëm i italisë tommasoni, rektori i universitetit bilal shkurtaj, fatmir velaj si dhe një gazetar i njohur, henri cili.
diskutuam se bashku (përpara një auditori) mbi vështirësitë dhe mundësitë e shqipërisë për te hyrë në eu. ishte me të vërtetë një dikutim i gjallë në të cilën mori pjese edhe publiku i ftuar. ne qendër te debatit qëndroi pyetja pse nuk është shqipëria anëtare e eu në një kohë që edhe vende te tjera kane problem korrupsionin dhe megjithatë janë anëtare te saj.

anëtarësimi është i mundur.
natyrisht që pyetje te tilla nuk janë të lehta për t’u përgjigjur. zhvillimet e fundit në bullgari e rumani janë bërë për ne shqetësime te mëdha.
njëra pale sjell argumentin pse të mos jete edhe shqipëria  anëtare e be ndërsa pala tjetër thotë se zhvillimi dhe reformat ecin shume ngadalë. sigurisht që korrupsion nuk ka vetëm në shqipëri, bullgari e rumani por edhe në vendet e tjera qe janë prej kohesh anëtare te be. është vërtetë e vështirë te gjesh një drejtpeshim për të përmbushur këto kërkesa dhe kushte dhe te mendosh t’u japësh këtyre vendeve një shans për t’u zhvilluar brenda eu. edhe aq shpejt kjo gjë nuk ka për të ndodhur. nga këndvështrimi im teorikisht shqipëria mund të behej anëtare e be-së aty nga viti 2014 ose 2015. nëse kjo do te ndodhë ose do të zgjasë edhe disa vjetësh më shumë nuk mund te thuhet ne këtë moment mbasi kjo varet nga zhvillimi i shqipërisë por dhe i vete be-së.
por, politikes në shqipëri i bëhet thirrje të marrë të gjitha masat për krijimin e kushteve të integrimit të vendit. unë mendoj për shembull në sektorin e infrastrukturës është akoma për t’u bërë. udhëtimi nga tirana në vlore ishte i pranueshëm vetëm ne disa sekuenca ndërsa nga ana tjetër kur mbërrita ne tirane u befasova nga aeroporti i ri e modern qe ishte ndërtuar si dhe nga rruga qe lidhte ate me qytetin gjë që më parë nuk ishte e mundur.

një vend i bukur
edhe ne vlorë u ekspozuan punimet tona në pikturë e fotografi si pjesë përbërëse e ekspozitës së madhe që kishim hapur në tirane. ne përgjithësi për mua ishte një mundësi për ta njohur me mirë këtë vend larg monotonisë së kryeqytetit duke biseduar me shume profesorë, kryetare bashkish  etj. përshtypjet e mia nga shqipëria u thelluan e u shumfishuan. ishte me shume sesa një udhëtim i këndshëm ne një vend qe e kisha vizituar shume here më parë dhe ku unë gjithmonë jam falenderuar për interesin dhe ndihmën e dhënë.

ilir meta - kryetar i komisionit parlamentar për integrim
më lejoni të falenderoj në radhë të parë, eurodeputetin svoboda dhe piktorin velaj për këtë mundësi të shkëlqyer për të kofirmuar edhe një here se popujt, njerëzit, vlerat, kultura janë ato që integrohen të parët, shumë më parë se vetë shtetet
të cileve ata u përkasin.
duke shtruar pyetjen se çfarë është evropa, një ëndërr apo realitet, meta u shpreh se "17 vjet më parë, evropa ishte një ëndërr, një dëshirë e të gjithëve, ndërsa sot është një mundësi që ne duhet të përpiqemi për të realizuar objektivat tona, dhe shumë shpejt nëse do të realizojmë këto objektiva që kërkon integrimi në be, evropa do të jetë shumë shpejt një realitet edhe për shqiptarët". më pas meta tha se "evropa ka provuar se ajo nuk është bashkim shtetesh, por mbi te gjitha bashkim i lirise dhe solidaritetit. ne kete kuptim ne shqiptaret jemi plotesisht pjese e saj me konstitucionin tone shpirteror, vokacionin tone te spikatur evropian.
por si politikan, me lejoni te jap perspektiven time per te arritur ate qe dy miqtë tane eurodeputeti swoboda dhe piktori velaj na kane paraqitur ne menyre kaq sintetike ne veprat e tyre, integrimin nepermjet vlerave e kultures. perspektiva evropiane e shqiperise qendron e në tre realitete, atij shqiptar, atij rajonal dhe vete atij evropian...

lorenzo tomassoni - konsulli i përgjithshëm i italisë në shqipëri
"...disa vite më parë në vlorë e shqipëri flitej për kallashnikov ndersa sot, faleminderit djalit të këtij qyteti, fatmir velaj, i cili organozon këtë simpozium duke sjellë një eurodeputet dhe personalitete të jetës politike, ekonomik e kulturore shqiptare, po flasim për europën, vizionet e saj dhe rrugën që ka për të bërë shqipëria për të arritur aty..." më vonë ai foli edhe për miqësinë e shkëlqyer që ekziston mes popujve tanë dhe ndihmesën e madhe që ka dhënë italia në momente te ndryshme te zhvillimit të historisë shqiptare.
pyetjes se nje studenti se pse shqiperia gjykohet vetem per korrupsionin dhe te metat e saj ne nje kohe qe edhe italia eshte nje vend ku korrupsioni ze nje vend te dukshem ne debatet internacionale ai ju pergjigje me: shqiperine nuk e detyron njeri te marre shembull italine. ajo do pa merret me te. por, i dashur student me duhet te theksoje se italia eshte partneri kryesor ekonomik i shqiperise dhe se ndihma e saj per vendin tuaj nuk ka munguar ndonjehere si ne kohet e kaluara ashtu edhe ne ato te sotmet…“

27 august 2006 brochure of activities in 70 pages, 21x29 cm in colour, published in vienna with texts in german and albanian by erhard busek,jozefina topalli, bujar leskaj and fate velaj
for more information about the exhibition please see " views of activities "

,,shqiperia – e pare ndryshe”

erhard busek - president i paktit te stabilitetit dhe i european forum alpbach

këtë vit forumi europian i alpbach-ut i është dedikuar temës „në kërkim të ndërgjegjes dhe sigurisë”. 

duke iu referuar shqiperisë që të dyja këto përbejnë një aktualitet. europës së bashkuar shpeshherë i mungon qartësia se çfarë ndodh dhe ku po shkon shqipëria. cfare potenciali kulturor dhe ekonomik ekziston në këtë vend. cështja e sigurisë është një element i cili duhet zgjidhur në gjithë europen juglindore dhe sidomos në shtetet fqinje të shqiperisë. nëse konceptin e sigurisë e vështrojmë në vazhdimësi atehere veme re se dhe siguria sociale luan një rol të veçantë, që për një shtresë  të madhe të popullsisë shqiptare nuk është akoma e garantuar. megjithatë ekzistojnë dhe shume sinjale pozitive, të cilat përmbajnë një afrim të shqiperisë me bashkimin europian, dhe shprehin stabilitet politik dhe ekonomik.
 
si nje platformë vizionesh forumi europian alpbach-ut ofron gjatë këtij edicioni bisedash politike mundesinë e vështrimit të shqipërisë nga nje kend  tjetër.

me anen e  ekspozitës fotografike ,,shqiperia – e parë ndryshe” e cila do të mbahet nga data 27-30 gusht në alpbach congress center, do paraqiten dhe ndriçohen krijesa potenciale të panjohura.

për këtë mundesi falenderimi im i veçantë i takon zotit fatmir velaj, veprimtaritë e të cilit për të bërë të njohur artin dhe kulturën e europës juglindore janë shumë të rëndësishme.

punimet e të të rinjve të talentuar fatmir velaj e adrian fezollarit, të cilat do ekspozohen me këtë rast, janë një hap i madh drejt njohjes dhe afrimit me europen juglindore. le ta drejtojmë shikimin tonë drejt shqiperisë pa paragjykime  dhe ta vështrojmë potencialin e këtij vendi si nje shprese per te ardhmen. jam i gezura nga fakti qe nepermjet artit në afrojmë shqipërinë drejt bashkimit europian dhe i ftoj përzemërsisht të gjithë të interesuarit të shohin ekspozitën ,,shqipëria – e parë ndryshe”

alfred gusenbauer - kryeminister i austrise

nga fjala ne hapjen e expos "weltoffen" ne parlamentin e austrise, vjene, 28.02.2001

„…ne qender te mbremjes se sotme qendron shumellojshmeria e kulturave dhe bashkejetesa e tyre. ne menduam qe parlamenti, tempulli i demokracise eshte vendi me i pershtatshem per nje aktivitet te tille dhe per kete dua te falenderoj mikun tim fatmir velaj qe mudesoi realizimin saj… ”

hannes swoboda – eurodeputet
shënime të mbajtura gjatë hapjes së expos „vlora, vienna dhe brukseli“ më 17.04.2001 në parlamentin europian në bruksel

"fate velaj është një piktor që në mënyrën më të shkëlqyer prezanton europën multikulturore. "multikulturë" nuk është për të një fjalë mode ose slogan por praktike e jetuar përditë.
nga kjo praktikë shpërthejnë si temat ashtu edhe ngjyrat në pikturat e tij. ngjyra të dhimbshme gjithashtu melankolike përzihen me ngjyra të çelëta, të gjalla dhe shpresëdhënëse. kështu paraqitet edhe bota jone dhe mbi të gjitha europa. një europë që piktori nga shqipëria që jeton në vjenë e paraqit direkt dhe indirekt dhe që shkon matanë europës së bashkuar.
fate velaj e ndjen veten në shumë vende të kontinentit europian si në shtëpinë e  tij dhe unë shpresoj që së shpejti e gjithë europa të jetë shtëpia jonë e përbashkët.

elisabeth gehrer – ministre e kultures se austrise
nga fjala ne hapjen e expos "good morning,balkan" ne galerine kombetare, tirane, 31.10.2005

„...per kete aktivitet kaq te bukur dhe te rendesishem dua te falenderoj  forumin „weltoffen international“ dhe ne menyre te vecante presidentin e saj: djalin tuaj, djalin tone fate velaj nga vlora per punen e tij krijuese, interesante, dhe mbi te gjitha per punen e tij te qendrueshme dhe te perhershme ne fushen e kultures…“

rainer sulzberger – konsull i austrise ne tirane
nga fjala e tij ne hapjen e expos “vienna” - ne galerine kombetare tirane, 28.10.2006

„...eshte nje kenaqesi e perhershme dhe nder per mua qe me jepet gjithmone mundesia te flase ne ekspozitat e mikut tim fate velaj, nje artisti te shquar austriak me prejardhje shqiptare…“

chaim beneven botha-director of palais palffy
"pikturat e fate velaj't janë deklarata dashurie drejtuar njerëzimit..."

28. november 2006 greetings word from andreas pawlitschek - head of department in ministry for foreign affairs vienna and walter ibrahimi - albanian ambassador in vienna by the opening of the exhibition “28 novembre” in albanian embassy vienna. for more information about the exhibition please see " views of activities "

andreas pawlitschek
sot, në ditën kur republika e shqipërisë feston pavarësinë,  që njëkohësisht është dhe dita e themelimit te shtetit shqiptar, e ndjej veten shume të gëzuar, dhe te privilegjuar që m’u dha mundësia të hap ekspozitën e fate velaj-t, një shqiptaro-austriaku që jeton në vjenë, njëkohësisht  një artisti por edhe një miku që rrënjët i ka në dy shtete: në shqipëri dhe austri…
velaj  u lind me 1963 ne vlorë dhe këtu është për t’u cilësuar një detaj interesant: pikërisht në atë qytet ku dhe u shpall pavarësia e shqipërisë. që nga 1991 jeton ne austri dhe është themeluesi dhe kryetari i forum-it weltoffen një organizatë ndërkombëtare që nxit dialogun midis kulturave. mbas largimit nga shqipëria ai arriti kulmin e aktivitetit të tij artistik në atdheun e përzgjedhur, në austri.

si nje artist shumëplanësh (piktor, fotograf, narrator e kurator,) ka realizuar një seri veprimtari ndërkombëtare ku kam dëshirën të cilësoj „good, morning, balkan“ të cilën ai e ka realizuar  në athinë, bukuresht, tiranë, prishtinë dhe përpara disa muajve në trieste si dhe projekte të tjera si "...between danube and nile"në kairo, "art ipmroves the time" në shkup, apo te tjera në leamington, vjenë, etj projekte te realizuara në bashkëpunim me ministrinë e jashtme të austrisë.

fate velaj ka një credo: atë që arti dhe kultura luajnë një rol te rëndësishëm në paqen dhe tolerancën midis popujve.  ai është i bindur se me art e kulturë i sjell popujt me afër njeri-tjetrit…ne punën e tij të vetmen gjë qe ai nuk njeh janë kufijtë. ai i injoron kufijtë, atë linjë ndërmjet dy pikave qe shpeshherë tek ai vete janë larg njëra-tjetrës: atë si artist dhe si njeri…

walter ibrahimi
eshte kenaqesia ime te pershendes ne  hapjen e ekspozites mikse ne ambientet e ambasades se rsh-se; eshte nje koincidence e bukur se piktori eshte nga vlora, qyteti ku u ngrit flamuri ne diten e shpalljes se pavaresise se shqiperise dhe familja e tij eshte nga kanina vendlindja e ismail qemalit qe ngriti flamurin. pavaresisht nga kjo, piktori velaj ka krijuar individualitetin e tij artistik dhe shpesh kritiket  internacionale e quajne “abstrakt-expressionist”
eshte nje nderdhe kenaqesi e vecante sot pasi pjesa me e madhe e punimeve te piktorit velaj ekspozohen per here te pare per publikun. permes koloritit ekspresiv velaj sot na ofron me pikturat e tij pejsazhe te mrekullueshme por edhe emocione te vecanta te shprehura permes simbolikes. kur ndodhesha perpara pejsazheve dukej sikur vetem nje hap me ndante nga nje bote tjeter pertej reales. ne tekniken e tij, velaj sjell hera heres natyren plot kolorit, kontrast e hijeshi, dhe ne punime te tjera kontraste te trazuara dhe plot emocion, te cilat te impresionojne dhe te krijojne pershtypjen se je pjese e pasqyrimeve epike apo hyjnore. nje prej kritikeve te artit e ka qyajtur pikturen e velajt pikture ne levizje te cilen e gjej te goditur.
piktura shtepia ne fshat, e cila eshte nje gjetje artistike shume e vecante dhe individuale e autorit, ka nje histori te kendshme. dikusht, ne expon ne athine pasi e kundori per nje kohet te gjate pikturen e pyeti autorin se ku eshte shtepia se nuk po e shoh dhe autori i pergjigjet, ju duhet te hyni njehere ne fshat pastaj te pyesni per shtepine.
ndersa, pa dashur te sillem si kritik arti, sot ai vjen edhe me disa fotografi te mrekullueshme, peisazhi por edhe fiksim karakteresh. ai nuk harron ngado te paraqese pejsazhin bregdetar te qytetit te tij dhe ngjyren bly te detit jon, por edhe karakterin mesdhetar te personazheve te tij.

më shumë informacion mund të gjeni tek views of activities http://velaj.com/?cid=1,103,194

30. july 2005 - greetings word from erhard busek – president of the stability pact in occasion of the opening of the exhibition “vlora, mon amour”.
for more information about the exhibition please see " views of activities "

the greatings word read kristaq skrami-director of "petro marko" theatre, vlora.

erhard busek-president of the stability pact

dear ladies and gentlemen,
i regret that i cannot be with you today for the opening of mr. fatmir velaj's exhibition “vlora, mon amour”.
however, please allow me to send you a few thoughts.

although i have not had a chance to see the paintings that are being exhibited today, i would like to praise mr. velaj, whose creative vision i have found captivating and highly inspiring in the past. his work not only represents the complexity and absurdity of our 21st century lives, but it also sends a message of unity. he integrates albanian folk patterns and personal messages into works of art which speak to us all. his paintings use a universal language to capture our attention and create a momentary space of human empathy, connection and understanding.

also, i have found it fascinating that mr fatmir velaj's paintings are as much about the reality as they are about the past. he has an incredible talent to translate into art the notion that the centuries do not follow each other in the balkans, but instead they somehow co-exist. at the same time, i have always felt that his use of colours hides a true optimist on the inside -- his vision seems to grow out of a rare human energy which has the potential to carry on with life, and look toward the future.

i wish mr velaj a continuing successful career and most importantly i wish him the gift of permanent inspiration. and to all of those present today, i wish you patience, commitment and dedication to change the world around you -- because change will happen, but only if enough of us believe in it. thank you for your attention, and wishing you all the best,

pershendetja e dr. erhard busek-president i paktit te stabilitetit-derguar me rastin e hapjes se expos "vlora, mon amour" lexuar ne hapjen e expos nga kristaq skrami-drejtor i teatrit "petro marko" vlore.

te nderuar zonja dhe zoterinj,
me vjen keq qe nuk mund te jem me ju sot ne hapjen e ekspozites “vlora, mon amour” te mikut tim, fate velaj.
sidoqofte, ju lutem me lejoni t’ju percjell disa mendime...
edhe pse nuk kam patur mundesine te shoh pikturat qe po ekspozohen sot, deshiroj te vleresoj z. velaj, vizionin krijues te se cilit une e kam pare si terheqes dhe shume frymezuese ne te kaluaren.  puna e tij, jo vetem perfaqeson kompleksitetin dhe absurditetin e jeteve tona te shekullit te 21te, por dergon gjithashtu nje mesazh uniteti. ai bashkon linjat popullore shqiptare dhe mesazhet personale ne vepra arti te cilat na flasin ne te gjitheve. pikturat e tij perdorin nje gjuhe universale qe kapin vemendjen tone dhe qe krijojne nje hapesire momentale te pasionit, nderlidhjes dhe kuptimit njerezor.
gjithashtu, gjej magjepsese te pikturat e z. velaj, faktin qe ato flasin sa per te tashmen aq edhe per te kaluaren. ai zoteron nje talent te pabesueshem ne perkthimin me gjuhen e artit te nje nocioni sipas te cilit ; ne ballkan shekujt nuk ndjekin njeri-tjetrin por perkundrazi, ne nje fare menyre bashke-ekzistojne (jetojne). ne te njejten kohe, une kam ndier gjithmone se perdorimi i ngjyrave prej tij fsheh ne brendesi nje optimizem te vertete– vizioni i tij duket se buron nga nje energji e rralle njerezore qe gezon potencialin e duhur per te jetuar dhe per te pare drejt se ardhmes.
une i uroj z. velaj nje karriere te suksesshme ne vazhdim dhe c’eshte me e rendesishmja i uroj atij “burimin e frymezimit te perhershem”. dhe gjithe atyre te pranishem sot; “ju uroj durim, dhe perkushtimin e nevojshem per te ndryshuar botes rreth jush – sepse ndryshimi do ndodhe, por vetem nese shumica prej nesh besojne ne te”.
ju falenderoj per vemendjen, dhe ju uroj gjithe te mirat.

 fate velaj: provokime artistike me “të kuqen në dhomën e gjumit”

19.11.2010

interviste me ariola hekurani

"në dhomën ku gjendet e kuqja"

artisti vlonjat, fate velaj, vetëm pak ditë më parë ka çelur ekspozitën vetjake që vjen nën një titull provokues: “e kuqja në dhomën e gjumit”.
përmes 23 punimeve përcjell te publiku gjithë emocionet dhe ndjesitë që provon individi gjatë qëndrimit intim në dhomën e gjumit. gjen aty dëshirën, pasionin, seksin, xhelozinë, frikën e mbi të gjitha gjen aty dashurinë...
atij i pëlqen të provokojë. qoftë fotografi, ese a pikturë. gjithnjë synon të shfaqet për publikun me diçka ndryshe dhe me këmbëngulje, ia arrin. ekspozita do të qëndrojë e hapur në ambientet e “tirana busines university” deri në fund të dhjetorit. më pas gjatë muajit janar, do të spostohet drejt austrisë.

z. velaj, ju vini në tiranë me një ekspozitë të titulluar “e kuqja në dhomën e gjumit” përse kjo zgjedhje, përse e kuqja?

e kuqja në dhomën e gjumit nuk vjen rastësisht. duke iu referuar edhe pjesëve të tjera që përmbushin spektrin tim kulturor artistik siç është fotografia, eseja, por edhe udhëtimet e mia të pafundme nëpër shtete e ndryshme të europës sa u takon politikave të ndryshme kulturore, në raste të veçanta dhe të politikave të mirëfillta të japin një pasqyrë komplete të gjithë spektrit tim artistik. në veçanti nëse do t’i referoheshim edhe ciklit tim të mëparshëm "kujtime nga e ardhmja", nuk mungojnë veprat e artit që titullohen sipas ngjyrave. të tilla janë: “rapsodia e blusë së jugut”, e “e zezë, blu dhe mendime”, „jeshilja ndermjet meje dhe teje“ apo edhe “vlora mon amour”, ku gjithë qytetin e kam paraqitur me ngjyra blu. kurse te ky cikël të gjitha punimet nuk kanë një titull të veçantë, por ato kanë vetëm këtë titull që i bashkon. themeli i të gjithë ciklit ka qenë pikërisht ngjyra e kuqe. një ngjyrë të cilën secili prej nesh e ka përjetuar në mënyra të ndryshme. kur flas për ngjyrën e kuqe flas për ndjenjën, për momente të përjetuara në dhomën e gjumit, ngazëllimin, harenë dhe të gjitha ato që përmbajnë momente të caktuara të jetës njerëzore.

a gjen aty vetëm dashuri?

në çdolloj dashurie ekziston frika e xhelozia e të gjitha këto vijnë përmes punimeve të mia. nëpërmjet raportit të ngjyrave të paraqitura nëpër telajos, shikuesit i jepet mundësia të hyjë në të gjitha ato mendime që ekzistojnë te një qenie njerëzore, përpara, brenda dhe pasi del nga dhoma e gjumit.

ju vini te publiku me këtë cikël të përbërë prej 23 punimesh. kur ka nisur puna për realizimin e tyre?

ngacmimet i kam marrë qysh në vitin 2008 ku realizova edhe punimet e para të këtij cikli. më pas pata një pushim, pasi m’u desh të merresha në pogradec me projektin “europa bulevard” e njëkohësisht edhe me aktivitete e tjera nëpër europë. kthimi në penel ndodhi para dy javësh. në radhimë të vlorës, (ne hotel-restaurant laberia) u mbylla për një javë dhe nisa të shkarkoja të gjitha grumbullimet e ndjenjave, gjithë përjetimet, emocionet dhe realizova në këtë mënyrë edhe 14 punime të formateve të mëdha.

ju thatë se një pjesë të punimeve të këtij cikli e keni nisur qysh në 2008. a i keni ekspozuar më parë ato dhe si kanë qenë reagimet e publikut ndaj tyre?

katër punime të këtij cikli i kam paraqitur edhe në nju jork, para kësaj ekspozite. pashë që qysh në paraqitjen e parë kishte mjaft interes. ndjeva se diç i ngacmonte ata edhe prej komenteve të cilat ishin pozitive sa i takon koloritit, forcës shprehëse të veprës dhe nëntekstit brenda tyre. megjithatë, nëse nuk do të isha i bindur për atë që dua të paraqes për shikuesin dhe te reagimet që do të ketë ai, atëherë preferoj të mos ekspozoj. dua të them se edhe në tiranë, mendoj se ekspozita pati impakt. publikut ju paraqit një stil tjetër i të pikturuarit, atë që kritika në vende të ndryshme e ka kanalizuar me ekspresionizmin abstrakt.

përse keni zgjedhur këtë gjini?

artisti vetë është në kërkim. dhe detyra dhe qëllimi i artit është të provokojë në kufijtë e mendimit, të shkatërrojë konturet e imagjinatës. në këtë mënyrë unë gjeta veten time, por edhe mënyrën ku forca ime artistike transmetohet edhe më mirë. cikli im i parë “pikturoj në thellësi të dritës”, gjatë të cilit unë pata një ballafaqim të ngjeshur me poezinë gjermane ka qenë vetëm peizazhe. cikli i mëpasshëm ka ardhur kur unë arrita të largohem nga kjo gjini, pasi mendoja se nuk mund të jepja më shumë aty. ciklet e tjera më pas “kujtime nga e ardhmja”, “fshati i vogël rrëzë malit të madh” apo së fundi “e kuqja në dhomën e gjumit”, tregojnë më së miri se edhe gjendja ime emocionale është më e ngarkuar.

përmende se qëllimi i artit është të provokojë kufijtë e mendimit. e ke bërë këtë edhe me “të kuqen në dhomën e gjumit”?

po. përmes këtij cikli provokoj të gjithë ata njerëz që e kanë provuar dhomën e gjumit në mënyrat nga më të ndryshmet. gjatë realizimit të këtyre veprave nuk kam dashur kurrë të hyjë në detaje. bile kjo as që më ka interesuar ndonjëherë. gjithmonë kam dashur të analizojë atmosferën, dhe në këtë rast atë „brenda dhomës së gjumit“.
nëpërmjet raporteve të ndryshme të ngjyrave, të strukturave artistike që përdor në telajot e mia, ndonjëherë edhe produkti i rastësisë gjatë punës bëjnë që shikuesi të nisë të imagjinojë momentet që ai vetë ka kaluar në dhomën e gjumit. mënyrën se si ai e ka përjetuar këtë të kuqe në periudha të caktuara të jetës. gjatë ekspozitës kam dëgjuar reagime nga më të ndryshmet se si ai, shikuesi gjente veten brenda telajove. dëgjoja ndonjëherë edhe provokime të forta të cilat mua më çudisnin, por që i kuptoja fare mirë, pasi edhe unë vetë të tilla momente kam përjetuar, me të kuqen time në dhomën e gjumit.

02. december 2000 exhibition catalogue in 18 pages, 24x17 cm in colour, published in skopje with texts in englisch and german